ابن‌فتال نیشابوری

محمد بن حسن فتال نیشابوری (متوفای ۵۰۸ق)، معروف به ابن فتال و ابن فارسی، از عالمان برجسته شیعه در سده‌های پنجم و ششم قمری است. وی از مشایخ ابن شهر آشوب محسوب می‌شود و نزد شیخ طوسی و سید مرتضی شاگردی کرده است. آثار وی شامل «روضة الواعظین»، «التنویر فی معانی التفسیر» و به احتمالی «مونس الحزین» می‌شود. او در سال ۵۰۸ق به دست شهاب‌الاسلام به قتل رسید و از این رو با لقب «شهید» شناخته می‌شود.

ابن‌فتال نیشابوری

اطلاعات فردی
نام کامل	محمد بن حسن بن علی بن احمد
سرشناسی	عالِم شیعه در قرن پنجم و ششم هجری، از مشایخ ابن شهر آشوب، شاگرد شیخ طوسی و سید مرتضی.
تولد	پیش از ۴۲۵ قمری (تخمینی؛ با توجه به سماع از سید مرتضی که در ۴۳۶ق درگذشت)
وفات	۵۰۸ قمری (به دست شهاب‌الاسلام)
نحوه درگذشت	کشته شده به فرمان شهاب‌الاسلام عبدالرزاق (برادرزاده نظام‌الملک) در نیشابور
اطلاعات علمی
استادان	حسن بن علی فتال (پدر)، شیخ طوسی، سید مرتضی، شیخ عبدالجبار بن عبدالله، مرتضی ابوالحسن مطهر
شاگردان	ابن شهر آشوب مازندرانی، علی بن حسن نیشابوری
مذهب	شیعه
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	حدیث، تفسیر، وعظ و منبر
علت شهرت	تألیف کتاب «روضة الواعظین» و تفسیر «التنویر فی معانی التفسیر»

زندگی نامه

محمد بن حسن فتال نیشابوری (درگذشت: ۵۰۸ق) که به «ابن فتال» و «ابن فارسی» شهرت دارد، از عالمان شیعه در قرن پنجم و ششم هجری است. وی از مشایخ ابن شهر آشوب بوده و از شیخ طوسی و سید مرتضی روایت کرده است. دو اثر شناخته‌شدهٔ او «روضة الواعظین» و «التنویر فی معانی التفسیر» هستند. برخی نیز کتاب «مونس الحزین» را به او نسبت داده‌اند. فتال نیشابوری در سال ۵۰۸ق به دست شهاب‌الاسلام کشته شد و از این رو با لقب «شهید» یاد می‌شود.

ابهام در نام

در مورد نام ابن فتال دو دسته مشکل وجود دارد:

• الف) اختلاف در نام پدر و جد:

برخی او را محمد بن حسن، برخی محمد بن علی و برخی دیگر محمد بن احمد دانسته‌اند. حتی ابن شهر آشوب در کتاب «مناقب» دو تعبیر متفاوت دربارهٔ وی به کار برده است. توجیه این مسئله آن است که نام کامل او «محمد بن حسن بن علی بن احمد» است؛ اما از آنجا که پدر، پدر بزرگ و جد اعلای او همگی اهل علم و فضیلت بوده‌اند، در انتساب به هر سه نفر نسبت داده می‌شود.

• ب) دو شخصیت به نام فتال نیشابوری؟

شیخ منتجب الدین در فهرست خود از دو نفر با عنوان فتال نیشابوری نام برده است: یکی صاحب «روضة الواعظین» و دیگری صاحب تفسیری که می‌گوید: «من تفسیر او را با واسطه افراد مورد اعتماد نقل می‌کنم.» آقا بزرگ تهرانی معتقد است که این دو نفر جدا هستند و دیگران اشتباهاً آن‌ها را یکی دانسته‌اند. در مقابل، بسیاری از بزرگان تراجم این دو را یک نفر می‌دانند. با توجه به اینکه تنها منتجب‌الدین از فتالِ صاحب تفسیر نام برده و در هیچ جای دیگر اثری از او نیست، دیدگاه اتحاد این دو به واقعیت نزدیک‌تر است. علامه مجلسی، صاحب «روضات الجنات» و محدث نوری نیز همین نظر را تأیید کرده‌اند.

دربارهٔ فاصلهٔ زمانی، باید گفت: اینکه شیخ منتجب‌الدین می‌گوید تفسیر او را به واسطه ثقات نقل می‌کند، دلیل بر فاصله زمانی نیست؛ چه بسا هر دو هم‌عصر بوده‌اند اما کتاب را از دیگری شنیده و نقل کرده باشد؛ به ویژه آنکه ابن شهر آشوب (شاگرد فتال) و شیخ منتجب‌الدین هم‌عصر بوده‌اند.

واژه «فَتّال» هر چند بیشتر به معنای نخ‌تاب و فتیله‌ساز به کار رفته است، اما در کتب لغت معنای دیگری نیز برای آن ثبت شده: «بلبل» و «هزار دستان». گروهی از نویسندگان کتاب‌های رجال گفته‌اند که این لقب به سبب خوش‌صدایی و روان‌گویی (طلاقت زبان) به وی داده شده است.

ولادت و نسب

تاریخ ولادت فتال در هیچ‌یک از کتاب‌های تذکره و رجال تألیف شده از قرن ششم به بعد نیامده است. در کتاب «روضة الواعظین» نیز به این موضوع تصریح نشده است. نام پدر او در منابع رجال به صورت‌های «حسن»، «احمد» و «علی» ثبت شده، ولی صحیح آن است که شاگردش ابن شهر آشوب در «معالم العلماء» و «مناقب» آورده است؛ زیرا این دو کتاب نزدیک‌ترین منابع به زمان فتال هستند. ابن شهر آشوب در سال ۴۸۹ق متولد شد و هنگام کشته شدن فتال، نوزده سال داشت.

محقق «روضة الواعظین» در مقدمه چاپ نجف نوشته است: چون پدر، پدربزرگ و جد اعلای فتال همگی از بزرگان علم و ادب بودند، نسبت او به هر یک از آنان درست است. این گونه نسبت‌یابی میان عالمان سابقه دارد؛ مانند ابن طاووس، ابن شهر آشوب، ابن معد، ابن حمزه و ابن سعید که به پدربزرگ خود منسوب شده‌اند. برخی نیز پنداشته‌اند که محمد بن حسن، محمد بن احمد و محمد بن علی دو شخص جداگانه هستند و در کتاب‌های رجال در این باره بحث شده است. برای آگاهی بیشتر باید به «بحار» مجلسی، «ریاض» میرزا عبدالله افندی و «روضات» میرزا محمد باقر خوانساری مراجعه کرد. از لقب «ابن الفارسی» نیز ایرانی بودن فتال آشکار می‌شود.

اساتید

از جمله استادان محمد بن حسن فتال می‌توان به چهره‌های زیر اشاره کرد:

• پدرش: حسن بن علی فتال
• شیخ طوسی (شیخ الطائفه)
• سید مرتضی
• شیخ عبدالجبار بن عبدالله
• مرتضی ابوالحسن مطهر

شاگردان

تنها نام دو شاگرد برای وی ثبت شده است (همان):

• ابن شهر آشوب مازندرانی
• علی بن حسن نیشابوری

تألیفات

تمامی کسانی که شرح حال فتال را نگاشته‌اند، یک یا دو کتاب برای او برشمرده‌اند:

• «روضة الواعظین و بصیرة المتعظین»
• «التنویر فی معانی التفسیر»
• «مونس الحزین»

وفات

فتال عمر نسبتاً طولانی داشته است. قرینه‌ای در دست است که ولادت او نمی‌تواند بعد از سال ۴۲۵ق باشد. با احتساب شهادت در ۵۰۸ق، هنگام مرگ حدود هشتاد سال داشته است. این قرینه آن است که ابن شهر آشوب در «مناقب» می‌نویسد: روایتی را که از سید مرتضی علم الهدی نقل می‌کنم، از فتال است که او و پدرش هر دو آن را شنیده و نقل کرده‌اند. با توجه به وفات قطعی سید مرتضی در سال ۴۳۶ق، سن فتال در آن هنگام نباید کمتر از ده یا یازده سال بوده باشد؛ زیرا بعید است در سنی کمتر از این به محضر سید مرتضی راه یافته باشد.

شهادت

درباره چگونگی و سبب کشته شدن فتال در کتاب‌های تذکره و رجال توضیح چندانی داده نشده است، اما همگی تصریح کرده‌اند که او به دست «شهاب‌الاسلام» (برادرزاده یا خویشاوند نزدیک نظام الملک) کشته شد و لقب «شهید» در بسیاری از منابع برای او به کار رفته است. منتجب الدین رازی در «تاریخ ری» و ابن حجر در «لسان المیزان» تاریخ این واقعه را ۵۰۸ق ذکر کرده‌اند.

کسی که فرمان قتل او را صادر کرد، «شهاب‌الاسلام عبدالرزاق» بود که در منابع از او به «رئیس نیشابور» تعبیر شده است. ابوالحسن علی بن زید بیهقی در «تاریخ بیهق» به صراحت او را برادرزاده نظام الملک و پسر فقیه اجل ابوالقاسم عبدالله معرفی کرده و با عنوان «امام وزیر» از او یاد نموده است.

حدیث غدیر

درباره نقل کامل خطبه غدیر توسط ابن‌فتال نیشابوری چنین گفته شده است: متن مفصل و كامل خطبه غدیر در نُه كتاب از مدارک معتبر شیعه، كه در دست مى‌باشند و به‌چاپ هم رسينده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى‏‌شود. يكى از اين سه طريق روايت امام باقر علیه السلام است كه با اسناد معتبر در كتاب روضة الواعظین تألیف ابن‌فتّال نيشابورى نقل شده است.

محمّد بن‌ حسن فَتّال نیشابوری، از عالمان، واعظان و متکلمان شیعه در قرن پنجم و صاحب کتاب روضة الواعظین بوده است. او از شاگردان شیخ طوسی و سید مرتضی دانسته شده و از جمله شاگردان او از ابن شهرآشوب یاد شده است. دیگر کتاب ابن‌فتال کتاب التنویر فی معانی التفسیر است که از میان رفته است. به نقل از منابع، ابن‌فتال نیشابوری در سال ۵۰۸ق به‌دست یکی از نزدیکان خواجه نظام الملک طوسی، وزیر مشهور سلجوقیان، به‌شهادت رسید.

منابع

• اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
• ترجمه روضة الواعظین؛ محمد بن حسن فتال نیشابوری؛ ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، ۱۳۶۶ش.
• چهارده قرن با غدير (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، ميراث مکتوب، شعر و ادب، يادگارها و يادبودها)؛ محمدباقر انصاری،‌‌ قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• روضة الواعظین و بصیرة المتعظین؛ محمد بن حسن فتال نیشابوری، تحقیق: محمدمهدی خرسان، قم: منشورات الرضی، ۱۳۷۵ش.