ابورافع قبطی
اَبورافِع قِبْطی، بندهٔ آزادشدهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله و از شیعیان خاص امیرالمؤمنین علیه السلام، از صحابیان برجستهای برشمرده شده که حدیث غدیر را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کردهاند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابورافع اسلم قبطی |
| سرشناسی | از صحابیان برجستهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله • از شیعیان خاص امیرالمؤمنین علیه السلام |
| تولد | پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله |
| وفات | پس از سال ۴۰ق |
| اطلاعات علمی | |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | صحابه پیامبرصلی الله علیه و آله • راوی حدیث • خزانه دار بیتالمال در کوفه |
| علت شهرت | نقل حدیث غدیر |
روایت او از حدیث غدیر را کسانی چون ابنعقده در کتاب الولایه، موفق بن احمد خوارزمی در مقتل الحسین علیه السلام، ابن شهرآشوب در مناقب آل ابیطالب و سید بن طاووس در الطرائف نقل کردهاند.
ابورافع قبطی (اسلم) بنده پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آزادی به دست پیامبر، از نخستین مسلمانان شد و تمامی غزوات حضور یافت و بهعنوان فردی امین و مورد اعتماد برای پیامبر صلی الله علیه و آله شناخته میشد.
پس از رحلت پیامبرصلی الله علیه و آله، ابورافع در کنار امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگهای آن حضرت شرکت کرد و مسئولیت خزانهداری بیتالمال امام را بر عهده گرفت و فرزندانش نیز در دستگاه اداری امام فعالیت داشتند.
وی همچنین از راویان معتبر نزد شیعه و اهل سنت و از نخستین مؤلفان فقه اسلامی بهشمار میرود و کتاب السنن والاحکام و القضایا را تدوین کرد.
جایگاه: صحابی راوی حدیث غدیر
ابورافع قبطی بنده آزادشدهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله و از شیعیان خاص امیرالمؤمنین علیه السلام از صحابیانی برشمرده شده که حدیث غدیر را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کردهاند.[۱]
روایت او از حدیث غدیر از جمله در این منابع نقل شده است: ابنعقده در کتاب الولایه،[۲] موفق بن احمد خوارزمی در مقتل الحسین علیه السلام،[۳] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابیطالب،[۴] سید بن طاووس در الطرائف،[۵] علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین[۶] و محمد بن عبدالرحمن سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف.[۷]
ابورافع علاوه بر حدیث غدیر برخی روایات دیگر درباره فضیلت امیرالمؤمنین علیه السلام را نقل کرده است؛ از جمله:
- روایتی درباره اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام صدیق اکبر و فاروق اعظم است؛[۸]
- روایتی درباره اینکه اعلام برائت از مشرکان بهدستور خداوند توسط امیرالمؤمنین علیه السلام انجام شد؛[۹]
- روایتی درباره اینکه اولین مرد مسلمان امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است.[۱۰]
متن روایت نقلشده از ابورافع
متن روایت او در کتاب الولایه ابنعقده چنین آمده است: «ابنُ عُقْدَةَ، مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ أُبَيٍّ رَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّه أَبِي رَافِعٍ مَوْلَى رَسُولِ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ غَدِيرَ خُمٍّ مَصدَرُهُ مِن حَجَّةِ الْوِدَاعِ، قَامَ خَطِيبَاً بَالنَّاسِ بِالهَاجِرَةِ، فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي تَرَكتُ فِيكُمُ اَلثَّقَلَيْنِ: اَلثَّقَلَ اَلْأَكْبَرَ، وَ اَلثَّقَلَ اَلْأَصْغَرَ، فَأَمَّا الثَّقَلُ الأَكْبَرُ فَبِيَدِ اللّٰهِ طَرَفُهُ، وَ اَلطَّرَفُ اَلْآخَرُ بِأَيْدِيكُمْ، وَ هُوَ كِتَابُ اَللّٰهِ، إنْ تَمَسَّكتُم بِهِ فَلَن تَضِلُّوا وَ لَن تُذِلُّوا أَبَداً، وَ أَمَّا اَلثِّقْلُ اَلْأَصْغَرُ فَعِتْرَتِي أَهلُ بَيتِي، إنَّ اللّٰهَ هُوَ الخَبِيرُ أَخبَرَنِي إِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ اَلْحَوْضَ، وَ سَأَلْتُهُ ذَلِك لَهُمَا، وَ اَلْحَوْضَ عَرْضُهُ مَا بَيْنَ بُصْرَى وَ صَنْعَاءَ فِيهِ مِنَ اَلْآنِيَةِ عَدَدُ الكَوَاكِب وَ اللّٰهِ سَائِلُكُم كَيفَ خَلَّفتُمُونِي فِي كِتَابِهِ وَ أَهلِ بَيتِي؛ ابنعقده، از محمد بن عبدالله بن ابیرافع، از پدرش، از جدش ابورافع، بنده آزادشده رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده است که گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در راه بازگشت از حجةالوداع در غدیر خم توقف کرد، هنگام ظهر برای سخنرانی برای مردم برخاست و فرمود: ای مردم، من در میان شما دو چیز گرانبها گذاشتهام: یکی اکبر و دیگری اصغر. اما اکبر، یک سر آن در دست خداست و سر دیگر آن در دست شماست و آن کتاب خداست. اگر به آن تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد و هرگز خوار نخواهید شد. اما اصغر عترت و اهل بیت من هستند. خداوند دانا به من خبر داده است که آنها هرگز از هم جدا نمیشوند تا آنها در کنار حوض نزد من خواهند آمد. عرض حوض بهاندازه فاصله بین بصره و صنعا است و به تعداد ستارگان، ظرف در آن وجود دارد. و خداوند در کتابش از شما خواهد پرسید که چگونه با من و خانوادهام رفتار کردید.[۱۱]
زندگینامه
بهنقل از منابع، ابورافع قبطی (با نام اصلی اسلم) در ابتدا برده عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر صلی الله علیه و آله، بود. عباس او را به پیامبر صلی الله علیه و آله بخشید و زمانی که ابورافع خبر اسلامآوردن عباس را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد، رسول اکرم صلی الله علیه و آله او را به مژدگانی این خبر آزاد کرد.[۱۲]
گزارش شده که او پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه مسلمان شد و از جمله کسانی بود که برای فرار از آزار کفار قریش با جعفر بن ابیطالب علیه السلام به حبشه مهاجرت کرد.[۱۳] گفته شده که او زمانی اسلام آورد که مسلمانان هنوز بهسمت مسجدالاقصی نماز میخواندند.[۱۴]
نقل که ابورافع تا جنگ بدر در مکه ماند و پس از آن به مدینه رفت. در مدینه، پیامبر کنیز خود سلمی را به ازدواج او درآورد و عبیدالله حاصل این ازدواج بود.[۱۵] گفته شده که ابورافع در تمامی جنگهای پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشت[۱۶] و از نزدیکترین یاران او بود بهطوری که پیامبر او را امین خود خواند.[۱۷]
نقل شده که پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله، ابورافع در شمار خواص یاران امیرالمؤمنین علیه السلام قرار گرفت.[۱۸] او در جنگهای امیرالمؤمنین علیه السلام شرکت داشت و زمانی که معاویه در شام و طلحه و زبیر در بصره با خلافت امام مخالفت کردند، ابورافع گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله این واقعه را پیشبینی کرده بود و گفته بود که علی علیه السلام بر حق است.[۱۹]
بهگزارش منابع، ابورافع در ۸۵ سالگی زمینها و خانه خود را در خیبر و مدینه فروخت و همراه امیرالمؤمنین علیه السلام به کوفه مهاجرت کرد[۲۰] و خزانهدار بیتالمال شد[۲۱] و دو پسرش عبیدالله و علی نیز دبیری امام را بر عهده گرفتند.[۲۲] از او نقل شده که میگفت: «سپاس خدای را که به منزلتی دست یافتم که هیچکس به آن نرسید؛ زیرا دو بیعت کردم: عقبه و رضوان؛ بهسوی دو قبله نماز گزاردم و سه بار هجرت کردم».[۲۳]
نقل شده که ابورافع کتابی فقهی با عنوان السنن والاحکام و القضایا از روایات امیرالمؤمنین علیه السلام نوشت؛ کتابی شامل موضوعاتی چون نماز، روزه، حج، زکات و قضاوت.[۲۴] ابورافع از سوی اهل سنت[۲۵] و شیعه[۲۶] ثقه برشمرده شده است.
گفته شده که در مورد تاریخ وفات ابورافع اختلاف نظر وجود دارد:[۲۷] برخی مرگ او را در زمان خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام دانستهاند.[۲۸] اما بر اساس روایتی دیگر، او تا دوران امام حسن علیه السلام زنده بود و پس از بازگشت به مدینه زمینهایی از سوی امام دریافت کرد.[۲۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۳۷.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۲۴.
- ↑ مقتل الحسین علیه السلام، ج۱، ص۸۱.
- ↑ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۲۵.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ جواهر العقدین، ج۲، ص۸۷.
- ↑ استجلاب ارتقاء الغرف، ج۱، ص۳۴۴.
- ↑ شرح نهج البلاغه، ج۱۳، ص۲۲۸.
- ↑ مناقب علی بن ابیطالب علیه السلام، ص۲۵۲.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۱، ص۳۲۰.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۲۴.
- ↑ الثقات، ج۳، ص۱۶؛ رجال النجاشی، ص۴؛ اسد الغابة، ج۱، ص۹۳.
- ↑ رجال النجاشی، ص۴–۵.
- ↑ الفوائد الرجالیه، ج۱، ص۲۰۵.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۴، ص۵۵.
- ↑ تهذیب الأسماء و اللغات، ج۲، ص۲۳۰.
- ↑ رجال النجاشی، ص۵.
- ↑ رجال النجاشی، ص۴.
- ↑ رجال النجاشی، ص۵.
- ↑ رجال النجاشی، ص۵.
- ↑ رجال النجاشی، ص۴.
- ↑ رجال النجاشی، ص۶؛ اسد الغابة، ج۱، ص۹۴.
- ↑ رجال النجاشی، ص۵.
- ↑ الذریعة، ج۱۲، ص۲۳۸.
- ↑ الثقات، ج۳، ص۱۶.
- ↑ خلاصة الاقوال، ص۴۷.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۹۵.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۹۵.
- ↑ رجال نجاشی، ص۵.
منابع
- استجلاب ارتقاء الغرف بحب اقرباء الرسول صلی الله علیه و سلم و ذوی الشرف؛ محمد بن عبدالرحمن سخاوی، تحقیق: خالد بابطین، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، بیتا.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابناثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- تهذیب الأسماء و اللغات؛ یحیی بن شرف نووی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- الثقات؛ محمد بن حبان (ابنحبان بستی)، حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۳ق.
- جواهر العقدین فی فضل الشرفین؛ علی بن عبدالله سمهودی، بغداد: مطبعة العانی، ۱۴۰۵ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة؛ محمدمحسن بن علی منزوی (آقابزرگ تهرانی)، تحقیق: سید احمد حسینی اشکوری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- رجال النجاشی؛ احمد بن علی نجاشی، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۸ق.
- شرح نهجالبلاغة؛ عبدالحمید بن هبة الله (ابن ابیالحدید معتزلی)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بیتا.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- الفوائد الرجالیة؛ سید محمدمهدی بحرالعلوم، تحقیق: محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران: منشورات مکتبة الصادق، ۱۳۶۳ش.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابنعقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق: حمدی سلفی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة، بیتا.
- مقتل الحسین علیه السلام؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، قم: انتشارات أنوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
- مناقب آل ابیطالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- مناقب علی بن ابیطالب علیه السلام و ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام؛ ابوبکر أحمد بن موسی ابنمردویه اصفهانی، تحقیق: عبدالرزاق محمد حسین حرزالدین، قم: دارالحدیث، ۱۴۲۴ق.