یوسف بن عیسی زُهری (ابویعقوب، مروزی)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | یوسف بن عیسی بن دینار الزُّهْرِی، ابو یعقوب المروزی |
| سرشناسی | راوی صحاح سته؛ مورد توثیق همگان |
| وفات | سال ۲۴۹ قمری (سنة تسع و أربعين و مائتین) |
| خویشان سرشناس | عمو: یحیی بن دینار الزهری (استاد)؛ نواده: ابوالفضل الحسن بن یعقوب بن یوسف البخاری (به نقل حاکم) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سفیان بن عیینة، وکیع بن الجراح، حفص بن غیاث و... |
| شاگردان | بخاری، مسلم، الترمذی، النسائی و... |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث |
| علت شهرت | توثیق همه ناقدان، روایت در صحیح بخاری و مسلم |
یوسف بن عیسی بن دینار الزهری، مکنی به ابو یعقوب مروزی، از راویان طبقه یازدهم (قرن سوم هجری) و از مشایخ کتب سته به ویژه بخاری، مسلم، ترمذی و نسائی است. وی شاگرد و همدرس اسحاق بن راهویه و راوی از علمایی چون سفیان بن عیینة، وکیع بن جراح و فضل بن موسی سینانی میباشد. تمامی ناقدان مشهور او را توثیق کردهاند و تنها اختلاف در تاریخ وفات اوست.
زندگی نامه
نام کامل وی یوسف بن عیسی بن دینار الزُّهْرِی (با ضم زاء و سکون هاء) است. کنیه او «ابو یعقوب» و نسبش به «زُهْرَة» (قبیله زهره) میرسد. وی اصالتاً مروزی (اهل مرو، از شهرهای خراسان بزرگ) بود. او برادرزاده (پسر عمو) یحیی بن دینار الزهری است که از اساتید وی به شمار میرود. [۱] از نظر تقسیمات طبقاتی ابن حجر، یوسف بن عیسی در طبقه یازدهم (از مولیّدان حدود ۲۰۰-۲۲۰ قمری) قرار میگیرد.[۲]
درباره تاریخ وفات او، منابع متعددی اتفاق نظر دارند:
- نسائی، بخاری و ابن حبان هر سه گفتهاند: «مات سنة تسع و أربعين و مائتين» (در سال ۲۴۹ قمری درگذشت.)[۳] این سال معادل ۲۴۹ هجری قمری است. ابن حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب نیز همین قول را تأیید کرده است.[۴]
اساتید
یوسف بن عیسی از مشایخ برجستهای روایت کرده است:[۵]
- سفیان بن عیینة
- وکیع بن الجراح
- حفص بن غیاث
- عبدالله بن إدریس (ت)
- عبدالله بن نمیر (ت)
- علی بن عاصم الواسطی (ت)
- الفضل بن موسی السینانی (خ م ت س)
- ابو معاوية محمد بن خازم الضریر (خ)
- محمد بن فضیل بن غزوان (خ ت)
- یَحْیَی بن سلیم الطائفی
- عَمُّهُ یحیی بن دینار الزهری
- والولید بن مسلم
- منصور بن واقد المروزی
شاگردان
جماعتی از بزرگان حدیث از او روایت کردهاند که مهمترین آنان عبارتند از:[۶]
- بخاری (در صحیح خود)
- مسلم (در صحیح خود)
- الترمذی
- النسائی
- أبو بشر أحمد بن محمد بن عمرو بن مصعب الکندی المصیصی المروزی الفقیه
- جعفر بن أحمد بن نصر الحافظ
- الحسن بن سفیان الشیبانی
- عبدة بن سلیمان بن بکر البصری
- عمر بن محمد بن بجیر البجیری
- أبو الحسن محمد بن أحمد بن زهیر بن طهمان القیسی الطوسی
جایگاه رجالی
تمامی ناقدان مشهور، یوسف بن عیسی را توثیق کردهاند. در اینجا هیچ قول ضعفی درباره او ثبت نشده است:
- نسائی (که در بسیاری از موارد سختگیر است) درباره او میگوید: «ثقة» (موثق است).[۷]
- ابن حبان او را در کتاب «الثقات» ذکر کرده است.[۸]
- بخاری و مسلم و ترمذی و نسائی هر چهار نفر در کتب خود از او روایت کردهاند که این خود بزرگترین نشانه توثیق عملی است.[۹]
- حاکم نیشابوری (که نامش در متن اصلی عربی تهذیب الکمال نیامده، اما ابن حجر در تهذیب التهذیب از او نقل کرده) میگوید: او جد شیخ ما «ابو الفضل الحسن بن یعقوب بن یوسف البخاری» است و ابو الفضل همواره از فضائل، زهد، ورع، کثرت صدقات و احسان او و نیز موقوفاتش در بخارا و نیشابور سخن میگفت.[۱۰]
روایت ابن حبان درباره علی بن ابی طالب علیه السلام
ابن حبان در الثقات روایتی را از یوسف بن عیسی نقل میکند که از فضل بن موسی، از شریک، از عثمان بن ابی زرعة، از سالم بن ابی الجعد، از جابر بن عبدالله نقل شده است که:
- «ذلک خیر البشر، من شك فيه فقد كفر» (علی بن ابی طالب بهترین انسان است؛ هر کس در این شک کند کافر شده است.)[۱۱]
نتیجهگیری
یوسف بن عیسی بن دینار الزهری از جمله راویانی است که اتفاق آراء بر توثیق او وجود دارد:
- نسائی تصریح به «ثقة» کرده است.
- ابن حبان او را در الثقات ذکر کرده است.
- بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی هر چهار نفر در کتب خود از او روایت کردهاند.
- حاکم نیز به زهد و ورع و کثرت صدقات او اشاره کرده است.
بنابراین حکم رجالی نهایی بر اساس تقریب التهذیب (شماره ۸۰۴۲) چنین است: «ثقة، من الحادية عشرة، مات سنة تسع وأربعين ومائتين.» (موثق، از طبقه یازدهم، درگذشته سال ۲۴۹ قمری.) از آنجا که در کتب اربعه (بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی) از او روایت شده، نام وی در زمره «رجال الصحاح» قرار میگیرد و حدیث او به اصطلاح علماء رجال (صحیح) به کار میرود.[۱۲]
روايت حديث غدير[۱۳]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده يوسف بن عيسى بن دينار زُهرى مَروَزى، ابويعقوب (م ۲۴۹ ق) است. نسايى در «الخصائص» حدیث غدیر را با اشاره به ماجراى غدير از يوسف بن عيسى نقل كرده است.[۱۴]
ذهبى و ابن حجر و خزرجى[۱۵]: بخاری، مسلم، ترمذى، نسایی و عمر بجيرى از يوسف بن عيسى روایت كرده اند. خزرجى گفته كه حافظان متعددى وى را توثيق كرده اند.
پانویس
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۴
- ↑ تقریب التهذیب، شماره ۸۰۴۲
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۵
- ↑ تهذیب التهذیب ج۱۱، ص۴۲۶
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۴
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۴-۲۷۵
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۴
- ↑ الثقات» ج۹، ص۲۷۸
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۴
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۱۱، ص۴۲۶
- ↑ الثقات ج۹، ص۲۷۸
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳۲، ص۲۷۴-۲۷۵
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير) : ص ۲۳۸.
- ↑ الخصائص: ص ۱۳۱.
- ↑ الكاشف: ج ۳ ص ۳۰۰. تقريب التهذيب: ج ۲ ص ۳۸۲. خلاصة تذهيب الكمال: ص ۳۷۸.
منابع
- ابن أبی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. الجرح والتعدیل. حیدرآباد دکن: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۹۵۳.
- ابن حبان، محمد بن حبان. الثقات. حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة، ۱۹۷۵.
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. تقریب التهذیب. تحقیق: محمد عوامة. حلب: دار الرشید، ۱۹۸۶.
- ابن حجر عسقلانی. تهذیب التهذیب. بیروت: دار الفکر، ۱۹۸۴.
- مزی، یوسف بن الزکی. تهذیب الکمال. بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۲.