موسی بن یعقوب زمعی (ابومحمد)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | موسی بن یعقوب بن عبدالله بن وهب بن زمعة بن الأسود بن المطلب بن أسد بن عبد العزى بن قصی القرشی الأسدی الزمعی، أبو محمد المدنی |
| سرشناسی | محدث و راوی حدیث از طبقه هفتم |
| تولد | نیمه نخست سده دوم هجری |
| وفات | پس از ۱۴۰ هجری (به روایتی حدود ۱۴۱ هجری) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوحازم سلمة بن دینار، عبدالرحمن بن اسحاق مدنی، عبدالله بن کیسان و... |
| شاگردان | عبدالرحمن بن مهدی، خالد بن مخلد قطوانی، محمد بن اسماعیل بن ابیفدیک و... |
| تحصیلات | علوم حدیث |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، رجال |
| علت شهرت | اختلاف علمای رجال در توثیق و تضعیف وی |
موسی بن یعقوب بن عبدالله بن وهب بن زمعه قرشی اسدی، ملقب به زمعی و مکنی به ابومحمد، از راویان مدنی سده دوم هجری و از طبقه هفتم راویان به شمار میرود. وی با وجود روایت راویان بزرگی چون ابنمهدی و خالد بن مخلد از او، و توثیق برخی از نقادان برجسته مانند یحیی بن معین و ابنحبان، از سوی دیگرانی چون احمد بن حنبل، علی بن مدینی و نسائی مورد تضعیف واقع شده است. یافتهها نشان میدهد که موسی بن یعقوب راویای است که در مرتبه "صدوق سیئ الحفظ" قرار داشته و حدیث او در زمره احادیث حسن و قابل اعتناست.
زندگی نامه
موسی بن یعقوب بن عبدالله بن وهب بن زمعة بن الأسود بن المطلب بن أسد بن عبد العزّی بن قصی قرشی أسدی، مکنی به ابومحمد و منسوب به "زمعی" (یا "زمعی") است . نسب وی از طریق بنیاسد بن عبدالعزّی به قریش میرسد و از این رو به "قرشی" و "اسدی" شهرت یافته است . برخی از منابع، او را "زهری" نیز خواندهاند، اما رشاطی این انتساب را ناصواب دانسته و نسب صحیح را "اسدی" تصریح کرده و وی را ثقه معرفی نموده است . مادرش "سریة بنت فضالة بن خالد بن بالیة بن هرم بن رواحة بن مجر بن معیص بن عامر بن لؤی" نام داشته است .
از میان خویشاوندان وی که در منابع رجالی بدانها اشاره شده میتوان به این افراد اشاره کرد: برادر: محمد بن یعقوب زمعی، دو عمو: مرثد و یزید، عمه: قریبة بنت عبدالله بن وهب، برادرزاده: یحیی بن مقداد
اساتید)
موسی بن یعقوب از گروهی از تابعین و تابعتابعین حدیث شنیده و روایت کرده است. مهمترین اساتید وی عبارتاند از:
- رزیق بن سعید
- زبیر بن عثمان
- سری بن عبدالرحمن مدنی
- ابوحازم سلمة بن دینار
- عبدالله بن ابیبکر بن زید بن مهاجر بن قنفذ
- عبدالله بن ابیصالح سمان
- عبدالله بن کیسان، مولای طلحة بن عبدالله بن عوف
- عبدالأعلی بن موسی بن قیس بن مخرمة
- عبدالرحمن بن اسحاق مدنی
- ابوالحُوَیرث عبدالرحمن بن معاویه
- ابن ابیحرَمله
شاگردان (راویان از وی)
راویان متعددی از جمله مشاهیر محدثان از موسی بن یعقوب حدیث شنیده و روایت کردهاند:
- خالد بن مخلد قطوانی
- سعید بن حکم بن ابیمریم
- عباس بن ابیشَملة
- عبدالرحمن بن مهدی
- عبدالعزیز بن ابیثابت زهری
- محمد بن اسماعیل بن ابیفُدَیک
- معن بن عیسی قزاز
- محمد بن عثمة
- ابناخوی وی: یحیی بن مقداد زمعی
جایگاه رجالی
درباره وثاقت و ضبط موسی بن یعقوب زمعی، اقوال گوناگونی از سوی ناقدان حدیث صادر شده است. این اقوال را میتوان در سه دسته توثیقکنندگان، تضعیفکنندگان و میانروان تقسیمبندی کرد.
- یحیی بن معین: عباس دوری از وی نقل کرده که موسی بن یعقوب را ثقه میدانست.[۱] در جای دیگر نیز از قول ابنمعین تصریح شده که وی ثقه است.[۲]
- ابنحبان: وی را در زمره ثقات یاد کرده است.[۳]
- ابنقطان فاسی: به صراحت وی را ثقه خوانده است.[۴]
- ابنعدی: درباره وی میگوید: "لا بأس به عندی ولا بروایاته" (نزد من او و روایاتش اشکالی ندارد).[۵] همچنین میافزاید: "لموسی بن یعقوب غیر ما ذکرت من الحدیث أحادیث حسان" (برای موسی بن یعقوب غیر از آنچه ذکر کردم، احادیث نیکویی است).
- ابوداود سجستانی: به نقل از آجری، وی را صالح دانسته است.[۶]
- رشاطی: پس از تصحیح نسب وی به "اسدی"، او را ثقه معرفی کرده است.[۷]
- احمد بن حنبل: در سؤالات اثرم، از او درباره موسی پرسیده شد و گویی از وی خوشش نیامد.[۸] در جای دیگر تصریح کرده: "لا یعجبنی حدیثه" (حدیثش مرا خوش نمیآید).[۹]
- علی بن مدینی: وی را "ضعیف الحدیث منکر الحدیث" خوانده است.[۱۰]
- نسائی: درباره وی گفته "لیس بالقوی" (قوی نیست).[۱۱] ذهبی نیز از قول نسائی همین عبارت را نقل کرده است.[۱۲]
- ابوالعرب محمد بن احمد: وی را در زمره ضعفا ذکر کرده است.[۱۳]
- ابنحجر عسقلانی: در تقریب التهذیب، مرتبه وی را "صدوق سیئ الحفظ" دانسته است.[۱۴] در لسان المیزان نیز به اختصار از او یاد کرده است.[۱۵]
- ذهبی: وی را "فیه لین" توصیف کرده است.[۱۶]
وفات
درباره سال وفات موسی بن یعقوب، منابع چندگانهاند:
- برخی منابع تصریح کردهاند که وی در اواخر خلافت ابوجعفر منصور (حدود ۱۵۸-۱۵۹ق) درگذشته است .
- برخی دیگر تاریخ وفات وی را پس از سال ۱۴۰ هجری ذکر کردهاند .
- در برخی منابع جدیدتر، سال ۱۴۱ هجری به عنوان تاریخ وفات ثبت شده است .
روايت حديث غدير[۱۷]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده موسى بن يعقوب زمعى مدنى،ابومحمد است. ابن کثیر در تاريخش از كتاب غدير ابن جرير طبرى حدیث غدیر را با اشاره به ماجراى غدير از موسى بن يعقوب زمعى نقل كرده است.[۱۸]
پانویس
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۷۱؛ الجرح و التعدیل لابن ابیحاتم، ج۸، ص۱۶۷
- ↑ الکامل فی الضعفاء، ج۸، ص۵۶
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۲؛ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۷۱
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۲
- ↑ الکامل فی الضعفاء، ج۸، ص۵۶
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۲؛ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۷۱
- ↑ إکمال تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۴۲
- ↑ إکمال تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۴۲
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۲
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۹۲؛ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۷۱
- ↑ إکمال تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۴۲؛ الکامل فی الضعفاء، ج۸، ص۵۶
- ↑ الکاشف، ج۴، ص۳۷۳
- ↑ إکمال تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۴۲
- ↑ تقریب التهذیب، ج۱، ص۹۸۷
- ↑ لسان المیزان، ج۹، ص۴۳۳
- ↑ الکاشف، ج۴، ص۳۷۳
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير) : ص ۲۱۳.
- ↑ تاريخ ابن كثير ۵ / ۲۱۲.