کتاب سلیم بن قیس هلالی
کتاب سُلَیْم بن قِیس هِلالِی مجموعه‌ای عربی از روایات تاریخی و اعتقادی، منسوب به سلیم بن قیس هلالی است. موضوع اصلی آن، جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل‌بیت علیهم السلام، مسئلهٔ امامت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و رخدادهای پس از رحلت آن حضرت است. این اثر از کتاب‌های شناخته‌شده و پرمناقشهٔ میراث حدیثی شیعه به شمار می‌رود.[۱]
برخی عالمان و پژوهشگران، کتاب سلیم را از نخستین آثار مکتوب شیعه و حتی نخستین کتاب اسلامی پس از قرآن و مواریث مکتوب پیامبران دانسته‌اند. بااین‌حال، دربارهٔ تاریخ تدوین، انتساب تمام مطالب موجود، مسیر انتقال و اعتبار روایات آن اتفاق‌نظر وجود ندارد.[۲][۳][۴]
گزارش واقعهٔ غدیر و استناد به آن در مباحث امامت، بخشی از محتوای کتاب را تشکیل می‌دهد. محمدباقر انصاری افزون بر تحقیق متن، روایت‌های مرتبط با غدیر را در کتاب «اولین میراث مکتوب غدیر» استخراج و ترجمه کرده است. کتاب سلیم همچنین به زبان فارسی و زبان‌های دیگر ترجمه شده و مبنای تدوین مجموعه‌ای از آثار موضوعی قرار گرفته است.[۵][۶]
نام کتاب
از این اثر در منابع با نام‌هایی چون «اصل سلیم بن قیس هلالی»، «صحیفهٔ سلیم»، «الحدیث لسلیم بن قیس هلالی»، «کتاب السقیفه»، «الإمامة لسلیم بن قیس هلالی» و «ابجد الشیعة» یاد شده است. «اسرار آل محمد علیهم السلام» نیز عنوان شناخته‌شدهٔ برخی ترجمه‌ها و چاپ‌های فارسی آن است.[۷]
تعدد عنوان‌ها، نسخه‌ها و صورت‌های انتشار، توجه به مشخصات هر چاپ را ضروری می‌کند؛ زیرا شمارهٔ صفحات، شمار و ترتیب روایات و میزان مطالب مقدماتی و پژوهشی در همهٔ چاپ‌ها یکسان نیست.[۸][۹]
جایگاه
کتاب سلیم از آثار کهن، مشهور و مورد بحث در میراث روایی شیعه معرفی شده است.[۱۰][۱۱][۱۲]
محمد بن ابراهیم نعمانی، محدث سدهٔ چهارم هجری، از آن با تعابیری ستایش‌آمیز یاد کرده و کتاب را از اصول شناخته‌شده و مورد مراجعهٔ شیعه دانسته است.[۱۳] ابن‌ندیم نیز در معرفی نوشته‌های شیعه از کتاب سلیم یاد کرده است.[۱۴]
در اصطلاح کتاب‌شناسی حدیث، «اصل» به مجموعه‌ای روایی گفته می‌شود که نویسنده، مطالب آن را مستقیماً از معصوم یا از راویِ واسطه شنیده و ثبت کرده باشد؛ بااین‌حال، کاربرد این عنوان برای یک اثر، به‌تنهایی جایگزین بررسی انتساب و اعتبار روایت‌های نسخه‌های موجود آن نیست.[۱۵]
نقل و استفاده در منابع حدیثی
در منابع، روایت‌هایی دربارهٔ عرضه یا تأیید کتاب به امامان علیهم السلام گزارش شده است؛ از جمله گزارش‌های منسوب به امام سجاد علیه السلام و امام صادق علیه السلام. ارزیابی سند و دلالت این گزارش‌ها، بخشی از مباحث اعتبارسنجی کتاب است.[۱۶][۱۷]
همچنین روایت‌هایی از سلیم یا منسوب به کتاب او در آثار حدیثی عالمان شیعه نقل شده است؛ از جمله در «الکافی»، «تهذیب الأحکام» و «بحارالانوار».[۱۸][۱۹][۲۰]
نویسنده
سلیم بن قیس هلالی در منابع شیعی از راویان متقدم و صاحب کتاب معرفی شده است. در برخی شرح‌حال‌ها، وفات او در سال ۷۶ق گزارش شده و از ارتباط او با امامان نخستین شیعه سخن رفته است.[۲۱][۲۲]
نجاشی از سلیم به‌عنوان یکی از شیعیان متقدم و صاحب کتاب یاد کرده است. در منابع دیگر نیز تعبیرهایی در ستایش جایگاه روایی و ارتباط او با اهل‌بیت علیهم السلام آمده است.[۲۳][۲۴][۲۵]
در شرح‌حال ارائه‌شده در مقدمهٔ «اسرار آل محمد»، سلیم از همراهان امیرالمؤمنین علیه السلام معرفی شده و حضور او در رخدادهای دوران حکومت آن حضرت و ارتباطش با اصحاب نزدیک امام گزارش شده است. در همین شرح‌حال، از همراهی او با امام حسن و امام حسین علیهما السلام و مهاجرتش به نوبندجان فارس در پی تعقیب حکومت حجاج سخن رفته است.[۲۶]
جزئیات زندگانی سلیم و نسبت آنها با تاریخ انتقال کتاب، از موضوعات پژوهش دربارهٔ این اثر است؛ ازاین‌رو، گزارش‌های شرح‌حال او باید با توجه به مأخذ و دیدگاه ارائه‌کننده نقل شود.[۲۷]
انتقال و انتساب کتاب
در گزارش شناخته‌شدهٔ انتقال اثر، سلیم نوشته‌های خود را به ابان بن ابی‌عیاش سپرده است. در این گزارش، سلیم مطالب کتاب را شنیده‌های خود از راویان مورد اعتماد معرفی می‌کند.[۲۸]
نقش ابان در انتقال کتاب، از محورهای اصلی بحث‌های رجالی و سندی است. در کتاب رجالی منسوب به ابن‌غضائری، ابان تضعیف شده و نسبت‌دادن تدوین کتاب سلیم به او نیز گزارش شده است. مدافعان کتاب در مقابل، به بررسی این نقد و ارائهٔ شواهد مربوط به مؤلف و مسیر انتقال اثر پرداخته‌اند.[۲۹][۳۰]
در بررسی انتساب باید میان شخصیت تاریخی سلیم، وجود اثری منسوب به او در منابع متقدم و انتساب تمام مطالب نسخه‌های کنونی به وی تفاوت گذاشت. داوری دربارهٔ یکی از این مسائل، به‌تنهایی پاسخ‌گوی مسائل دیگر نیست.[۳۱][۳۲]
محتوا
کتاب سلیم به گزارش رخدادهای پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله، دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام، فضائل اهل‌بیت علیهم السلام و موضوع‌های اعتقادی مربوط به امامت می‌پردازد.[۳۳]
بخش قابل توجهی از مطالب در قالب روایت‌های طولانی، گفت‌وگو، خطبه و احتجاج نقل شده است. در معرفی محتوای آن، از روایت‌های منقول از امیرالمؤمنین علیه السلام، سلمان فارسی، مقداد و ابوذر و نیز گزارش‌هایی مرتبط با امام حسن، امام حسین و امام سجاد علیهم السلام و شماری از صحابه و تابعین یاد شده است.[۳۴]
موضوع‌های مطرح‌شده در کتاب عبارت‌اند از:
- فضائل و جایگاه اهل‌بیت علیهم السلام؛
- امامت و وصایت امیرالمؤمنین علیه السلام؛
- واقعهٔ غدیر و احتجاج به آن؛
- مسئلهٔ جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و رخداد سقیفه؛
- گزارش‌های مربوط به حضرت فاطمه سلام الله علیها؛
- جمع‌آوری قرآن و جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام در تفسیر آن؛
- رخدادهای دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام؛
- معرفی امامان علیهم السلام و مباحث مهدویت؛
- گزارش‌ها و پیش‌بینی‌هایی دربارهٔ حکومت‌های پس از صدر اسلام؛
- مباحث اخلاقی و اخروی.[۳۵][۳۶]
اهمیت
اهمیت کتاب سلیم در پژوهش‌های حدیثی، تاریخی و کلامی بررسی شده است. بخشی از این اهمیت به موضوع‌های کتاب و بخشی به جایگاهی بازمی‌گردد که برای آن در تاریخ تدوین حدیث شیعه در نظر گرفته شده است.[۳۷][۳۸]
اهمیت روایی
پژوهشگران موافق انتساب، کتاب را از نخستین کوشش‌های مکتوب برای حفظ روایت‌های مربوط به اهل‌بیت علیهم السلام دانسته‌اند. در این ارزیابی، قدمت اثر به پذیرش انتساب و بررسی اسناد آن وابسته است.[۳۹]
اهمیت تاریخی
کتاب، گزارش‌هایی دربارهٔ حوادث مورد اختلاف در تاریخ صدر اسلام، از جمله جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله، سقیفه، گزارش هجوم به خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها و وقایع دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام ارائه می‌کند. همین موضوع‌ها، آن را به اثری مورد مراجعه و مناقشه در مطالعات تاریخ اسلام تبدیل کرده است.[۴۰]
اهمیت کلامی
امامت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله، جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام و معرفی امامان علیهم السلام، محورهای اعتقادی برجستهٔ کتاب‌اند. پیوند گزارش‌های تاریخی با استدلال‌های مربوط به امامت، از ویژگی‌های کلامی آن است.[۴۱]
غدیر در کتاب سلیم
کتاب سلیم از منابع مورد استفاده در پژوهش‌های مربوط به واقعهٔ غدیر است. روایت واقعه، نقل سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و استناد به غدیر در احتجاج‌های بعدی، از صورت‌های حضور این موضوع در کتاب به شمار می‌رود.[۴۲][۴۳]
آیات غدیری
محمدباقر انصاری در پژوهش خود دربارهٔ قرآن و غدیر، از طرح آیهٔ تبلیغ و آیهٔ اکمال در روایت‌های کتاب سلیم و پیوند آنها با واقعهٔ غدیر سخن گفته است. او این اثر را از نخستین منابع مکتوبِ گزارش غدیر معرفی می‌کند.[۴۴]
گزارش واقعه و احتجاج به آن
در کتاب، غدیر به مناسبت‌های مختلف و در گزارش‌های منسوب به اشخاص گوناگون مطرح شده است. در پژوهش‌های غدیری، از نقل تفصیلی ماجرای غدیر از ابوسعید خدری و نیز موارد استناد به این واقعه در مباحث امامت یاد شده است.[۴۵][۴۶]
در «تبلیغ غدیر در سیرهٔ معصومین علیهم السلام»، از ثبت بیش از پنجاه موضوع مرتبط با غدیر در سیزده حدیث کتاب سلیم سخن رفته است.[۴۷]
در مقابل، محمدباقر انصاری در معرفی کتاب موضوعی «اولین میراث مکتوب غدیر»، شانزده روایت را در استخراج خود گزارش می‌کند. این دو عدد باید با توجه به هدف پژوهش و شیوهٔ گزینش و شمارش هر اثر نقل شوند.[۴۸]
ویژگی‌ها و اختلاف صورت‌های متن
در معرفی کتاب سلیم، ویژگی‌های زیر مطرح شده است:
- بسیاری از روایت‌ها طولانی‌اند و چند موضوع تاریخی و اعتقادی را در بر می‌گیرند.[۴۹]
- متن، ترتیب موضوعی یکدستی ندارد و مطالب مرتبط با یک موضوع در بخش‌های مختلف آن آمده‌اند.[۵۰]
- نسخه‌های کتاب در اسناد، تعداد و ترتیب احادیث و عبارت‌های برخی روایت‌ها با یکدیگر تفاوت دارند.[۵۱]
- نقل‌هایی منسوب به سلیم در منابع دیگر وجود دارد که در همهٔ صورت‌های موجود کتاب دیده نمی‌شود.[۵۲]
در مدخل «سلیم بن قیس هلالی» دانشنامهٔ جهان اسلام، از صورتی مشتمل بر چهل‌وهشت روایت یاد شده است. این شمار را نباید بدون تعیین نسخه و شیوهٔ تنظیم، به تمام چاپ‌های کتاب تعمیم داد.[۵۳][۵۴]
سید حسین مدرسی طباطبایی، در تحلیل خود، هستهٔ اصلی کتاب را متعلق به سال‌های پایانی حکومت هشام بن عبدالملک دانسته و بر بازتاب وضعیت شیعیان کوفه در آن تأکید کرده است. این تاریخ‌گذاری، دیدگاه پژوهشی او دربارهٔ شکل‌گیری متن است.[۵۵]
او همچنین در توصیف صورت مورد بررسی خود، از یادکرد پنج امام نخست و اشاره به تداوم امامت در نسل امام باقر علیه السلام سخن گفته است. این گزارش باید در چارچوب تحلیل او از متن خوانده شود.[۵۶]
اعتبار
دربارهٔ کتاب سلیم، دیدگاه‌های تأییدی، انتقادی و دیدگاه‌های مبتنی بر ارزیابی جداگانهٔ روایت‌ها وجود داشته است. قدمت کتاب، وثاقت ناقلان، اختلاف نسخه‌ها، شواهد بیرونی و محتوای روایت‌ها، از محورهای این بحث‌اند.[۵۷][۵۸][۵۹]
دیدگاه‌های تأییدی
نعمانی از کتاب سلیم به‌عنوان اثری شناخته‌شده و مورد مراجعهٔ شیعه یاد کرده است.[۶۰] در آثار محمدتقی مجلسی، شیخ حر عاملی و علامه مجلسی نیز ارزیابی‌ها و تعبیرهایی در تأیید جایگاه آن آمده است.[۶۱][۶۲][۶۳]
محمدباقر انصاری در تحقیق معاصر خود، شواهد مربوط به مؤلف، مسیر انتقال، نسخه‌ها و نقل‌های کتاب را گرد آورده و از انتساب و اعتبار آن دفاع کرده است.[۶۴]
نقد انتساب و محتوای کتاب
در کتاب رجالی منسوب به ابن‌غضائری، ابان بن ابی‌عیاش تضعیف شده و گزارشی دربارهٔ نسبت‌دادن تدوین کتاب به او آمده است.[۶۵]
در آثار شهید ثانی، تعلیقات ابوالحسن شعرانی و نوشته‌های محمدباقر بهبودی نیز نقدهایی دربارهٔ انتساب یا محتوای کتاب مطرح شده است. دامنه و استدلال هر یک از این نقدها باید با مراجعه به متن همان اثر بررسی شود.[۶۶][۶۷][۶۸]
ارزیابی تفصیلی روایت‌ها
در برخی ارزیابی‌ها، پذیرش اصل وجود کتاب یا رد بعضی اشکال‌های واردشده بر آن، با پذیرش تمام مطالب نسخه‌های موجود یکسان دانسته نشده است. بررسی‌های علامه حلی و محمدتقی شوشتری از جمله مباحثی است که در این زمینه مورد استناد قرار گرفته‌اند.[۶۹][۷۰]
دیدگاه شیخ مفید
شیخ مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة»، هنگام بررسی روایتی منقول از کتاب سلیم، اعتماد عمومی به کتاب و عمل به بیشتر مطالب آن را نمی‌پذیرد و از آمیختگی و تدلیس در آن سخن می‌گوید. او تشخیص مطالب درست و نادرست را نیازمند مراجعه به اهل دانش می‌داند.[۷۱]
بااین‌حال، در همان بحث میان درستی معنای روایت مورد بررسی و اعتبار مجموعهٔ کتاب تفاوت می‌گذارد. ازاین‌رو، دیدگاه او را نباید تأیید اعتبار کلی کتاب یا رد خودکار همهٔ مضامین آن معرفی کرد.[۷۲]
نسخه‌ها، چاپ‌ها و تحقیق‌ها
نسخه‌های کتاب سلیم در تعداد، ترتیب و تفصیل روایت‌ها تفاوت دارند. همین اختلاف‌ها، نسخه‌شناسی و تعیین مبنای تصحیح را به بخشی مهم از پژوهش دربارهٔ کتاب تبدیل کرده است.[۷۳]
تحقیق‌ها و طرح‌های پژوهشی معرفی‌شده
| ردیف | عنوان | محقق یا پژوهشگر | ناشر | سال | جلد یا صفحات | توضیح |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ تحقیق سه‌جلدی | محمدباقر انصاری | الهادی، قم | ۱۳۷۳ش | ۳ جلد | مشتمل بر مقدمهٔ تفصیلی، متن تصحیح‌شده، تخریج و فهرست‌ها؛ در چاپ‌های بعدی توسط دلیل ما نیز منتشر شده است.[۷۴][۷۵] |
| ۲ | کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ صورت تک‌جلدی تحقیق | محمدباقر انصاری | الهادی، قم | ۱۳۷۸ش | ۶۴۰ صفحه در چاپ نخست | ارائهٔ فشرده‌تر مجموعهٔ تحقیق؛ چاپ دوم در ۱۳۸۰ش توسط دلیل ما منتشر شده است.[۷۶] |
| ۳ | کتاب سلیم بن قیس الهلالی | علاءالدین موسوی | مؤسسة البعثة، بخش مطالعات اسلامی، مشهد | — | — | نسخهٔ الکترونیکی و مشخصات کتاب‌شناختی در پایگاه قائمیه معرفی شده است.[۷۷] |
| ۴ | کتاب سلیم بن قیس الهلالی | جابر بن آبان | دارالمحجة البیضاء، بر اساس اطلاعات درج‌شده در نسخهٔ پیشین مقاله | ۱۴۴۲ق، بر اساس اطلاعات پیشین | ۷۵۹ صفحه، بر اساس اطلاعات پیشین | این مدخل در نسخهٔ پیشین مقاله وجود داشته است؛ مشخصات پدیدآور و نشر آن نیازمند تطبیق با شناسنامهٔ کتاب است. |
| ۵ | دانشنامهٔ سلیم | کاظم استادی | مشخص نشده | مشخص نشده | طرح معرفی‌شده در ۱۲ مجلد | انتشار کامل دوازده مجلد و مشخصات نشر آنها در منابع مورد استفادهٔ این مقاله احراز نشده است. |
در معرفی پیشین «دانشنامهٔ سلیم»، موضوع‌های دوازده مجلد چنین گزارش شده بود: سلیم و کتاب‌های او؛ راویان سلیم؛ اسناد؛ منابع نخستین؛ تناقضات؛ احادیث در قرون اولیه؛ نسخه‌های خطی؛ متن نسخه‌ها در دو مجلد؛ مأخذشناسی؛ مقالات دیگران؛ و فهرست اعلام. این گزارش، به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ انتشار همهٔ مجلدها نیست و مشخصات آن نیازمند تکمیل است.
تحقیق محمدباقر انصاری
محمدباقر انصاری در شرح فعالیت‌های پژوهشی خود، تحقیق دربارهٔ کتاب سلیم را کاری دوازده‌ساله معرفی کرده است که از سال ۱۴۰۰ق آغاز شد و در سال ۱۴۱۲ق پایان یافت. این پژوهش، افزون بر تصحیح متن، بررسی شخصیت سلیم، تاریخ انتقال کتاب، نسخه‌های خطی، شواهد روایی و تهیهٔ فهرست‌های تفصیلی را در بر می‌گیرد.[۷۸]
مراحل تحقیق
مراحل اصلی کار، بر اساس گزارش محقق، عبارت بوده است از:
- گردآوری اطلاعات دربارهٔ سلیم و کتاب منسوب به او؛
- شناسایی و مقابلهٔ نسخه‌های خطی؛
- استخراج نقل‌ها و شواهد مرتبط از منابع دیگر؛
- تهیهٔ فهرست‌های پژوهشی؛
- تنظیم و آماده‌سازی متن؛
- انتشار کتاب.[۷۹]
نسخه‌های مورد استفاده
انصاری گزارش کرده است که بیش از شصت نسخهٔ خطی را شناسایی کرده، به بیست‌وچهار نسخه دسترسی یافته و چهارده نسخه را برای تصحیح برگزیده است. نسخه‌های منتخب در چهار گروه دسته‌بندی شده‌اند.[۸۰]
این اعداد، گزارش محقق از دامنهٔ شناسایی و استفادهٔ خود از نسخه‌هاست و نباید شمار نهایی تمام نسخه‌های موجود کتاب تلقی شود.[۸۱]
تنظیم متن و مستدرکات
در این تحقیق، میان متن اصلی، افزوده‌های یکی از گروه‌های نسخه‌ای و مستدرکات برگرفته از منابع دیگر تفکیک شده است.[۸۲]
شواهد و تخریج‌ها در سه گروه تنظیم شده‌اند:
- نقل‌هایی که صریحاً به کتاب سلیم ارجاع داده‌اند؛
- روایت‌هایی که از سلیم نقل شده‌اند، بدون تصریح به نام کتاب؛
- روایت‌های مشابهی که از راویان دیگر نقل شده‌اند.[۸۳]
فهرست‌ها
دوازده فهرست برای این تحقیق تهیه شده است: آیات، احادیث، اشخاص، قبایل و گروه‌ها، وقایع، مکان‌ها، دعاها، اشعار، کتاب‌ها، منابع، موضوعات به ترتیب الفبایی و فهرست مطالب.[۸۴]
ساختار سه‌جلدی
| جلد | محتوای اصلی |
|---|---|
| ۱ | مقدمهٔ تفصیلی دربارهٔ سلیم، کتاب، تاریخ انتقال، نسخه‌ها، دیدگاه‌های موافق و مخالف و روش تحقیق. |
| ۲ | متن تصحیح‌شده، بخش تکمیلی و مستدرکات، همراه با توضیحات و اختلاف نسخه‌ها. |
| ۳ | تخریج روایات، شواهد و فهرست‌های تفصیلی. |
صورت تک‌جلدی
صورت تک‌جلدی، ارائهٔ فشرده‌تری از مجموعهٔ تحقیق است. در تهیهٔ آن، مقدمه، توضیحات، تخریج و فهرست‌ها کوتاه‌تر شده و برای تنظیم متن از عنوان‌های فرعی استفاده شده است. کاهش حجم این صورت، عمدتاً به دستگاه پژوهشی و نحوهٔ ارائه مربوط است و نباید آن را صرفاً تلخیص متن اصلی روایات دانست.[۸۶]
بر اساس گزارش کتاب‌شناختی محقق، صورت سه‌جلدی تا سال ۱۴۰۳ش به چاپ هشتم و صورت تک‌جلدی تا سال ۱۴۰۴ش به چاپ سیزدهم رسیده است.[۸۷][۸۸]
ترجمه‌ها
کتاب سلیم با عنوان‌های مختلف به فارسی ترجمه شده است. در شناسایی ترجمه‌ها باید میان ترجمهٔ مستقل، بازنگری یک ترجمه و تغییر قطع یا صفحه‌آرایی همان ترجمه تفاوت گذاشت.[۸۹][۹۰]
ترجمه‌های معرفی‌شده
مشخصات ردیف‌های بدون ارجاع مستقل در جدول زیر، از فهرست موجود در نسخهٔ پیشین مقاله حفظ شده است و برای استناد کتاب‌شناختی نهایی، نیازمند تطبیق با شناسنامهٔ همان چاپ است.
| ردیف | عنوان | مترجم | ناشر | سال نشر | صفحات |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | اسرار آل محمد علیهم السلام | اسماعیل انصاری زنجانی، مطابق مشخصات نسخهٔ معرفی‌شده | الهادی | ۱۳۷۵ش | ۷۶۶، مطابق رکورد نسخهٔ الکترونیکی[۹۱] |
| ۲ | تاریخ سیاسی صدر اسلام | محمودرضا افتخارزاده | رسالت قلم | ۱۳۷۷ش | ۴۴۸ |
| ۳ | اسرار آل محمد علیهم السلام | عبدالمالک عدنانی ساداتی | دارالنشر | ۱۳۹۴ش | ۳۳۲ |
| ۴ | اسرار خاندان محمد رسول‌الله | مهدی صباغی | ارمغان یوسف | ۱۳۸۴ش | ۳۸۹ |
| ۵ | اسرار آل محمد علیهم السلام | محمد عامل محرابی | آوای رعنا | ۱۳۸۵ش | ۳۲۶ |
| ۶ | اسرار خاندان رسول‌الله | محمدرضا سماک امانی | بهار دلها | ۱۳۹۵ش | ۲۸۷ |
| ۷ | اسرار آل محمد علیهم السلام | مسلمی‌زاده | بارش | ۱۳۸۵ش | ۴۰۰ |
| ۸ | گنجینهٔ اسرار آل علی علیه السلام | مسعود خدایاری | مناقب | ۱۳۹۸ش | ۴۹۰ |
| ۹ | اسرار آل رسول‌الله علیهم السلام | محمد فاطمی | اصباح | ۱۳۸۹ش | ۳۱۶ |
| ۱۰ | اسرار آل رسول‌الله علیهم السلام | ابراهیم نداف‌زاده و حمزه کریم‌خانی | عطر یاس | ۱۳۸۶ش | ۳۹۱ |
| ۱۱ | اسرار آل رسول‌الله علیهم السلام | صادق طالبی | مشهور | ۱۳۹۹ش | مشخص نشده |
| ۱۲ | Mysteries of the Progeny of Mohammad (P) | عبدالحسین آقابزرگی و ارما، با نام اسلامی حمیده، میلر | انصاریان، قم | ۱۳۹۵ش؛ آماده‌سازی ترجمه در ۱۳۹۴ش | ۶۰۸، مطابق گزارش انصاری[۹۲] |
مراحل ترجمهٔ خاندان انصاری
ترجمهٔ فارسی «اسرار آل محمد علیهم السلام» در فعالیت‌های اسماعیل انصاری زنجانی و محمدباقر انصاری چند مرحلهٔ ترجمه و بازنگری داشته است. گزارش محمدباقر انصاری میان ترجمهٔ نخست، ترجمهٔ مبتنی بر مقابلهٔ نسخه‌ها و ترجمهٔ مبتنی بر تحقیق نهایی تفاوت می‌گذارد.[۹۳]
| ردیف | مرحله یا صورت انتشار | نقش مترجمان بر اساس گزارش خودنوشت | سال نخستین چاپ | ناشر | ویژگی |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | ترجمهٔ نخست | اسماعیل انصاری زنجانی و محمدباقر انصاری؛ بازبینی مجموعه توسط محمدباقر انصاری | ۱۳۵۸ش | انتشار به همت مترجمان | ترجمه بر پایهٔ متن چاپی در دسترس آن دوره، پیش از تکمیل تحقیق نسخه‌شناختی بعدی.[۹۴] |
| ۲ | ترجمهٔ بازنگری‌شده | اسماعیل انصاری زنجانی و محمدباقر انصاری | ۱۳۷۱ش، برابر با ۱۴۱۳ق | انتشارات علامه و دفتر نشر معارف اسلامی، قم | بر پایهٔ متن مقابله‌شده در مرحلهٔ میانی تحقیق؛ در ۶۲۴ صفحه.[۹۵] |
| ۳ | ترجمه بر پایهٔ تحقیق نهایی | محمدباقر انصاری، بر اساس شرح او از فرایند ترجمه؛ نام اسماعیل انصاری در مشخصات برخی چاپ‌ها آمده است | ۱۳۷۵ش | الهادی، قم؛ در چاپ‌های بعدی: دلیل ما | ترجمهٔ متن تحقیق‌شده، همراه با مقدمه و توضیحات منتخب.[۹۶] |
| ۴ | چاپ جیبی | بر پایهٔ ترجمهٔ مرحلهٔ سوم | ۱۳۸۰ش | دلیل ما، قم | در ۸۰۰ صفحه؛ با مقدمهٔ کوتاه‌تر و توضیحات منتخب.[۹۷] |
| ۵ | چاپ فشردهٔ وزیری | بر پایهٔ ترجمهٔ مرحلهٔ سوم | ۱۳۹۳ش | دلیل ما، قم | در ۴۸۰ صفحه؛ با کاهش مطالب مقدماتی و توضیحات و حفظ متن ترجمه.[۹۸] |
چاپ جیبی و چاپ فشردهٔ وزیری، دو صورت انتشار ترجمه‌اند و نباید ترجمه‌های مستقل تازه‌ای به شمار آیند.[۹۹]
نام مترجم و اختلاف مشخصات چاپ‌ها
در مشخصات نسخهٔ معرفی‌شده در قائمیه، نام اسماعیل انصاری زنجانی خوئینی به‌عنوان مترجم ثبت شده است. محمدباقر انصاری نیز در شرح مراحل کار، ترجمهٔ مبتنی بر تحقیق نهایی را حاصل فعالیت خود معرفی می‌کند. در معرفی هر چاپ باید نام درج‌شده در شناسنامهٔ همان نسخه ثبت شود و توضیح مربوط به فرایند ترجمه، جداگانه و با انتساب به گزارش خودنوشت آورده شود.[۱۰۰][۱۰۱]
همچنین شمار صفحات در گزارش‌های کتاب‌شناختی و چاپ‌های مختلف یکسان نیست. ازاین‌رو، تعداد صفحات هر نسخه باید همراه با مشخصات همان چاپ نقل شود.[۱۰۲][۱۰۳]
ترجمهٔ انگلیسی
ترجمهٔ انگلیسی «Mysteries of the Progeny of Mohammad (P)» بر پایهٔ ترجمهٔ فارسی فراهم شده است. در گزارش انصاری، عبدالحسین آقابزرگی و ارما، با نام اسلامی حمیده، میلر، مترجمان آن معرفی شده‌اند. آماده‌سازی ترجمه در سال ۱۳۹۴ش انجام شده و نخستین چاپ آن در سال ۱۳۹۵ش توسط انتشارات انصاریان قم، در ۶۰۸ صفحه منتشر شده است. چاپ دیگری نیز در سال ۱۳۹۸ش گزارش شده است.[۱۰۴]
گزیده‌ها و آثار موضوعی
از کتاب سلیم، افزون بر ترجمهٔ کامل و تحقیق متن، گزیده‌هایی با موضوع‌های مشخص تهیه شده است. در این آثار، روایت‌های مرتبط با یک موضوع استخراج، ترجمه و دوباره تنظیم شده‌اند؛ بنابراین، آنها را باید از تصحیح متن، ترجمهٔ کامل و پژوهش دربارهٔ تاریخ کتاب متمایز دانست.[۱۰۵]
مجموعهٔ اولین میراث مکتوب
محمدباقر انصاری در مجموعهٔ «اولین میراث مکتوب»، روایت‌های کتاب سلیم را بر اساس موضوع دسته‌بندی کرده است. عنوان‌های زیر، بر اساس گزارش کتاب‌شناختی مؤلف، توسط انتشارات دلیل ما در قم منتشر شده‌اند.[۱۰۶]
| ردیف | عنوان | شماره در مجموعه | سال نخستین چاپ | ناشر | صفحات | موضوع |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | اولین میراث مکتوب قرآن | ۱ | ۱۳۸۹ش | دلیل ما | ۱۸۰ | استخراج و تنظیم روایت‌های مرتبط با قرآن.[۱۰۷] |
| ۲ | اولین میراث مکتوب اهل‌بیت علیهم السلام | ۲ | ۱۳۸۹ش | دلیل ما | ۱۴۴ | روایت‌های مربوط به جایگاه و معارف اهل‌بیت علیهم السلام.[۱۰۸] |
| ۳ | اولین میراث مکتوب فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام | ۳ | ۱۳۸۹ش | دلیل ما | ۱۲۴ | روایت‌های مرتبط با فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام.[۱۰۹] |
| ۴ | اولین میراث مکتوب حضرت زهرا سلام الله علیها | ۴ | ۱۳۸۳ش | دلیل ما | ۸۰ | گزارش‌ها و روایت‌های مربوط به حضرت فاطمه سلام الله علیها.[۱۱۰] |
| ۵ | اولین میراث مکتوب امام مجتبی علیه السلام | ۵ | ۱۳۸۳ش | دلیل ما | ۱۰۴ | روایت‌های مرتبط با امام حسن مجتبی علیه السلام.[۱۱۱] |
| ۶ | اولین میراث مکتوب حضرت مهدی علیه السلام | ۶ | ۱۳۸۴ش | دلیل ما | ۸۰ | روایت‌های مربوط به حضرت مهدی علیه السلام و مهدویت.[۱۱۲] |
| ۷ | اولین میراث مکتوب غدیر | ۷ | ۱۳۸۷ش | دلیل ما | ۶۸ | استخراج، ترجمه و تنظیم شانزده روایت مرتبط با غدیر.[۱۱۳] |
| ۸ | اولین میراث مکتوب قیامت | ۸ | ۱۳۸۹ش | دلیل ما | ۱۰۴ | روایت‌های مرتبط با قیامت و مباحث اخروی.[۱۱۴] |
| ۹ | اولین میراث مکتوب اخلاق | ۹ | ۱۳۹۸ش | دلیل ما | ۹۲ | استخراج و تنظیم آموزه‌های اخلاقی کتاب.[۱۱۵] |
اولین میراث مکتوب غدیر
این اثر به گردآوری روایت‌های مربوط به واقعهٔ غدیر و استناد به آن در مباحث امامت اختصاص دارد. شانزده روایتِ گزارش‌شده در معرفی کتاب، حاصل استخراج و شیوهٔ تنظیم انصاری در همین اثر است.[۱۱۶]
«اولین میراث مکتوب غدیر» گزیده‌ای موضوعی است و جایگزین متن کامل یا ترجمهٔ کامل کتاب سلیم به شمار نمی‌رود.[۱۱۷]
اثر عربی دربارهٔ امام حسن مجتبی علیه السلام
«أول تراث مکتوب عن حیاة الإمام المجتبی علیه السلام» اثری عربی مرتبط با جلد امام حسن مجتبی علیه السلام از مجموعهٔ «اولین میراث مکتوب» است. در تهیهٔ آن، متن عربی روایت‌های کتاب سلیم بر اساس ترتیب اثر فارسی تنظیم و مقدمه به عربی برگردانده شده است؛ بنابراین، تمام روایت‌های آن ترجمهٔ دوباره از فارسی به عربی نیستند.[۱۱۸]
در گزارش نشر، این اثر در ۱۰۰ صفحه، توسط دارالوراث نجف و برای مرکز الإمام الحسن للدراسات التخصصیة، وابسته به عتبهٔ حسینیه، در سال ۱۳۹۴ش، برابر با ۱۴۳۷ق، معرفی شده است.[۱۱۹]
پژوهش دربارهٔ سرگذشت کتاب
«گزارش لحظه‌به‌لحظه از سرگذشت اولین کتاب اسلام»، نوشتهٔ محمدباقر انصاری، به تاریخ تألیف، نگهداری، انتقال، ترجمه و انتشار کتاب سلیم اختصاص دارد. این اثر در سال ۱۳۸۴ش توسط انتشارات دلیل ما در قم، در ۵۴ صفحه منتشر شده است.[۱۲۰]
مطالب آن در پنج بخش تنظیم شده است:
- تألیف کتاب در روزگار معصومان علیهم السلام؛
- انتقال و حضور کتاب در ایران؛
- نخستین حافظ کتاب؛
- سرگذشت کتاب در چهارده قرن؛
- ترجمه و انتشار.[۱۲۱]
این اثر، گزارش پژوهشگر از تاریخ کتاب است و تلخیص متن احادیث محسوب نمی‌شود. تعبیر «اولین کتاب اسلام» در عنوان آن نیز بیانگر دیدگاه نویسنده دربارهٔ قدمت کتاب سلیم است.[۱۲۲]
مقاله‌ها و پژوهش‌های مرتبط
مقالهٔ انصاری در تراثنا
مقالهٔ «کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ أقدم نصّ تاریخی عقائدی فی الإسلام»، نوشتهٔ محمدباقر انصاری، معرفی فشرده‌ای از تحقیق او دربارهٔ کتاب است. این مقاله در شماره‌های ۶۳ و ۶۴ مجلهٔ «تراثنا»، مربوط به رجب تا ذی‌حجهٔ ۱۴۲۱ق، در صفحات ۸۵ تا ۱۶۲ منتشر شده است.[۱۲۳]
انتشار این مقاله با تحقیق کتاب ارتباط دارد و نباید آن را تصحیح مستقل دیگری از متن کتاب شمرد.[۱۲۴]
مقالهٔ محمدتقی سبحانی
«گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، نوشتهٔ محمدتقی سبحانی، از مقاله‌های معاصر دربارهٔ کتاب است. در آن، اهمیت روایی، تاریخی و کلامی اثر و برخی موضوع‌های محتوایی آن بررسی شده است.[۱۲۵]
نسخهٔ صوتی
در گزارش محمدباقر انصاری، تهیه و انتشار نسخهٔ صوتی ترجمهٔ فارسی در «رادیو رُوات» در سال ۱۴۰۲ش ذکر شده است. این نسخه، قالب صوتی ترجمهٔ فارسی است و ترجمه یا تحقیق مستقل تازه‌ای محسوب نمی‌شود.[۱۲۶]
نسخه‌های الکترونیکی
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی، با تحقیق محمدباقر انصاری، جلد نخست، در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
- اسرار آل محمد علیهم السلام، ترجمهٔ فارسی، در پایگاه قائمیه.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی، نسخهٔ معرفی‌شده با تحقیق علاءالدین موسوی، در پایگاه قائمیه.
- اسرار آل محمد علیهم السلام در لوح دانا.
- تاریخ سیاسی صدر اسلام در کتابخانهٔ نور.
- اسرار خاندان محمد رسول‌الله در کتابخانهٔ نور.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۱–۹۵.
- ↑ الغیبة، ص۱۰۱–۱۰۲.
- ↑ «کتاب سلیم بن قیس الهلالی أقدم نص تاریخی عقائدی فی الإسلام»، ص۸۵.
- ↑ تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۹–۱۵۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۵–۶۳۸.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۵–۱۲۳.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۵.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۶.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۴۱–۴۵۱.
- ↑ میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخست، ص۱۲۶.
- ↑ بحارالانوار، ج۱، ص۳۲.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۱.
- ↑ الغیبة، ص۱۰۱–۱۰۲.
- ↑ الفهرست، ص۳۰۷–۳۰۸.
- ↑ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ وسائل الشیعة، ج۲۷، ص۱۰۱.
- ↑ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۱۵۲.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۹۷–۲۹۸.
- ↑ تهذیب الأحکام، ج۹، ص۱۷۶–۱۷۷.
- ↑ بحارالانوار، ج۱۶، ص۸۴–۸۵.
- ↑ روضات الجنات، ج۴، ص۶۶.
- ↑ الغیبة، ص۱۰۲.
- ↑ رجال النجاشی، ص۸.
- ↑ خلاصة الأقوال، ص۱۶۳.
- ↑ روضات الجنات، ج۴، ص۶۶.
- ↑ اسرار آل محمد علیهم السلام، ص۱۹–۲۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۲۰–۴۳۲.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۴.
- ↑ الرجال، ص۳۶.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۲۰–۴۳۲.
- ↑ تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۹–۱۵۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۲۰–۴۳۲.
- ↑ «سلیم بن قیس هلالی»، ص۴۶۵.
- ↑ «سلیم بن قیس هلالی»، ص۴۶۵.
- ↑ «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، ص۲۰–۲۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۱۸–۶۴۲.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۴.
- ↑ «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، ص۱۹–۲۱.
- ↑ «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، ص۱۹–۲۰.
- ↑ «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، ص۲۰–۲۱.
- ↑ «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، ص۲۰–۲۱.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۱۰۱.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۱۳۹.
- ↑ غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، ج۳، ص۵۰۷–۵۰۸.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۱۰۱.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۱۳۹.
- ↑ تبلیغ غدیر در سیرهٔ معصومین علیهم السلام، ص۱۴۷.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۵–۶۳۸.
- ↑ «سلیم بن قیس هلالی»، ص۴۶۵.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۴.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۶.
- ↑ «سلیم بن قیس هلالی»، ص۴۶۵.
- ↑ «سلیم بن قیس هلالی»، ص۴۶۵.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۳۰–۴۳۱.
- ↑ میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخست، ص۱۲۶.
- ↑ میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخست، ص۱۲۶.
- ↑ الغیبة، ص۱۰۱–۱۰۲.
- ↑ الرجال، ص۳۶.
- ↑ تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۹–۱۵۰.
- ↑ الغیبة، ص۱۰۱–۱۰۲.
- ↑ روضة المتقین، ج۱۴، ص۳۷۲.
- ↑ وسائل الشیعة، ج۳۰، ص۳۸۵–۳۸۶.
- ↑ بحارالانوار، ج۱، ص۳۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۲۰–۴۳۲.
- ↑ الرجال، ص۳۶.
- ↑ رسائل الشهید الثانی، ج۲، ص۹۹۲–۹۹۳.
- ↑ شرح الکافی، تعلیقات، ج۲، ص۳۷۳.
- ↑ معرفة الحدیث و تاریخ نشره و تدوینه و ثقافته عند الشیعة الإمامیة، ص۳۵۹.
- ↑ خلاصة الأقوال، ص۱۶۳.
- ↑ قاموس الرجال، ج۵، ص۲۳۹.
- ↑ تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۹–۱۵۰.
- ↑ تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۴۹–۱۵۰.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۶.
- ↑ فرهنگ کتب حدیثی شیعه، ج۱، ص۹۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۴۱–۴۴۵.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۵۰–۴۵۱.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، مشخصات نسخهٔ الکترونیکی قائمیه.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۲۷.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۲۷–۴۳۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۳۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۳۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۳۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۳۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۳۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۴۱–۴۴۴.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۴۵–۴۴۸.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۴۵.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۵۰–۴۵۱.
- ↑ غدیر در آینهٔ کتاب، ص۱۱–۱۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۵–۱۲۳.
- ↑ اسرار آل محمد، مشخصات کتاب‌شناختی نسخهٔ الکترونیکی قائمیه.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۲۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۵–۱۱۷.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۵–۱۰۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۰۷–۱۱۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۱۱–۱۱۷.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۱۸–۱۲۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۲۱–۱۲۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۱۸–۱۲۲.
- ↑ اسرار آل محمد، مشخصات کتاب‌شناختی نسخهٔ الکترونیکی قائمیه.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۱۱–۱۱۷.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۱۷–۱۲۲.
- ↑ اسرار آل محمد، مشخصات کتاب‌شناختی نسخهٔ الکترونیکی قائمیه.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۲۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۱۸–۶۴۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۱۸–۶۴۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۱۸–۶۲۳.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۲۳–۶۲۴.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۲۴–۶۲۶.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۲۶–۶۲۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۲۹–۶۳۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۲–۶۳۵.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۵–۶۳۸.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۹–۶۴۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۴۱–۶۴۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۵–۶۳۸.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۳۵–۶۳۸.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۶۹۹–۷۰۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۷۰۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۵۶۶–۵۶۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۵۶۶–۵۶۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۵۶۶–۵۶۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۵۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۴۵۱.
- ↑ «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»، ص۱۹–۲۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۱۲۲–۱۲۳.
منابع
- اسرار آل محمد علیهم السلام؛ سلیم بن قیس هلالی، ترجمه با نام اسماعیل انصاری زنجانی، قم: دفتر نشر الهادی، ۱۳۷۵ش.
- اسرار آل محمد علیهم السلام؛ مشخصات نسخهٔ الکترونیکی؛ پایگاه تحقیقاتی قائمیه، صفحهٔ کتاب.
- اولین میراث مکتوب از واقعهٔ غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تأسیس الشیعة لعلوم الإسلام؛ سید حسن صدر، انتشارات اعلمی، ۱۳۷۵ش.
- تألیفات خاندان انصاری خوئینی: معرفی ۲۷۹ اثر مکتوب از چهار نسل خاندان انصاری زنجانی خوئینی؛ محمدباقر انصاری، نسخهٔ پی‌دی‌اف ارسالی؛ مشخصات ناشر و سال نشر در نسخهٔ مورد استفاده احراز نشده است.
- تبلیغ غدیر در سیرهٔ معصومین علیهم السلام؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۱ش.
- تصحیح اعتقادات الإمامیة؛ محمد بن محمد بن نعمان، مشهور به شیخ مفید، تحقیق: حسین درگاهی؛ نسخهٔ الکترونیکی، ص۱۴۹ و ص۱۵۰.
- تهذیب الأحکام؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- چهارده قرن با غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال؛ حسن بن یوسف، مشهور به علامه حلی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة؛ محمدمحسن آقابزرگ تهرانی، بیروت: دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
- الرجال؛ منسوب به احمد بن حسین، معروف به ابن‌غضائری، تحقیق: سید محمدرضا حسینی جلالی، قم: دارالحدیث، ۱۴۲۲ق؛ نسخهٔ الکترونیکی.
- رجال النجاشی؛ احمد بن علی نجاشی، تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسسهٔ انتشارات اسلامی، ۱۴۴۱ق.
- رسائل الشهید الثانی؛ زین‌الدین بن علی عاملی، تحقیق: رضا مختاری، قم: بوستان کتاب، ۱۴۲۲ق.
- روضات الجنات فی أحوال العلماء والسادات؛ محمدباقر خوانساری، قم: اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
- روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه؛ محمدتقی مجلسی، تحقیق: حسین موسوی کرمانی و علی‌پناه اشتهاردی، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور، ۱۴۰۶ق.
- «سلیم بن قیس هلالی»؛ سید محمد عمادی حائری، دانشنامهٔ جهان اسلام، جلد ۲۴، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۶ش.
- شرح الکافی؛ محمدصالح مازندرانی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تعلیقات: ابوالحسن شعرانی، تهران: المکتبة الإسلامیة، ۱۳۸۲ق.
- میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخست؛ سید حسین مدرسی طباطبایی، ترجمه: سید علی قرائی و رسول جعفریان، قم: نشر مورخ، ۱۳۸۶ش.
- غدیر در آینهٔ کتاب؛ محمد انصاری زنجانی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۰ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- الغیبة؛ محمد بن ابراهیم نعمانی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق.
- فرهنگ کتب حدیثی شیعه؛ سید محمود مدنی بجستانی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۸۵ش.
- الفهرست؛ محمد بن اسحاق ابن‌ندیم، بیروت: دارالمعرفة، بی‌تا.
- قاموس الرجال؛ محمدتقی شوشتری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۴ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ مشخصات نسخهٔ الکترونیکی با تحقیق علاءالدین موسوی؛ پایگاه تحقیقاتی قائمیه، صفحهٔ کتاب.
- «کتاب سلیم بن قیس الهلالی أقدم نص تاریخی عقائدی فی الإسلام»؛ محمدباقر انصاری، مجلهٔ تراثنا، شماره‌های ۶۳ و ۶۴، رجب تا ذی‌حجهٔ ۱۴۲۱ق، ص۸۵–۱۶۲.
- «گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی»؛ محمدتقی سبحانی، نشریهٔ آینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۳۷، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۵ش.
- معرفة الحدیث و تاریخ نشره و تدوینه و ثقافته عند الشیعة الإمامیة؛ محمدباقر بهبودی، بیروت: دارالهادی، بی‌تا.
- منتهی المطلب فی تحقیق المذهب؛ حسن بن یوسف، مشهور به علامه حلی، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
- «مؤلف کتاب اسرار آل محمد علیهم السلام بر ترازوی نقد»؛ اسلام ملکی معاف، مجلهٔ مطالعات قرآن و حدیث، سال نخست، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۸۷ش.
- وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة؛ محمد بن حسن حر عاملی، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.