مفهوم واجب الاطاعه

وجوب اطاعت از امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	انتصاب الهی امیرالمؤمنین علیه السلام و وجوب اطاعت از او
مفاهیم	امامت؛ ولایت؛ وجوب اطاعت؛ انتصاب الهی؛ عصمت امام
منابع و پیوندها
آیات	نساء: ۵۹ و ۸۰؛ احزاب: ۳۳؛ بقره: ۲۸۵
روایات	پیامبر صلی الله علیه و آله: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَإِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ...»

وجوب اطاعت از امیرالمؤمنین در خطبه غدیر از مفاهیم تصریح‌شده در فراز «فَرَضَ طاعَتَهُ» است. پیامبر صلی الله علیه و آله در این فراز اعلام کرد که خداوند امیرالمؤمنین علیه السلام را ولی و امام مردم قرار داده و اطاعت از او را بر تمامی گروه‌ها، از مهاجران و انصار تا نسل‌های آینده و همه موحدان، واجب کرده است. بر این اساس، واجب‌الاطاعه بودن امام در خطبه غدیر نتیجهٔ انتصاب الهی اوست و پذیرش ولایت، افزون بر شناخت امام، مستلزم پیروی از فرمان‌ها و پرهیز از مخالفت با اوست.

متن فراز خطبه

پیامبر صلی الله علیه و آله پس از تلاوت آیه تبلیغ و تأکید بر مأموریت الهی خود فرمود:

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَإِماماً، فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَى الْمُهاجِرینَ وَالْأَنْصارِ، وَعَلَى التّابِعینَ لَهُمْ بِإِحْسانٍ، وَعَلَى الْبادِی وَالْحاضِرِ، وَعَلَى الْأَعْجَمِیِّ وَالْعَرَبِیِّ، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوکِ، وَالصَّغیرِ وَالْکَبیرِ، وَعَلَى الْأَبْیَضِ وَالْأَسْوَدِ، وَعَلَى کُلِّ مُوَحِّدٍ؛ ماضٍ حُکْمُهُ، جائِزٌ قَوْلُهُ، نافِذٌ أَمْرُهُ.؛ بدانید که خداوند او را ولی و امام شما قرار داده و اطاعتش را بر مهاجران و انصار، پیروان نیکوکار آنان، شهرنشین و بیابان‌نشین، عرب و غیرعرب، آزاد و مملوک، کوچک و بزرگ، سفید و سیاه و هر یکتاپرستی واجب کرده است؛ حکم او جاری، سخنش نافذ و فرمانش لازم‌الاجراست.

در این فراز، سه گزاره درباره امامت امیرالمؤمنین علیه السلام بیان شده است:

1. خداوند او را به ولایت و امامت منصوب کرده است؛
2. اطاعت از او بر تمامی موحدان واجب است؛
3. حکم، سخن و فرمان او دارای اعتبار و نفوذ است.

معنای واجب‌الاطاعه

«واجب‌الاطاعه» یا «مفترض‌الطاعه» به کسی گفته می‌شود که اطاعت از او به فرمان خداوند واجب شده باشد. این تعبیر به معنای استقلال امام در برابر خداوند نیست؛ بلکه اعتبار فرمان امام از انتصاب و فرمان الهی سرچشمه می‌گیرد.

واجب‌الاطاعه بودن امام دو بُعد دارد:

بُعد	توضیح
پذیرش امامت	شناخت و پذیرش امامی که از سوی خداوند منصوب شده است
اطاعت عملی	پیروی از فرمان‌ها، رهنمودها و نهی‌های امام در چارچوب دین

بنابراین، پذیرش عنوان امامت بدون التزام به اطاعت، معنای کامل ولایت را محقق نمی‌کند. در بخش دیگری از خطبه نیز پیامبر صلی الله علیه و آله از مردم می‌خواهد که درباره امامت امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان از نسل او، شنیدن، اطاعت، رضایت و تسلیم خود را اعلام کنند:

إِنّا سامِعُونَ مُطیعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَرَبِّکَ فی أَمْرِ إِمامِنا عَلِیٍّ أَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَمَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ.؛ ما شنوا، فرمان‌بردار، خشنود و تسلیم هستیم در برابر آنچه از سوی پروردگار ما و پروردگارت درباره اماممان علی، امیرالمؤمنین، و امامانی که از نسل اویند به ما رساندی.

انتصاب الهی امام

عبارت «إِنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ» منشأ امامت امیرالمؤمنین علیه السلام را انتصاب خداوند معرفی می‌کند. بر اساس این عبارت، پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر تصمیم شخصی یا انتخاب اجتماعی خود را اعلام نکرد؛ بلکه مأمور بود منصوب الهی را به مردم معرفی کند.

در ساختار عبارت:

• «إِنَّ» بر تأکید دلالت دارد؛
• «قَدْ نَصَبَهُ» از تحقق انتصاب خبر می‌دهد؛
• «لَکُمْ» نشان می‌دهد که این انتصاب برای هدایت و بهره‌مندی مردم است؛
• «وَلِیّاً وَإِماماً» جایگاه سرپرستی و پیشوایی دینی را بیان می‌کند؛
• «فَرَضَ طاعَتَهُ» نتیجه عملی این انتصاب، یعنی وجوب اطاعت، را روشن می‌سازد.

ازاین‌رو، وجوب اطاعت در این فراز بر انتخاب و نصب الهی استوار است و بیعت مردم، اعلام پذیرش و تعهد آنان در برابر این انتصاب به شمار می‌آید.

گستره وجوب اطاعت

پیامبر صلی الله علیه و آله برای جلوگیری از محدودشدن این حکم به گروهی خاص، مخاطبان وجوب اطاعت را به‌تفصیل برشمرده است:

تعبیر خطبه	گروه مخاطب	دلالت
مهاجران و انصار	نخستین گروه‌های مسلمان	سابقه در اسلام مانع وجوب اطاعت از امام نیست
تابعان به نیکی	مسلمانان نسل‌های بعد	حکم به حاضران غدیر اختصاص ندارد
شهرنشین و بیابان‌نشین	تمامی مناطق و جوامع	محل زندگی موجب استثنا نمی‌شود
عرب و غیرعرب	همه اقوام	نژاد و زبان در این تکلیف نقشی ندارد
آزاد و مملوک	همه طبقات اجتماعی	موقعیت اجتماعی موجب معافیت نیست
کوچک و بزرگ	همه نسل‌ها و مراتب اجتماعی	ولایت باید به نسل‌های بعد نیز منتقل شود
سفید و سیاه	همه نژادها	تفاوت ظاهری و قومی اعتباری ندارد
هر موحد	همه یکتاپرستانِ مخاطب دعوت اسلامی	پذیرش ولایت با ادعای توحید پیوند دارد

تعبیر «صغیر و کبیر» را نباید به معنای تعلق تکلیف شرعی بالفعل به کودک نابالغ دانست؛ زیرا تکالیف شرعی تابع شرایط عمومی تکلیف‌اند. این تعبیر در سیاق خطبه بر فراگیری ولایت، لزوم انتقال آن به نسل‌های آینده و نبودن استثنای طبقاتی و اجتماعی دلالت می‌کند.

پیوند وجوب اطاعت با قرآن

مفهوم اطاعت از پیشوای منصوب الهی با آیاتی از قرآن ارتباط دارد. مهم‌ترین آنها آیه اولی‌الامر است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و صاحبان امر از میان خود را اطاعت کنید.(نساء:۵۹)

در تفسیر شیعی، اطاعت بدون قید از «اولی‌الامر» در کنار اطاعت از پیامبر، با عصمت آنان پیوند دارد؛ زیرا خداوند به اطاعت مطلق از کسی که احتمال فرمان‌دادن به گناه درباره او وجود داشته باشد، امر نمی‌کند. در روایتی منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام نیز علت وجوب اطاعت از پیامبر و اولی‌الامر، عصمت و پاکی آنان و فرمان‌ندادنشان به معصیت بیان شده است.

قرآن اطاعت از پیامبر را نیز اطاعت از خداوند معرفی می‌کند:

مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ؛ هر کس از پیامبر اطاعت کند، به‌راستی خدا را اطاعت کرده است.(نساء:۸۰)

در منطق خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه و آله به فرمان خدا، امیرالمؤمنین علیه السلام را به امامت منصوب و وجوب اطاعت از او را اعلام کرده است؛ بنابراین، اطاعت از امام منصوب، پذیرش فرمانی است که پیامبر از جانب خداوند ابلاغ کرده است.

عصمت و وجوب اطاعت

وجوب اطاعت عمومی و بدون قید از امام، با مصونیت او از گناه و خطا ارتباط دارد. اگر شخص واجب‌الاطاعه در دریافت، تبیین یا اجرای فرمان الهی دچار خطا شود، اطاعت مطلق از او می‌تواند به پیروی از خطا بینجامد. ازاین‌رو، در کلام شیعی، عصمت از لوازم امامت و اطاعت مطلق دانسته شده است.

آیه تطهیر یکی از دلایل قرآنی عصمت اهل‌بیت علیهم السلام شمرده می‌شود:

إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل‌بیت دور کند و شما را به‌طور کامل پاک گرداند.(احزاب:۳۳)

در روایتی از امام صادق علیه السلام نیز مقام «مفترض‌الطاعه» از بزرگ‌ترین منزلت‌های الهی معرفی شده است:

وَاللَّهِ ما فِی الْأَرْضِ مَنْزِلَةٌ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ مُفْتَرَضِ الطّاعَةِ.؛ به خدا سوگند، در زمین منزلتی بزرگ‌تر از مقام کسی که اطاعتش واجب شده، نزد خداوند نیست.

آثار اطاعت از امام در خطبه غدیر

در بخش‌های دیگری از خطبه، پیامبر صلی الله علیه و آله آثار اطاعت از امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان کرده است:

فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلَمُوا، وَأَطیعُوهُ تَهْتَدُوا، وَانْتَهُوا لِنَهْیِهِ تَرْشُدُوا.؛ فرمان او را بشنوید تا سلامت بمانید، از او اطاعت کنید تا هدایت شوید و از آنچه نهی می‌کند بازایستید تا راه درست را بیابید.

بر اساس این عبارت، سه نتیجه برای اطاعت ذکر شده است:

فرمان	نتیجه
شنیدن و پذیرفتن امر امام	سلامت از گمراهی
اطاعت از امام	دستیابی به هدایت
پذیرفتن نهی امام	رسیدن به رشد و راه درست

وجوب اطاعت، تنها یک عنوان اعتقادی نیست؛ بلکه به پیروی عملی از هدایت، امر و نهی امام مربوط می‌شود.

حَبابهٔ والبیّه و شناخت امام واجب‌الاطاعه

در منابع روایی و رجالی شیعه، حَبابهٔ والبیّه از بانوانی معرفی شده که در شناخت امام زمان خود اهتمام داشت. بر اساس این گزارش‌ها، او از امیرالمؤمنین علیه السلام نشانه‌ای برای شناخت امام درخواست کرد. آن حضرت بر سنگی مهر نهاد و آن را نشانه‌ای برای شناسایی امامان پس از خود قرار داد. در ادامه این گزارش آمده است که امامان بعدی نیز بر همان سنگ مهر زدند.

اهمیت این گزارش برای موضوع مدخل، در جزئیات مربوط به طول عمر یا معجزات حَبابه نیست؛ بلکه در اهتمام او به شناخت حجت الهی و پیروی از امام واجب‌الاطاعه است. ازاین‌رو، داستان حَبابه نمونه‌ای روایی برای بخش «شناخت امام» است و نباید جای تعریف و مستندات اصلی مفهوم واجب‌الاطاعه را بگیرد.

تمایز شناخت، پذیرش و اطاعت

در آموزه امامت، سه مرحله را می‌توان از یکدیگر تفکیک کرد:

1. شناخت امام: تشخیص امام منصوب از سوی خداوند؛
2. پذیرش ولایت: اعتقاد و اقرار به امامت او؛
3. اطاعت از امام: پیروی عملی از فرمان‌ها و تعالیم او.

به همین دلیل، در خطبه غدیر واژه‌هایی مانند «اعْلَمُوا»، «اسْمَعُوا»، «أَطیعُوهُ»، «راضُونَ» و «مُنْقادُونَ» در کنار یکدیگر آمده‌اند. شناختی که به پذیرش و اطاعت نینجامد، غرض کامل خطبه از معرفی امام واجب‌الاطاعه را تأمین نمی‌کند.

جمع‌بندی

فراز «إِنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَإِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ» در خطبه غدیر، امامت امیرالمؤمنین علیه السلام را منصبی الهی و اطاعت از او را تکلیفی عمومی معرفی می‌کند. بر اساس ادامه فراز، این وجوب به گروه، قوم، نسل یا طبقه‌ای خاص محدود نیست و همه موحدان را دربرمی‌گیرد.

واجب‌الاطاعه بودن امام در این فراز شامل شناخت امام، پذیرش ولایت و پیروی عملی از امر و نهی اوست. در تبیین شیعی، اطاعت مطلق از امام با عصمت و علم الهی او پیوند دارد؛ زیرا فرمان به اطاعت عمومی تنها در صورتی اطمینان‌بخش است که امام از گناه و خطا مصون باشد.

جستارهای وابسته

 • خطبه غدیر • مقام امامت • اطاعت و قبول ولایت توسط موحّدین • امیرالمؤمنین سید اوصیاء • آیه اولی الامر و غدیر

منابع

• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• اختیار معرفة الرجال؛ محمد بن عمر کشی، تصحیح حسن مصطفوی، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
• بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیه و آله؛ محمد بن حسن صفار، قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق محمدباقر انصاری زنجانی، قم: الهادی، ۱۴۰۵ق.
• مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی ابن‌شهرآشوب، قم: علامه، ۱۳۷۹ق.