همراهی امیرالمؤمنین با پیامبر در خطبه غدیر
همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه وآله از موضوعاتی است که در خطبه غدیر به آن اشاره شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در بخش آغازین خطبه، پس از حمد و ثنای الهی، از آزار منافقان سخن می‌گوید و همراهی فراوان امیرالمؤمنین علیه السلام با خود و توجه خویش به آن حضرت را از زمینه‌های اعتراض آنان معرفی می‌کند.[۱]
این فراز بیانگر نزدیکی امیرالمؤمنین علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه وآله و استمرار همراهی ایشان است. گزارش عمل آن حضرت به آیهٔ نجوا نیز نمونه‌ای از اهتمام او به گفت‌وگو با رسول خدا صلی الله علیه وآله و پیروی از فرمان الهی به شمار می‌رود.
متن فراز و ترجمه
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در بیان آزار منافقان می‌فرماید: … وَكَثْرَةِ أَذَاهُمْ لِي فِي غَيْرِ مَرَّةٍ حَتَّى سَمَّوْنِي أُذُنًا، وَزَعَمُوا أَنِّي كَذَلِكَ لِكَثْرَةِ مُلَازَمَتِهِ إِيَّايَ وَإِقْبَالِي عَلَيْهِ …
«… و به سبب آزار فراوانی که بارها به من رساندند، تا آنجا که مرا “گوش” نامیدند و پنداشتند که من چنین هستم، به دلیل همراهی فراوان او با من و توجه من به او…».[۲]
مراد از «او» در این عبارت، امیرالمؤمنین علیه السلام است. «ملازمت» به معنای همراهی و ملازم‌بودن است و تعبیر «إقبالی علیه» توجه و روی‌آوردن پیامبر صلی الله علیه وآله به آن حضرت را بیان می‌کند.
ملازمت امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه وآله
امیرالمؤمنین علیه السلام از آغاز دعوت اسلامی، همراه و یاور پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بود. همراهی ایشان به عبادت محدود نمی‌شد و یاری رسول خدا صلی الله علیه وآله در دیگر عرصه‌های رسالت را نیز در بر می‌گرفت.
در فراز مورد بحث، پیامبر صلی الله علیه وآله بر فراوانی این همراهی و توجه خود به امیرالمؤمنین علیه السلام تأکید می‌کند. بر اساس بیان خطبه، این رابطه برای منافقان ناخوشایند بود و آنان با آزار و تمسخر، به آن اعتراض می‌کردند؛ تا آنجا که پیامبر صلی الله علیه وآله را «اُذُن» نامیدند.[۳]
در این تعبیر، «اُذُن» به معنای «گوش» است. مخالفان با به‌کاربردن آن، می‌خواستند پیامبر صلی الله علیه وآله را کسی معرفی کنند که سخنان دیگران را بی‌تأمل می‌پذیرد. قرآن کریم به این سخن پاسخ داده و گوش‌فرادادن آن حضرت را در جهت خیر و رحمت برای مؤمنان معرفی کرده است.
آزار پیامبر و آیهٔ ۶۱ سورهٔ توبه
پیامبر صلی الله علیه وآله در ادامهٔ فراز، به آیه‌ای اشاره می‌کند که دربارهٔ آزار ایشان و تعبیر «اُذُن» است:[۴] 
وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ.
«و از آنان کسانی هستند که پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او گوش است. بگو: او گوشِ خیر برای شماست؛ به خدا ایمان دارد و مؤمنان را تصدیق می‌کند و برای کسانی از شما که ایمان آورده‌اند، رحمت است. و کسانی که رسول خدا را آزار می‌دهند، عذابی دردناک خواهند داشت».[۵]
در بیان خطبه، این آیه در پی سخن از همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است. ازاین‌رو، فراز یادشده علاوه بر بیان ملازمت آن حضرت، واکنش منافقان به این نزدیکی را نیز بازگو می‌کند.
همراهی با پیامبر صلی الله علیه وآله در گزارش آیهٔ نجوا
فرمان صدقه پیش از نجوا
از نمونه‌های اهتمام امیرالمؤمنین علیه السلام به گفت‌وگو با پیامبر صلی الله علیه وآله، گزارش عمل ایشان به آیهٔ نجواست. خداوند در آیهٔ ۱۲ سورهٔ مجادله می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَٰلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که با رسول خدا گفت‌وگوی محرمانه می‌کنید، پیش از گفت‌وگوی خود صدقه‌ای بدهید؛ این برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است. پس اگر چیزی نیافتید، خداوند آمرزنده و مهربان است».[۶]
این آیه، پرداخت صدقه را پیش از گفت‌وگوی خصوصی با پیامبر صلی الله علیه وآله مقرر می‌کند و کسانی را که توان پرداخت ندارند، استثنا می‌سازد.
عمل امیرالمؤمنین به آیه
در گزارش‌های تفسیری آمده است که پس از نزول این فرمان، امیرالمؤمنین علیه السلام به آن عمل کرد. از آن حضرت نقل شده است که آیه‌ای در قرآن وجود دارد که کسی جز او به آن عمل نکرده است. ایشان دیناری را به ده درهم تبدیل کرد و پیش از هر بار نجوا با پیامبر صلی الله علیه وآله، یک درهم صدقه داد.[۷]
در تفسیر قمی نیز آمده است که کسی جز امیرالمؤمنین علیه السلام به این فرمان عمل نکرد و آن حضرت با صدقه‌دادن یک دینار، ده بار با رسول خدا صلی الله علیه وآله نجوا کرد.[۸][۹]
بر پایهٔ این گزارش‌ها، مقررشدن صدقه مانع گفت‌وگوی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه وآله نشد؛ بلکه آن حضرت با انجام فرمان الهی، به گفت‌وگو با ایشان ادامه داد.
گزارش ابن‌عباس
از ابن‌عباس نقل شده است که با نزول آیهٔ نجوا، گفت‌وگوی خصوصی با پیامبر صلی الله علیه وآله به پرداخت صدقه پیش از آن وابسته شد. امیرالمؤمنین علیه السلام نخستین کسی بود که صدقه داد. او دیناری داشت که آن را به ده درهم تبدیل کرد و با پرداخت آن‌ها، ده بار با پیامبر صلی الله علیه وآله گفت‌وگوی خصوصی انجام داد.[۱۰]
برداشته‌شدن الزام صدقه
در ادامهٔ آیات سورهٔ مجادله، خداوند می‌فرماید:
أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ. «آیا از اینکه پیش از گفت‌وگوی محرمانهٔ خود صدقه‌هایی بدهید، بیمناک شدید؟ پس چون چنین نکردید و خداوند بر شما بخشود، نماز را برپا دارید، زکات بدهید و از خدا و رسول او اطاعت کنید؛ و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است».[۱۱]
این آیه، الزام پرداخت صدقه پیش از نجوا را برمی‌دارد و بر نماز، زکات و اطاعت از خدا و رسول تأکید می‌کند.
ارتباط آیهٔ نجوا با فراز خطبه
گزارش آیهٔ نجوا، نمونه‌ای از توجه امیرالمؤمنین علیه السلام به گفت‌وگو با پیامبر صلی الله علیه وآله و عمل به فرمان الهی است. فراز «لِكَثْرَةِ مُلَازَمَتِهِ إِيَّايَ وَإِقْبَالِي عَلَيْهِ» نیز همراهی فراوان آن حضرت با پیامبر صلی الله علیه وآله و توجه رسول خدا به ایشان را بیان می‌کند.
آیهٔ نجوا در متن این فراز ذکر نشده است؛ گزارش آن در شرح موضوع ملازمت و همراهی مطرح می‌شود. آیه‌ای که پیامبر صلی الله علیه وآله در خودِ فراز به آن استناد می‌کند، آیهٔ ۶۱ سورهٔ توبه دربارهٔ آزار پیامبر و تعبیر «اُذُن» است.[۱۲]
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • ایثار امیر المومنین علیه السلام • اولین نمازگزار
پانویس
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، عبارت «لکثرة ملازمته إیای وإقبالی علیه».
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر؛ متن فراز در چاپ دار النعمان، ص ۷۳.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، بخش بیان آزار منافقان.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، استناد به آیهٔ ۶۱ سورهٔ توبه.
- ↑ سورهٔ توبه، آیهٔ ۶۱.
- ↑ سورهٔ مجادله، آیهٔ ۱۲.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۲، ص ۳۲۴، ذیل آیهٔ نجوا.
- ↑ تفسیر القمی، ج ۲، ص ۳۵۶.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۱۷، ص ۲۸.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۵، ص ۳۸۲.
- ↑ سورهٔ مجادله، آیهٔ ۱۳.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، خطبهٔ غدیر، فراز «لکثرة ملازمته إیای وإقبالی علیه» و آیهٔ پس از آن.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران: مؤسسهٔ چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- تفسیر القمی؛ علی بن ابراهیم قمی، تصحیح طیب موسوی جزائری، قم: مؤسسهٔ دار الکتاب للطباعة والنشر، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی.