ویکی غدیر

امام محمد باقر علیه‌السلام


امام محمد بن علی باقر علیه اسلام (۵۷–۱۱۴ق) پنجمین امام شیعه و هفتمین از چهارده معصوم علیهم السلام نزد شیعیان است. او پس از شهادت پدرش، امام سجاد علیه السلام، در سال ۹۵ هجری قمری به امامت رسید و تا سال ۱۱۴ق، حدود ۱۹ سال، امامت شیعیان را بر عهده داشت. امامت او در دوران حکومت پنج خلیفه بنی‌امیه بوده است.

امام محمد باقر علیه‌السلام
امام محمد باقر علیه‌السلام
مدفن امام باقر علیه السلام در قبرستان بقیع
ناممحمد
نسبمحمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی‌طالب
کنیهابوجعفر
لقبباقر • باقر العلوم
زادروز۱ رجب ۵۷ هجری قمری
زادگاهمدینه
شهادت۷ ذی‌الحجه ۱۱۴ هجری قمری
قاتلهشام بن عبدالملک
محل دفنقبرستان بقیع (مدینه)
طول عمر۵۷ سال
والدینپدر: امام سجاد علیه السلام • مادر: فاطمه بنت الحسن علیه السلام
همسرانام‌فروه • ام‌حکیم
فرزندانجعفر صادق علیه السلام • عبدالله • ابوبصیر • زینب
پس ازامام سجاد علیه السلام
پیش ازامام صادق علیه السلام
مدت امامت۱۹ سال
نقشامام پنجم شیعیان، گسترش علوم دینی
حوادثحضور در کربلا (خردسال) • واقعه حره (۶۳ق) • قیام توابین (۶۵ق) • قیام مختار (۶۶ق)
مخالفانخلفای اموی
یاران برجستهجابر بن یزید جعفی • محمد بن مسلم • زرارة بن اعین
حاکمان هم‌عصرولید بن عبدالملک • سلیمان بن عبدالملک • عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک، هشام بن عبدالملک
احادیث مشهورخطبه غدیر • زیارت عاشورا

به‌نقل از برخی منابع، امام محمد باقر علیه السلام، مانند سایر ائمه علیه السلام، برای زنده‌کردن غدیر در دوران حیات و امامت خود کوشید؛ از جمله نقل خطابه کامل غدیر، استناد به آیه تبلیغ برای اثبات غدیر و استناد به آیه ولایت برای اثبات غدیر

امام محمد باقر علیه السلام نخستین مولودی دانسته شده که در خاندان علویان از ازدواج دو نسل امامت (نسل امام حسن و امام حسین علیهما السلام) تولد یافت. باقر العلوم (شکافنده دانش‌ها) از مشهورترین القاب آن حضرت به‌شمار رفته و بیشتر منابع بدان تصریح کرده‌اند.

به‌نقل از برخی محققان، امام محمدباقر طی مدت امامت خود، در شرایط نامساعد سیاسی و اجتماعی، به نشر و اشاعه حقایق و معارف الهی پرداخت و مشکلات علمی را تشریح نمود و جنبش علمی دامنه‌داری به وجود آورد که مقدمات تأسیس یک «دانشگاه بزرگ اسلامی» را پی‌ریزی کرد. گفته شده که رجال و شخصیت‌های بزرگ علمی آن روز، و نیز عده‌ای از یاران پیامبر صلی الله علیه وآله، که هنوز در حال حیات بودند، از محضر آن حضرت استفاده می‌کردند.

جایگاه

ابوجعفر محمد بن علی باقر علیه اسلام پنجمین امام شیعه و هفتمین از چهارده معصوم نزد شیعیان است.[۱] امام باقر علیه السلام پس از شهادت پدرش، امام سجاد علیه السلام، در سال ۹۵ هجری قمری به امامت رسید و تا سال ۱۱۴ق، حدود ۱۹ سال، امامت شیعیان را بر عهده داشت.[۲] امامت او در دوران حکومت پنج خلیفه بنی‌امیه، از جمله ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک، بوده است.[۳]

امام باقر علیه السلام در دوران امامت خود با برپایی کرسی تدریس و گسترش علوم دینی، نقش به‌سزایی در احیای دانش اسلامی و انتقال آن به نسل‌های بعدی ایفا کرد. او با وجود خفقان سیاسی بنی امیه و سپس بنی عباس، دانش و فرهنگ اسلامی را از نابودی نجات دادند و به عنوان «باقرالعلوم» شناخته شدند.[۴] احادیث و روایات متعددی از پیامبر صلی الله علیه و آله و امام سجاد علیه السلام درباره امامت او و جایگاه ویژه‌ای که در امامت داشته، در منابع نقل شده است.[۵]

امام باقر علیه السلام و غدیر

مقالهٔ اصلی: امام باقر علیه السلام و تبلیغ غدیر

به‌نقل از برخی منابع، امام محمد باقر علیه السلام، مانند سایر ائمه علیه السلام، برای زنده‌کردن غدیر در دوران حیات و امامت خود کوشید؛ از جمله نقل خطابه کامل غدیر،[۶] استناد به آیه تبلیغ برای اثبات غدیر[۷] و استناد به آیه ولایت برای اثبات غدیر.[۸]

زندگی‌نامه

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب علیه السلام در شهر مدینه متولد شد.[۹] بر اساس نظریه بیشتر مورخان و کتاب‌های روایی، تولد او در اول ماه رجب سال ۵۷ هجری بوده است.[۱۰] گفته شده که این نقل با روایاتی که نشان می‌دهد امام باقر علیه السلام به هنگام شهادت جد خویش حسین بن علی علیه السلام در کربلا حضور داشته و سه سال از عمرش می‌گذشته هماهنگی دارد.[۱۱]

امام محمد باقر علیه السلام نخستین مولودی دانسته شده که در خاندان علویان از ازدواج دو نسل امامت (نسل امام حسن و امام حسین علیهما السلام) تولد یافت:[۱۲]

  • پدر: علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب عیله السلام.[۱۳]
  • مادر: ام عبدالله، فاطمه، دختر امام حسن مجتبی علیه السلام؛[۱۴] مادر او نخستین علویه‌ای دانسته شده که فرزندی علوی به‌دنیا آورده است.[۱۵] برای مادر امام کنیه‌هایی چون ام حسن و ام عبدالله نقل شده که مشهورترین آنها ام عبدالله دانسته شده است. نقل شده که در پاکی و صداقت چنان نمونه بود که به او لقب صدیقه داده بودند.[۱۶]

نام، کنیه، القاب

به‌نقل از صدوق، رسول خدا صلی الله علیه و آله نام محمد را در زمان خود برای امام برگزیده بود.[۱۷] کنیه او ابوجعفر نقل شده[۱۸] و گفته شده که جز این کنیه‌ای برای او نقل نشده است.[۱۹]

در برخی منابع، برای امام باقر علیه السلام این القاب یاد شده است:

  • باقر (باقر العلوم): این لقب مشهورترین القاب آن حضرت به‌شمار رفته و بیشتر منابع بدان تصریح کرده‌اند.[۲۰] در بیان فلسفه تعیین این لقب برای امام آمده است: شکافنده معضلات علم و گشاینده پیچیدگی‌های دانش بود؛[۲۱] به‌دلیل گستردگی معارف و اطلاعاتی که در اختیار داشت؛[۲۲] بدان جهت که در نتیجه سجده‌های بسیار پیشانیش فراخ گشته بود؛[۲۳] احکام را از متن قوانین کلی استنباط و استخراج می‌کرد.[۲۴]
  • شاکر، هادی، امین و شبیه (به جهت شباهت آن حضرت به رسول خدا صلی الله علیه و آله) سایر القاب حضرت دانسته شده است.[۲۵]

فرزندان

در منابع، برای امام باقر علیه السلام هفت فرزند یاد کرده شده است؛ پنج پسر و دو دختر:

  1. امام جعفر بن محمد صادق علیه السلام: او جانشین امام باقر علیه السلام در مقام امامت بود و کس دیگری از فرزندان امام در این مقام با او مطرح نبوده است.[۲۶]
  2. عبدالله بن محمد: او یگانه برادر امام صادق علیه السلام به‌شمار آمده که هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر با آن حضرت متحد است.[۲۷] مورخان وی را صاحب فضل و صلاح دانسته‌اند و متذکر شده‌اند که فردی از بنی‌امیه به او سم خورانید و او را به‌شهادت رساند.[۲۸]
  3. ابراهیم بن محمد، از ام حکیم دختر أَسِیدِ بن مُغِیرَةِ ثَّقَفِی.
  4. عبید الله بن محمد، از ام حکیم.
  5. علی بن محمد از یک ام ولد.
  6. زینب بنت محمد، خواهر علی و از یک ام ولد.
  7. ام سلمه، مادر وی را نیز ام ولد دانسته‌اند.[۲۹]

برخی از منابع، تنها شش فرزند برای امام باقر علیه السلام نام برده‌اند و بر این باورند که امام باقر فرزندی به نام عبیدالله نداشته است.[۳۰] گروهی دیگر گفته‌اند: امام باقر علیه السلام دو دختر نداشته است، بلکه زینب و ام سلمه در حقیقت دو نام برای یک دختر بوده است.[۳۱]

شهادت

به‌نقل از رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه شیعه، تاریخ‌نگاران روز شهادت امام باقر علیه السلام را هفتم ذی الحجه و برخی در ربیع الاول یا ربیع الثانی دانسته‌اند؛[۳۲] یعقوبی آن را سال ۱۱۷ق در سن پنجاه و هشت سالگی یاد کرده[۳۳] در حالی که در بیشتر منابع سال ۱۱۴ق روایت شده است.[۳۴] منابع دیگر سال ۱۱۵ق، ۱۱۶ق و ۱۱۸ق را نیز یاد کرده‌اند.

در برخی منابع روایی و تاریخی، علت شهادت آن حضرت مسمومیت دانسته شده است؛ مسمومیتی که به تحریک امویان انجام شده است.[۳۵] از برخی روایات استفاده شده که مسمومیت امام باقر علیه السلام به‌وسیله زین آغشته به سم صورت گرفته است؛ به‌گونه‌ای که بدن آن گرامی از شدت تأثیر سم به‌سرعت متورم گردید و سبب شهادت آن حضرت شد.[۳۶]

به‌نقل از منابع، شهادت امام باقر علیه السلام در زمان هشام بن عبدالملک رخ داده است.[۳۷] اما در این که چه فرد یا افرادی در شهادت امام باقر علیه السلام دست داشته‌اند نقل‌های روایی و تاریخی از اشخاص مختلفی نام برده‌اند: بعضی از منابع، شخص هشام بن عبدالملک را عامل شهادت آن حضرت دانسته‌اند.[۳۸] بخشی دیگر، ابراهیم بن ولید را عمل مسمومیت معرفی کرده‌اند.[۳۹] گفته شده که به‌طور مسلم شهادت امام باقر علیه السلام در دوران خلافت هشام بن عبدالملک رخ داده است؛[۴۰] زیرا خلافت هشام از سال ۱۰۵ تا سال ۱۲۵ق استمرار داشته و آخرین سالی که مورخان برای شهادت امام باقر علیه السلام نقل کرده‌اند سال ۱۱۸ق می‌باشد.[۴۱]

بر اساس منابع، امام باقر علیه السلام وصیت کرده بود در لباسی که در آن نماز می‌خوانده دفن شود.[۴۲] وی در قبرستان بقیع، کنار مرقد پدرش امام سجاد علیه السلام و عموی پدرش امام حسن علیه السلام دفن شد.[۴۳] امام به فرزندش امام صادق علیه السلام وصیت کرد ده سال در منا در ایام حج برای وی مراسم عزاداری بر پا کنند.[۴۴]

پایه‌گذار نهضت بزرگ علمی

به‌نقل از برخی محققان، امام محمدباقر طی مدت امامت خود، در شرایط نامساعد سیاسی و اجتماعی، به نشر و اشاعه حقایق و معارف الهی پرداخت و مشکلات علمی را تشریح نمود و جنبش علمی دامنه‌داری به وجود آورد که مقدمات تأسیس یک «دانشگاه بزرگ اسلامی» را که در دوران امامت فرزند گرامیش امام صادق علیه السلام به اوج عظمت رسید، پی‌ریزی کرد.[۴۵] گفته شده که به‌قدری روایات و احادیث، در زمینه مسائل و احکام اسلامی، تفسیر، تاریخ اسلام و سایر علوم، از آن حضرت باقی مانده که تا آن روزگار او از هیچ‌یک از فرزندان امام حسن و امام حسین علیهما السلام به‌جا نمانده بود.[۴۶] رجال و شخصیت‌های بزرگ علمی آن روز، و نیز عده ای از یاران پیامبر صلی الله علیه وآله، که هنوز در حال حیات بودند، از محضر آن حضرت استفاده می‌کردند.[۴۷]

جابر بن یزید جُعفی (درگذشت: ۱۲۸ق)، یوب بن ابی تمیمة کیسان سجستانی غنزی از تابعین و فقهائی مانند: عبدالله بن مبارک (درگذشت: ۱۸۱ق)، م‍ح‍م‍د ب‍ن م‍س‍ل‍م زُهْری (درگذشت: ۱۲۴ق)، عبدالرحمان بن عمرو اوزاعی (درگذشت: ۱۵۷ق)، ابوحنیفه (درگذشت: ۱۵۰ق)، مالک بن انس (درگذشت: ۱۷۹ق)، شافعی (درگذشت: ۲۰۴ق) و زیاد بن منذر نهدی از آثار علمی او بهره‌مند شده سخنان آن حضرت را، بی‌واسطه و گاه با چند واسطه، نقل نموده‌اند.[۴۸]

به‌گفته ابن شهرآشوب، کتاب‌های دانشمندان و مورخان اهل تسنن مانند: طبری (درگذشت: ۳۱۰ق)، بلاذری (درگذشت: ۲۷۹ق)، خطیب بغدادی (درگذشت: ۴۶۳ق)، ابونُعَیم اصفهانی (درگذشت: ۴۳۰ق) و کتاب‌هایی مانند: موطّأ مالک، سنن ابی‌داود، مسند ابی‌حنیفه، مسند مروزی، کشاف زمخشری و آثار دیگر که از مهم‌ترین کتاب‌های اهل تسنن است، پر از سخنان امام باقر علیه السلام است و همه جا جمله: «قال محمد بن علی» یا «قال محمد الباقر» به‌چشم می‌خورد.[۴۹]

شکافنده علوم

درباره چگونگی ملقب‌شدن امام محمدباقر به باقر العلوم (شکافنده علوم) در برخی منابع چنین آمده است: جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: روزی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به من فرمود: بعد از من شخصی از خاندان مرا خواهی دید که اسمش اسم من و قیافه‌اش شبیه قیافه من خواهد بود. او درهای دانش را به روی مردم خواهد گشود. روزی جابر از کوچه‌های مدینه عبور می‌کرد، چشمش به حضرت باقر علیه السلام افتاد. وقتی دقت کرد، دید نشانه‌هایی که پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده بود، عیناً در او هست. پرسید: اسم تو چیست؟ گفت: اسم من محمد بن علی بن الحسین است. جابر بوسه بر پیشانی او زد و گفت: جدت پیامبر به‌وسیله من به تو سلام رساند! جابر از آن تاریخ، به پاس احترام پیامبر صلی الله علیه و آله و به نشانه عظمت امام باقر علیه السلام، هر روز دوبار به دیدار آن حضرت می‌رفت. او در مسجد پیامبر در میان انبوه جمعیت می‌نشست (و در پاسخ بعضی از مغرضان که از کار وی خرده‌گیری می‌کردند) پیشگویی پیامبر اسلام را نقل می‌کرد.[۵۰]

شاگردان

حضرت باقر علیه السلام شاگردان برجسته‌ای در زمینه‌های فقه و حدیث و تفسیر و دیگر علوم اسلامی تربیت کرد که هرکدام وزنه علمی بزرگی به‌شمار می‌رفت. شخصیت‌های بزرگی همچون: محمد بن مسلم، زرارة بن اعین، ابوبصیر، بُرید بن معاویه عجلی، جابر بن یزید، حمران بن اعین، و هشام بن سالم از شاگردان مکتب آن حضرت هستند.[۵۱]

امام صادق علیه السلام می‌فرمود: مکتب ما و احادیث پدرم را چهار نفر زنده کردند؛ این چهار نفر عبارتند از: زراره، ابوبصیر (لیث مرادی)، محمد بن مسلم، و بُرید بن معاویه عجلی. اگر این‌ها نبودند، کسی از تعالیم دین و مکتب پیامبر صلی الله علیه و آله بهره‌ای نمی‌یافت. این چند نفر حافظان دین بودند. آنان، از میان شیعیان زمان ما، نخستین کسانی بودند که با مکتب ما آشنا شدند و در روز رستاخیز نیز پیش از دیگران به ما خواهند پیوست.[۵۲]

از منظر عالمان اسلامی

در برخی منابع، وصف امام محمدباقر از زبان عالمان جهان اسلام نقل شده است؛ از جمله:

  • عبدالله بن عطاء، از شخصیت‌های برجسته و دانشمندان بزرگ عصر امام، می‌گوید: من هرگز دانشمندان اسلام را در هیچ محفل و مجمعی به اندازه محفل محمد بن علی علیه السلام از نظر علمی حقیر و کوچک ندیدم. من حکم بن عتیبه را که در علم و فقه مشهور آفاق بود، دیدم که در خدمت محمد باقر مانند کودکی در برابر استاد عالی‌مقام، زانوی ادب بر زمین زده شیفته و مجذوب کلام و شخصیت او گردیده بود.[۵۳]
  • ابن حجر هیتمی (درگذشت: ۹۷۴ق)، یکی از عالمان برجسته اهل‌سنت، می‌نویسد: محمد باقر به‌اندازه‌ای گنج‌های پنهان معارف و دانش‌ها را آشکار ساخته، حقایق احکام و حکمت‌ها و لطایف دانش‌ها را بیان نموده که جز بر عناصر بی‌بصیرت یا بدسیرت پوشیده نیست و از همین جاست که وی را شکافنده و جامع علم و برافرازنده پرچم دانش خوانده‌اند.[۵۴]
  • سبط بن جوزی (درگذشت: ۶۵۴ق) در تذکرة الخواص می‌نویسد: عطاء می‌گفت هیچ‌یک از دانشمندان را ندیدم که دامنه دانایی‌اش نسبت به دانشمندی دیگر کمتر باشد مگر نسبت به ابوجعفر. من حکم را دیدم که در نزد آن حضرت چونان پرنده‌ای ناتوان بود. ابن‌جوزی می‌گوید: منظور وی از حکم همان حکم بن عتیبه بود که در روزگار خود دانشمندی بزرگ به‌شمار می‌آمد.[۵۵]
  • شیخ مفید در کتاب اختصاص، به نقل از جابر جعفی آورده است: ابوجعفر امام باقر علیه السلام هفتاد هزار حدیث برایم گفت که هرگز از کسی نشنیده بودم.[۵۶] شیخ مفید همچنین، می‌نویسد: از هیچ‌کدام از فرزندان امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام این اندازه از علم دین و آثار و سنت و علم قرآن و سیره و فنون ادب که از امام باقر علیه السلام صادر شده ظاهر نشده است.[۵۷]
  • ابن شهرآشوب در کتاب مناقب از محمد بن مسلم نقل کرده که گفت: من سی‌هزار حدیث از آن حضرت پرسیدم.[۵۸]

ویژگی‌های اخلاقی

در مورد ویژگی‌های اخلاقی امام باقر علیه السلام از قول فرزندش امام صادق علیه السلام می‌نویسد: پدرم، امام محمد باقر علیه السلام همواره مشغول ذکر خدا بود. هنگام خوردن غذا ذکر خدا می‌گفت. وقتی با مردم صحبت می‌کرد، از یاد خدا بازنمی‌ماند و کلمه «لا اله الاّ الله» همواره بر زبانش جاری بود. [سحرگاهان] ما را به عبادت و شب‌زنده‌داری تا برآمدن آفتاب فرا می‌خواند. به آن دسته از اعضای خانواده که قرائت قرآن می‌دانستند، خواندن قرآن را دستور می‌داد و بقیه را به گفتن ذکر خدا سفارش می‌نمود.[۵۹]

در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده که با وجود اینکه پدرم از نظر بنیه مالی ضعیف‌تر از سایر افراد خاندانش و نیز مخارج زندگی‌اش بیشتر از بقیه بود، در هر روز جمعه به نیازمندان کمک می‌کرد، حتّی اگر کمک او به اندازه یک دینار بود و می‌فرمود: پاداش صدقه و کمک به نیازمندان در روز جمعه برتری دارد؛ همان‌گونه که روز جمعه نسبت به دیگر روزهای هفته دارای برتری است.[۶۰]

پانویس

  1. ↑ حیات فکری سیاسی امامان شیعه(ع)، ص۳۳۱.
  2. ↑ اعلام الوری، ج۱، ص۴۹۹–۵۰۰.
  3. ↑ اعلام الوری، ج۱، ص۴۹۹–۵۰۰.
  4. ↑ امام باقر علیه‌السلام جلوه امامت در افق دانش، ص۵۳–۱۱۴.
  5. ↑ برای نمونه نگاه کنید: کفایة الاثر، ص۱۴۴–۱۴۵.
  6. ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۲۰۱.
  7. ↑ بحارالانوار، ج۳۷، ص۱۴۰، ح۳۴.
  8. ↑ بحارالانوار، ج۳۵، ص۳۱۱.
  9. ↑ دلائل الامامة ص۲۱۵.
  10. ↑ الکافی، ج۱، ص۴۶۹؛ دلائل الامامة ص۲۱۵؛ الارشاد، ج۲، ص۱۵۸؛ مصباح المتهجد، ج۲، ص۸۰۱.
  11. ↑ عیون المعجزات ص۷۵؛ اخبار الدول و آثار الاول، ج۱، ص۳۳۲؛ سبائک الذهب ص۷۴.
  12. ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۲۰۸.
  13. ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۲۱۰.
  14. ↑ تذکرة الخواص، ص۳۰۲؛ وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۷۴.
  15. ↑ دلائل الامامة، ص۲۱۷.
  16. ↑ دلائل الامامة، ص۲۱۷.
  17. ↑ علل الشرایع، ج۱، ص۲۳۳.
  18. ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۲۱۰.
  19. ↑ بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۱۶.
  20. ↑ الارشاد، ج۲، ص۱۵۹.
  21. ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۴۰۲.
  22. ↑ کشف الغمة، ج۲، ص۱۱۷.
  23. ↑ اعیان الشیعة، ج۱، ص۶۵۰.
  24. ↑ البدایة و النهایة، ج۹، ص۳۰۹.
  25. ↑ دلائل الامامة، ص۲۱۶؛ کشف الغمة، ج۲، ص۱۱۷.
  26. ↑ الارشاد، ج۲، ص۱۷۶.
  27. ↑ الارشاد، ج۲، ص۱۷۶.
  28. ↑ الارشاد، ج۲، ص۱۷۶–۱۷۷.
  29. ↑ الارشاد مفید ج۲ص۱۷۶.
  30. ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۴۶.
  31. ↑ کشف الغمة، ج۲، ص۱۱۹.
  32. ↑ حیات فکری سیاسی امامان شیعه(ع)، ص۳۳۲.
  33. ↑ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۲۰.
  34. ↑ حیات فکری سیاسی امامان شیعه(ع)، ص۳۳۲.
  35. ↑ الصواعق المحرقة، ص۲۳۴؛ احقاق الحق، ج۱۲، ص۱۵۴؛ اسعاف الراغبین، ص۸۸.
  36. ↑ الخرائج و الجرائح، راوندی ج۲ ص۶۰۴؛ مدینة المعاجز، ج۵، ص۱۶۸؛ بحارالانوار، ج۴۶، ص۳۲۹.
  37. ↑ مآثر الانافة فی معالم الخلافة، ج۱، ص۱۵۲.
  38. ↑ المصباح، ص۶۹۱.
  39. ↑ دلائل الامامة ص۲۱۵؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۲۱۰؛ سبائک الذهب، ص۷۴؛ الانوار البهیة، ص۱۲۶.
  40. ↑ تاریخ یعقوبی ج۲ ص۳۲۰.
  41. ↑ أعیان الشیعة، ج۱، ص۴۱۲.
  42. ↑ الإتحاف، ص۲۸۷.
  43. ↑ دلائل الامامة، ص۲۱۶.
  44. ↑ بحارالانوار، ج۴۶، ص۴۵.
  45. ↑ امام باقر علیه‌السلام جلوه امامت در افق دانش، ص۶۰–۶۴.
  46. ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۹۵.
  47. ↑ امام باقر علیه‌السلام جلوه امامت در افق دانش، ص۶۰–۷۸.
  48. ↑ امام باقر علیه‌السلام جلوه امامت در افق دانش، ص۶۰–۷۸.
  49. ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۹۵–۱۹۶.
  50. ↑ بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۲۶.
  51. ↑ امام باقر علیه‌السلام جلوه امامت در افق دانش، ص۶۰–۷۸.
  52. ↑ اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۳۴۸.
  53. ↑ تذکره الخواص، ص۳۰۲.
  54. ↑ الصواعق المحرقه، ص201
  55. ↑ تذکره الخواص، ص۳۰۲.
  56. ↑ الاختصاص، ص۶۶.
  57. ↑ سیره معصومان علیهم السلام، ج۵، ص۱۸.
  58. ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۹۵.
  59. ↑ اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۵۱.
  60. ↑ اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۵۳.

منابع

  • الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • الإتحاف بحب الأشراف؛ عبدالله بن محمد شبراوی، تحقیق: سامی غریری، قم: دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۲۳ق.
  • أخبار الدول و آثار الأول فی التاریخ؛ احمد بن یوسف قرمانی، تحقیق: فهمی سعد و احمد حطیط، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
  • اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی؛ محمد بن حسن طوسی، تعلیقات: محمدباقر داماد استرآبادی، تحقیق: سید مهدی رجائی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
  • الإختصاص؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • إسعاف الراغبین فی سیرة المصطفی و فضائل أهل بیته الطاهرین؛ محمد بن علی صبان، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
  • إعلام الوری بأعلام الهدی؛ فضل بن حسن طبرسی، تحقیق سید حسن خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا.
  • اعیان الشیعه؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
  • امام باقر علیه‌السلام جلوه امامت در افق دانش؛ احمد ترابی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۷ش.
  • سیره معصومان علیهم‌السلام؛ سید محسن امین، ترجمه: علی حجتی کرمانی و حسین وجدانی، تهران: انتشارت سروش، ۱۳۷۶ش.
  • الأنوار البهیة فی تواریخ الحجج الالهیة؛ عباس بن محمدرضا قمی، قم: المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۹ق.
  • بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • تذکرة الخواص؛ یوسف بن قزاوغلی (سبط ابن‌جوزی)، قم: منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن اسحاق، بیروت: المطبعة الإعلامیة، بی‌تا.
  • احقاق الحق و ازهاق الباطل؛ نوالله بن شریف‌الدین حسینی مرعشی شوشتری، تحقیق و تعلیق: سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
  • حیات فکری و سیاسی امامان شیعه؛ رسول جعفریان، تهران: نشر علم، ۱۳۹۰ش.
  • الخرائج و الجرائح؛ سعید بن هبةالله (قطب‌الدین راوندی)، قم: مؤسسة الإمام المهدی (علیه السلام)، ۱۴۰۹ق.
  • دلائل الامامة؛ محمد بن جریر طبری صغری، تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
  • سبائک الذهب فی معرفة قبائل العرب؛ محمد امین سویدی، بیروت: دار احیاء العلوم، بی‌تا.
  • سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
  • الصواعق المحرقة فی الرد علی أهل البدع و الزندقة؛ ابن‌حجر احمد بن محمد هیتمی، تهران: بی‌نا، بی‌تا.
  • الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
  • علل الشرایع؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، قم: کتابفروشی داوری، بی‌تا.
  • عیون المعجزات؛ حسین بن عبدالوهاب، قم: مکتبة الداوری، بی‌تا.
  • الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • کشف الغمة فی معرفة الأئمة؛ علی بن عیسی اربلی، تحقیق: جعفر سبحانی و سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز:انتشارات بنی هاشمی، ۱۳۸۱ق.
  • کفایة الاثر فی النص علی الائمة اثنی عشر؛ ابی‌القاسم علی بن محمد قمی رازی، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۱ق.
  • مآثر الإنافة فی معالم الخلافة؛ احمد بن علی قلشقندی، تحقیق: عبدالستار احمد فراج، بیروت: عالم الکتب، ۲۰۰۶م.
  • مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۳ق.
  • المصباح (جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة)؛ ابراهیم بن علی کفعمی، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۴ق.
  • مصباح المتهجد؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: علی‌اصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
  • مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
  • وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان؛ احمد بن محمد بن خلکان بغدادی، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
برگرفته از «https://wikighadir.com/index.php?title=امام_محمد_باقر_علیه‌السلام&oldid=59956»