موفق بن احمد خوارزمی

موفق بن احمد خوارزمی (مکی، اخطب خوارزم)

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوالمؤید موفق بن احمد بن ابوسعید اسحاق بن مؤید مکی حنفی
سرشناسی	فقیه، محدث، خطیب، ادیب، مورخ، شاعر
تولد	حدود ۴۸۴ هجری قمری
وفات	۵۶۷ هجری قمری
اطلاعات علمی
استادان	عمر بن محمد نسفی، محمود زمخشری، عبدالملک کروخی و...
شاگردان	ناصر بن ابی‌المکارم مطرزی، مسلم بن علی (ابن الأخت)، طاهر بن ابی‌المکارم خوارزمی و...
مذهب	اهل سنت (حنفی)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	فقه، حدیث، تاریخ، ادبیات، مناقب‌نویسی
علت شهرت	خطیب مشهور خوارزم (اخطب خوارزم)، تألیف کتاب‌های «المناقب» و «مقتل الحسین (علیه السلام)»

ابوالمؤید موفق بن احمد بن ابوسعید اسحاق مکی خوارزمی، معروف به «اخطب خوارزم»، از چهره‌های علمی اهل سنت در قرن ششم هجری است. وی در رشته‌های گوناگون از جمله فقه، حدیث، تاریخ، ادب و شعر تبحر داشت و آثار متعددی از خود به جای گذاشت. یافته‌ها نشان می‌دهد که اخطب خوارزم با وجود گرایش مذهبی خود به مذهب حنفی، آثار مهمی در مناقب اهل بیت علیهم السلام تألیف کرده که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به «المناقب» و «مقتل الحسین علیه السلام» اشاره کرد.

زندگینامه

ابوالمؤید، ابومحمد موفق بن احمد بن ابوسعید اسحاق بن مؤید مکی حنفی، مشهور به «اخطب خوارزم»، فقیهی دانشور، حافظی نامدار، محدثی با اسناد فراوان، خطیبی پرآوازه، آگاه از سیره و تاریخ، شاعر و ادیبی توانا بود.

شهرت وی به «اخطب خوارزم» بدان سبب است که خطابت و سخنوری در منطقه خوارزم بر عهده داشت و در این فن مهارتی بی‌نظیر داشت. منابع متعددی از جمله یاقوت حموی در «معجم الأدباء»، صفدی در «الوافی بالوفیات»، تقی‌الدین فاسی در «العقد الثمین»، قفطی در «أخبار النحاة»، سیوطی در «بغیة الوعاة» و محمد عبدالحی لکنوی در «الفوائد البهیة» از او یاد کرده‌اند.

درباره تاریخ ولادت و وفات اخطب خوارزم میان منابع اختلاف نظر وجود دارد. با بررسی قراین و شواهد، به احتمال زیاد وی در حدود سال ۴۸۴ هجری قمری متولد شده و در سال ۵۶۷ هجری قمری وفات یافته است. این تاریخ‌گذاری با توجه به سال وفات برخی از اساتید و شاگردان وی قابل تأیید است.

اساتید

ابوالمؤید اخطب خوارزم از جمع کثیری از علمای برجسته عصر خود بهره برد که از آن جمله می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• عمر بن محمد بن احمد نسفی (متوفی ۵۳۷ق): از علمای برجسته حنفی و مؤلف کتاب‌های ارزشمندی در تفسیر و حدیث.
• محمود بن عمر زمخشری (متوفی ۵۳۸ق): مفسر و ادیب نامدار، صاحب «الکشاف» و «اساس البلاغة».
• عبدالملک بن ابی‌القاسم کروخی (متوفی ۵۴۸ق): محدث معروف و راوی صحیح بخاری.
• ابوالحسن علی بن حسین غزنوی (متوفی ۵۵۱ق): فقیه و اصولی مشهور.
• ابوالحسن علی بن احمد جوینی (متوفی ۵۵۱ق): محدث و فقیه.
• ابوبکر محمد بن عبیدالله زاغونی (متوفی ۵۵۲ق): قاضی و خطیب بغداد.
• محمد بن ابی‌جعفر طائی (متوفی ۵۵۵ق): محدث.
• ابومنصور شهردار بن شیرویه دیلمی (متوفی ۵۵۸ق): محدث و مورخ.
• حسن بن احمد عطار همدانی (متوفی ۵۶۹ق): محدث.
• عبدالملک بن علی همدانی: از مشایخ حدیث.
• سعد بن عبدالله همدانی مروزی
• محمد بن محمد شیحی خطیب
• محمد بن حسن زورقی
• عبدالواحد بن حسن باقرحی
• عثمان بن احمد صرام خوارزمی و دیگران

شاگردان

شاگردان بسیاری از محضر ابوالمؤید اخطب خوارزم بهره بردند که برخی از آنان خود از علمای برجسته شدند:

• ناصر بن ابی‌المکارم مطرزی خوارزمی حنفی (متوفی ۶۱۰ق): ادیب و لغت‌شناس نامدار، صاحب «المغرب» و «المرقاة».
• مسلم بن علی (معروف به ابن الأخت) (متوفی ۶۸۹ق): محدث.
• طاهر بن ابی‌المکارم خوارزمی: برادر مطرزی.
• ابومحمد عبدالله بن جعفر حسینی
• ابوجعفر محمد بن علی بن شهرآشوب سروی مازندرانی (متوفی ۵۸۸ق): عالم برجسته شیعی و صاحب «مناقب آل ابی‌طالب».
• جمال‌الدین بن معین
• ابوالقاسم ناصر بن احمد نحوی (متوفی ۶۰۷ق) (امینی، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۵۳۶-۵۳۷).

تألیفات

ابوالمؤید اخطب خوارزم آثار متعددی از خود به جای گذاشت که بیشتر آنها در زمینه مناقب اهل بیت علیهم السلام و فضایل صحابه است. مهم‌ترین تألیفات وی عبارتند از:

• «مناقب الإمام أبی حنیفة»
• «رد الشمس لأمیرالمؤمنین علی علیه السلام»
• «الأربعین فی مناقب النبی الأمین و وصیه أمیرالمؤمنین علیه السلام»
• «قضایا أمیرالمؤمنین علیه السلام»
• «مقتل الإمام السبط الشهید علیه السلام»
• «المناقب»

جایگاه علمی

با وجود شهرت فراوان اخطب خوارزم در میان علمای قرن ششم، منابع رجالی و تاریخی شرح حال مفصلی از او ارائه نداده‌اند. علامه امینی در موسوعه گرانسنگ «الغدیر» با نقد و بررسی منابع مختلف، اطلاعات پراکنده درباره وی را گردآوری کرده و نشان داده است که بسیاری از معاجم رجالی از ذکر مشایخ، شاگردان و آثار او خودداری کرده‌اند. این امر شاید به دلیل تمرکز وی بر مناقب اهل بیت علیهم السلام بوده که در برخی محافل با استقبال چندانی مواجه نمی‌شد.

روايت حديث غدير

يكى از علما و بزرگان اهل‏ سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده موفّق بن احمد مكّى خوارزمى، اخطب خوارزم است. خوارزمى در «مناقب على بن ابى‏ طالب ‏عليه السلام» حدیث غدیر را با نقل مختصر ماجراى غدير و نيز در نامه عمروعاص به معاويه و بيان حديث غدير توسط عمرو عاص نقل كرده است.

نقل احتجاج اميرالمؤمنين ‏عليه السلام در رحبه كوفه

از ادله دلالت حدیث غدیر بر امامت و خلافت اين است كه اميرالمؤمنين ‏عليه السلام در رحبه کوفه حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» را مطرح كرده و از شاهدان حاضر در مجلس از صحابه كه در غدير حاضر بودند طلب شهادت كرد. اين ماجرا را شمارى از بزرگان اهل‏ سنت نقل كرده ‏اند. از جمله موفّق بن احمد بن ابى‏ سعيد مكّى خوارزمى، اخطب خوارزم است.

خوارزمى نيز در مناقب خود با اسنادش حدیث مناشده را از سعيد بن وهب و عبدخير روايت كرده است. وى سپس در معناى مناشده مى ‏نويسد: گفته مى‏ شود: نَشَدتُكَ اللَّهَ وَ ناشَدتُكَ اللَّهَ وَ أنشَدتُكَ بِاللَّهِ، يعنى تو را به خدا سوگند مى دهم و از تو مى ‏خواهم و درخواست مى ‏كنم. اين مجاز و برگرفته از نَشَدَ الضّالَّةَ يَنشُدُهاست كه به معناى طلب كردن گمشده است، و أنشَدَها يعنى آن را شناساند.

نقل غديريّه حسّان بن ثابت

يكى از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت و جانشينى، شعر حسّان بن ثابت است. قضيه شعر سرودن حسّان بن ثابت در روز غدير خم، در مقابل و به اذن پيامبر صلى الله عليه و آله را شمارى از بزرگان اهل‏ سنت نقل كرده‏ اند، كه از جمله آنان موفّق بن احمد مكّى خوارزمى است. وى در «مناقب على بن ابى‏ طالب‏ عليه السلام» ماجراى شعر سرودن حسّان را پس از نقل مختصر ماجراى غدير و نزول آیه اکمال از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.

نقل نزول آيه اكمال در غدير

يكى از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت اميرالمؤمنين‏ عليه السلام نزول آيه اكمال در رويداد غدير است. در كنار شيعه، شمارى از بزرگان اهل‏ سنت و مشاهير اعيان علماى آنان نزول آيه اكمال در روز غدير خم را نقل كرده ‏اند. از جمله موفّق بن احمد بن ابى ‏سعيد مكّى خوارزمى، اخطب خوارزم است. خوارزمى در كتاب مناقب خود نزول آيه اكمال در واقعه غدير را از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.