امامان گمراهی در خطبه غدیر
امامان گمراهی در خطبه غدیر، یا امامان ضلالت، عنوانی برای پیشوایانی است که بر اساس نقل مفصل خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره ظهور آنان پس از خود هشدار داده است. در این فراز، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از پیشوایانی سخن می‌گوید که مردم را به سوی آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نخواهند شد.[۱]
عبارت خطبه با آیه ۴۱ سوره قصص ارتباط لفظی و مفهومی دارد. در این آیه، خداوند از پیشوایانی سخن می‌گوید که مردم را به سوی آتش فرا می‌خوانند. در برابر این گروه، قرآن از امامانی نیز یاد کرده است که به فرمان الهی هدایت می‌کنند.
در منابع حدیثی امامیه، این دو نوع پیشوایی در روایتی از امام صادق علیه‌السلام تبیین شده‌اند. بر اساس این روایت، امامان هدایت فرمان خداوند را بر خواسته‌های مردم مقدم می‌دارند، اما امامان دعوت‌کننده به آتش، خواسته‌های خود را بر فرمان الهی ترجیح می‌دهند.[۲]
در تفسیر امامیه از خطبه غدیر، این هشدار با مسئله مخالفت با امامت الهی و تبدیل جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به حکومت غاصبانه مرتبط دانسته شده است.
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ، وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ.؛ ای مردم! پس از من پیشوایانی خواهند بود که به سوی آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نخواهند شد.[۳]
در ادامه خطبه آمده است: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ اللَّهَ وَأَنَا بَرِيئَانِ مِنْهُمْ.؛ ای مردم! خداوند و من از آنان بیزاریم.[۴]
در بخش بعدی نیز از سرنوشت آنان و پیروانشان سخن گفته شده است: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُمْ وَأَنْصَارَهُمْ وَأَتْبَاعَهُمْ وَأَشْيَاعَهُمْ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ، وَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ.؛ ای مردم! آنان و یاران و پیروان و طرفدارانشان در پایین‌ترین مرتبه آتش خواهند بود و چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران.[۵]
این سه عبارت، موضوع اصلی هشدار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره پیشوایان گمراهی و پیامدهای پیروی از آنان را تشکیل می‌دهند.
معنای امامان ضلالت و هدایت
- «امام» در زبان عربی به معنای پیشوا و کسی است که دیگران از او پیروی می‌کنند. این واژه در قرآن هم درباره پیشوایان هدایت و هم درباره رهبران گمراه‌کننده به‌کار رفته است.
- «ضلالت» به معنای گمراهی و دورشدن از راه درست است. بنابراین، «امام ضلالت» به پیشوایی گفته می‌شود که مردم را به مسیری برخلاف هدایت الهی راهنمایی کند.
در این کاربرد، واژه امام لزوماً به معنای منصب مشروع امامت نیست؛ بلکه می‌تواند درباره هر شخص یا گروهی به‌کار رود که دیگران از او پیروی می‌کنند. ازاین‌رو، باید میان معنای عمومی «امام» به‌عنوان پیشوا و معنای اعتقادی «امام منصوب از سوی خداوند» تفاوت گذاشت.
آیه ۴۱ سوره قصص و امامان گمراهی
مهم‌ترین آیه قرآنی مرتبط با این فراز، آیه ۴۱ سوره قصص است: 
وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به سوی آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نخواهند شد.
(قصص:۴۱)
این آیه در مجموعه آیات مربوط به فرعون و پیروان او قرار دارد. در آیات پیشین، از تکبر فرعون و سپاهیانش و سرانجام آنان سخن گفته شده است. از نظر بافت قرآنی، آیه ۴۱ قصص درباره پیشوایان ستمگر و گمراه‌کننده در داستان فرعون است.
امامان هدایت در قرآن
در مقابل امامان دعوت‌کننده به آتش، قرآن از امامانی یاد می‌کند که به فرمان خداوند هدایت می‌کنند.
آیه ۷۳ سوره انبیاء
وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم و آنان پرستشگران ما بودند.(انبیاء:۷۳)
در این آیه، امامان هدایت با ویژگی «يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا» معرفی شده‌اند. این تعبیر بر ارتباط هدایت پیشوایان با فرمان الهی تأکید دارد. در بافت سوره انبیاء، آیه درباره گروهی از پیامبران و پیشوایان الهی سخن می‌گوید. در کلام امامیه، از مضمون این آیه برای توضیح جایگاه امامت و هدایت به فرمان خداوند استفاده شده است.
آیه ۲۴ سوره سجده
وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ؛ و از میان آنان پیشوایانی قرار دادیم که چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، به فرمان ما هدایت می‌کردند.(سجده:۲۴)
در این آیه، صبر و یقین از ویژگی‌های پیشوایان هدایت معرفی شده‌اند. بنابراین، قرآن دو الگوی متفاوت از پیشوایی را مطرح می‌کند: پیشوایی بر اساس فرمان الهی و پیشوایی گمراه‌کننده.
مقایسه امامان هدایت و امامان ضلالت
| معیار | امامان هدایت | امامان ضلالت |
|---|---|---|
| تعبیر قرآنی | يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا | يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ |
| آیات اصلی | انبیاء: ۷۳؛ سجده: ۲۴ | قصص: ۴۱ |
| جهت پیشوایی | هدایت به فرمان الهی | دعوت به مسیر گمراهی و عذاب |
| ویژگی برجسته | پیروی از فرمان خداوند | تقدم خواسته‌های نادرست بر فرمان الهی |
| نتیجه | هدایت پیروان | گمراهی و مسئولیت در برابر خداوند |
این مقایسه، تفاوت دو نوع پیشوایی را در قرآن روشن می‌سازد.
روایت امام صادق علیه‌السلام درباره دو نوع امام
در الکافی، در باب «أن الأئمة في كتاب الله إمامان: إمام يدعو إلى الله وإمام يدعو إلى النار»، روایتی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است. در آغاز این روایت آمده است: إِنَّ الْأَئِمَّةَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِمَامَانِ؛ پیشوایان در کتاب خداوند عزوجل دو گونه‌اند.[۶] سپس امام صادق علیه‌السلام به دو آیه مربوط به امامان هدایت و امامان دعوت‌کننده به آتش استناد می‌کند.
ویژگی امامان هدایت در روایت
در روایت آمده است: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا، لَا بِأَمْرِ النَّاسِ، يُقَدِّمُونَ أَمْرَ اللَّهِ قَبْلَ أَمْرِهِمْ، وَحُكْمَ اللَّهِ قَبْلَ حُكْمِهِمْ.؛ آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند، نه به فرمان مردم؛ فرمان خداوند را بر خواسته‌های خود و حکم خداوند را بر حکم خویش مقدم می‌دارند.[۷] در این عبارت، بخشی از آیه قرآن با توضیح روایی امام صادق علیه‌السلام همراه شده است.
ویژگی امامان گمراهی در روایت
در ادامه روایت آمده است:
وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ، يُقَدِّمُونَ أَمْرَهُمْ قَبْلَ أَمْرِ اللَّهِ، وَحُكْمَهُمْ قَبْلَ حُكْمِ اللَّهِ، وَيَأْخُذُونَ بِأَهْوَائِهِمْ خِلَافَ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ.؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به سوی آتش دعوت می‌کنند؛ خواسته خود را بر فرمان خداوند و حکم خود را بر حکم خداوند مقدم می‌دارند و برخلاف آنچه در کتاب خداوند عزوجل آمده است، از هواهای نفسانی خویش پیروی می‌کنند.[۸] در این روایت، معیار اصلی تمایز دو نوع پیشوایی، نسبت آنان با فرمان خداوند معرفی شده است.
معنای دعوت به آتش
در آیه ۴۱ قصص و فراز خطبه غدیر، تعبیر «دعوت به آتش» به‌کار رفته است. این عبارت در معنای دینی به هدایت‌کردن مردم به مسیری اشاره دارد که نتیجه آن عذاب الهی است. بنابراین، دعوت به آتش لزوماً به معنای آن نیست که پیشوای گمراه به‌صورت آشکار مردم را به ورود به دوزخ دعوت کند. ممکن است دعوت به آتش از طریق رفتار، فرمان‌ها و آموزش‌هایی صورت گیرد که انسان را از مسیر هدایت دور می‌کنند.
در روایت امام صادق علیه‌السلام، مقدم‌داشتن خواسته‌های شخصی بر فرمان خداوند و پیروی از هواهای نفسانی از ویژگی‌های این نوع پیشوایی معرفی شده است.
هشدار درباره پیشوایان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
در نقل خطبه غدیر، عبارت زیر اهمیت ویژه‌ای دارد: إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ؛ پس از من پیشوایانی خواهند بود که به سوی آتش دعوت می‌کنند. این جمله در نقل مفصل خطبه، به‌صورت خبر از آینده بیان شده است. از نظر تفسیر امامیه، این هشدار با مسئله جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و ظهور رهبرانی که برخلاف امامت الهی عمل می‌کنند ارتباط دارد.
بیزاری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از پیشوایان گمراهی
در ادامه فراز آمده است: إِنَّ اللَّهَ وَأَنَا بَرِيئَانِ مِنْهُمْ؛ خداوند و من از آنان بیزاریم. این تعبیر در نقل خطبه، بیانگر نفی تأیید الهی و پیامبری از پیشوایان مورد اشاره است. در تفسیر اعتقادی امامیه، این بیزاری با نامشروع‌بودن پیشوایی گمراه‌کننده و مخالفت آن با فرمان الهی ارتباط داده شده است.
جایگاه پیروان امامان ضلالت
در نقل خطبه، علاوه بر پیشوایان گمراهی، از یاران، پیروان و طرفداران آنان نیز سخن گفته شده است. این بخش، موضوع مسئولیت پیروی از پیشوایان را مطرح می‌کند. در منابع دینی، انسان در برابر انتخاب‌ها و رفتارهای خود مسئول دانسته شده است. بر همین اساس، پیروی آگاهانه از فرمان‌های نادرست می‌تواند با مسئولیت اخلاقی و دینی همراه باشد.
شرح تفصیلی این موضوع در مدخل جایگاه پیروان امامان ضلالت آمده است.
امامان و پیروان آنان در قیامت
از آیات مرتبط با موضوع پیشوایی و پیروی، آیه ۷۱ سوره اسراء است. يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا؛ روزی که هر گروه از مردم را با امامشان فرا می‌خوانیم؛ پس کسانی که نامه اعمالشان به دست راستشان داده شود، نامه خود را می‌خوانند و کمترین ستمی به آنان نمی‌شود.(اسراء:۷۱)
در تفاسیر اسلامی، درباره مقصود از «امام» در این آیه دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است؛ از جمله پیشوای دینی، کتاب اعمال یا کتاب و شریعت مورد پیروی. در روایات تفسیری امامیه نیز این آیه با موضوع پیشوایان هدایت و گمراهی ارتباط داده شده است.[۹] در این برداشت، نوع پیشوایی و پیروی انسان در سرنوشت اخروی او اهمیت دارد.
ارتباط هشدار خطبه با غصب امامت
در بخش دیگری از نقل خطبه غدیر آمده است: وَسَيَجْعَلُونَهَا مُلْكًا وَاغْتِصَابًا، أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِينَ وَالْمُغْتَصِبِينَ.؛ و به‌زودی آن را به پادشاهی و تصاحب غاصبانه تبدیل خواهند کرد؛ آگاه باشید که لعنت خداوند بر غاصبان و تصاحب‌کنندگان غاصبانه باد.[۱۰] در بافت این عبارت، موضوع امامت و وراثت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مطرح شده است. در تفسیر امامیه، این فراز با مسئله غصب خلافت و مخالفت با امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط داده می‌شود.
از نظر ساختار خطبه، هشدار درباره پیشوایان دعوت‌کننده به آتش و هشدار درباره تبدیل امامت به سلطنت، در یک بخش قرار دارند.
اشاره به اصحاب صحیفه
در نقل مفصل خطبه غدیر، پس از هشدار درباره پیشوایان گمراهی، عبارت زیر آمده است: أَلَا إِنَّهُمْ أَصْحَابُ الصَّحِيفَةِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ فِي صَحِيفَتِهِ.؛ آگاه باشید که آنان اصحاب صحیفه‌اند؛ پس هر یک از شما در صحیفه خود بنگرد.[۱۱] در ادامه نقل، اشاره شده است که موضوع صحیفه برای بسیاری از مخاطبان روشن نبود. این عبارت در برخی آثار شرح خطبه غدیر با گزارش‌های مربوط به صحیفه ملعونه مرتبط دانسته شده است.[۱۲]
گزارش‌های مربوط به صحیفه ملعونه
در برخی منابع روایی امامیه، گزارش‌هایی درباره پیمان‌هایی منسوب به گروه‌هایی از مسلمانان برای جلوگیری از جانشینی امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است. در آثار شرح خطبه غدیر، از این گزارش‌ها برای توضیح عبارت «اصحاب الصحیفة» استفاده شده است. از جمله، مطالبی درباره صحیفه اول و دوم، نام برخی اشخاص، محل نگهداری اسناد و ارتباط احتمالی آنها با رویدادهای پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مطرح شده است.
شرح این گزارش‌ها در مدخل‌های صحیفه ملعونه اول و صحیفه ملعونه دوم مناسب‌تر است.
آیه ۶۰ سوره اسراء و رؤیای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
در برخی روایات تفسیری، رؤیای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و تعبیر «الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ» با ظهور پیشوایان گمراه‌کننده مرتبط دانسته شده است.
خداوند می‌فرماید: وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا؛ و هنگامی که به تو گفتیم پروردگارت بر مردم احاطه دارد؛ و آن رؤیایی را که به تو نشان دادیم و نیز درخت لعنت‌شده در قرآن را جز وسیله آزمایش مردم قرار ندادیم؛ و آنان را بیم می‌دهیم، اما جز بر سرکشی بزرگشان نمی‌افزاید.(اسراء:۶۰)
در تفسیر این آیه، دیدگاه‌های مختلفی درباره مقصود از رؤیا و درخت لعنت‌شده مطرح شده است. در برخی گزارش‌های روایی، رؤیای پیامبر با مشاهده اشخاصی بر منبر ایشان و بازگشت امت به گذشته مرتبط دانسته شده است. برای نمونه، در کتاب سلیم بن قیس گزارشی درباره مشاهده دوازده نفر از پیشوایان گمراهی نقل شده است.[۱۳]
تفاوت پیشوایی دینی و قدرت سیاسی
در مباحث اسلامی، «امام» می‌تواند در معنای پیشوای دینی، رهبر اجتماعی یا شخص مورد پیروی به‌کار رود. در اندیشه امامیه، امامت دارای جایگاهی الهی و اعتقادی است و مشروعیت آن تنها به تصرف قدرت سیاسی وابسته نیست. در مقابل، زمامداری سیاسی می‌تواند بر اساس سازوکارهای تاریخی و اجتماعی مختلف شکل بگیرد. بنابراین، در تفسیر فراز خطبه، باید میان منصب امامت در کلام امامیه و حکومت سیاسی در تاریخ اسلام تفاوت گذاشت. در تفسیر امامیه، تبدیل امامت به «مُلْكًا وَاغْتِصَابًا» به تصرف نامشروع جایگاه جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مربوط دانسته می‌شود.
تفاوت امام هدایت و رهبر گمراه‌کننده
در روایت امام صادق علیه‌السلام، ملاک اصلی تفاوت دو نوع پیشوایی، تقدم فرمان خداوند یا خواسته‌های شخصی بر یکدیگر است.
- بر این اساس، امام هدایت، مردم را به فرمان الهی راهنمایی می‌کند.
- اما پیشوای گمراه‌کننده، خواسته‌ها و احکام خود را بر هدایت الهی مقدم می‌دارد.
این معیار در اندیشه امامیه با بحث مشروعیت امامت ارتباط پیدا می‌کند.
جایگاه فراز در ساختار خطبه غدیر
- در نقل مفصل خطبه، هشدار درباره امامان گمراهی پس از نهی از منت‌گذاشتن به سبب اسلام‌آوردن قرار گرفته است.
- در این بخش، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نخست مخاطبان را از ناسپاسی و نافرمانی خداوند برحذر می‌دارد.
- سپس از پیشوایانی سخن می‌گوید که پس از ایشان مردم را به سوی آتش دعوت خواهند کرد.
- در ادامه، از بیزاری خداوند و پیامبر از آنان و جایگاه پیروانشان سخن گفته می‌شود.
- پس از آن نیز بحث استمرار امامت و هشدار درباره تبدیل آن به سلطنت و تصاحب غاصبانه مطرح می‌شود.
این ترتیب در تفسیر امامیه، ارتباط میان مسئولیت دینی مخاطبان، ضرورت شناخت پیشوای حق و خطر پیروی از پیشوایان گمراه‌کننده را نشان می‌دهد.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • نهی از منت‌نهادن بر پیامبر به خاطر اسلام‌آوردن • جایگاه پیروان امامان ضلالت • آیه ۴۱ سوره قصص • صحیفه ملعونه اول • صحیفه ملعونه دوم • سقیفه
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۱۶، ح۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۱۶، ح۲.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۱۶، ح۲.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۱۶، ح۲.
- ↑ الکافی، ج۱، باب أن الأئمة في كتاب الله إمامان، ح۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۱۶۸.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس، ص۱۹۱.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی، با توجه به اختلاف نسخه‌ها و بحث‌های مربوط به انتساب و تدوین کتاب.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.