انذار پیامبر در خطبه غدیر
انذار پیامبر در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، پس از بیان جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌عنوان حجت الهی، مخاطبان را درباره بازگشت از مسیر هدایت پس از رحلت خود هشدار می‌دهد. در این فراز، پیامبر با عبارت «أُنْذِرُكُمْ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ» بر جایگاه رسالتی خویش تأکید کرده و سپس بخشی از آیه ۱۴۴ سوره آل عمران را بیان می‌کند.[۱]
در آیه یادشده، مسلمانان از بازگشت به گذشته پس از مرگ یا کشته‌شدن پیامبر صلی الله علیه وآله برحذر داشته شده‌اند. این مضمون در خطبه غدیر نیز با موضوع استمرار هدایت و مسئولیت امت پس از پیامبر صلی الله علیه وآله ارتباط پیدا می‌کند.
در تفسیر امامیه، انذار این فراز با ضرورت پایبندی به فرمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط دانسته شده است.[۲]
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أُنْذِرُكُمْ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِيَ الرُّسُلُ، أَفَإِنْ مِتُّ أَوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ، وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا، وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ. أَلَا وَإِنَّ عَلِيًّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَالشُّكْرِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ.؛ ای مردم! شما را هشدار می‌دهم که من فرستاده خدایم. پیش از من نیز پیامبرانی آمده و درگذشته‌اند. آیا اگر بمیرم یا کشته شوم، به گذشته خود بازمی‌گردید؟ هر کس به عقب بازگردد، هرگز زیانی به خداوند نمی‌رساند و خداوند سپاسگزاران را پاداش خواهد داد. آگاه باشید که علی علیه‌السلام به صبر و شکر شناخته می‌شود و پس از او فرزندان من از نسل او چنین‌اند.[۳]
این فراز دارای سه محور اصلی است:
- اعلام جایگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به‌عنوان رسول و هشداردهنده؛
- هشدار درباره بازگشت از مسیر هدایت پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله؛
- معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام و فرزندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از نسل ایشان با دو وصف صبر و شکر.
معنای انذار
«انذار» در زبان عربی به معنای هشدار دادن درباره پیامدهای نامطلوب یک رفتار یا رخداد است. در اصطلاح دینی، انذار از وظایف پیامبران در آگاه‌ساختن مردم نسبت به پیامدهای کفر، نافرمانی، ستم و انحراف از هدایت الهی به‌شمار می‌رود. انذار با «تبشیر» ارتباط دارد. تبشیر به معنای بشارت‌دادن به پاداش و رحمت الهی است، درحالی‌که انذار بر هشدار نسبت به پیامدهای رفتار نادرست تأکید می‌کند. در قرآن، پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله با هر دو عنوان بشارت‌دهنده و هشداردهنده معرفی شده است.
انذارگری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در قرآن
آیه ۴۵ سوره احزاب
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا؛ ای پیامبر! ما تو را گواه و بشارت‌دهنده و هشداردهنده فرستادیم.
(احزاب:۴۵)
در این آیه، انذار یکی از شئون رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله معرفی شده است. این وظیفه به موضوع خاصی محدود نیست و حوزه‌های گوناگون هدایت دینی را دربر می‌گیرد. در خطبه غدیر نیز انذار در موضوع مسئولیت امت پس از پیامبر مطرح شده است.
آیه ۲۸ سوره سبأ
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ؛ و ما تو را جز برای همه مردم، بشارت‌دهنده و هشداردهنده نفرستادیم، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.(سبأ:۲۸)
این آیه، انذار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را در چارچوب رسالت عمومی ایشان مطرح می‌کند. ازاین‌رو، هشدار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر را می‌توان یکی از مصادیق وظیفه عمومی انذار در رسالت اسلامی دانست.
آیه ۱۴۴ آل‌عمران در خطبه غدیر
مهم‌ترین آیه مرتبط با فراز انذار، آیه ۱۴۴ سوره آل‌عمران است.
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ؛ محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او نیز پیامبرانی آمده و درگذشته‌اند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، به گذشته خود بازمی‌گردید؟ و هر کس به عقب بازگردد، هرگز زیانی به خداوند نمی‌رساند و خداوند سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.(آل عمران:۱۴۴)
این آیه بر آن تأکید دارد که مرگ یا کشته‌شدن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نباید موجب بازگشت پیروان او از مسیر ایمان و هدایت شود. در گزارش‌های تفسیری، آیه با شرایط مسلمانان در غزوه احد و انتشار خبر کشته‌شدن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ارتباط داده شده است. در خطبه غدیر نیز مضمون آیه برای هشدار نسبت به آینده امت به‌کار رفته است.
تفاوت عبارت قرآن و عبارت خطبه
عبارت قرآن چنین آغاز می‌شود: وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ؛ محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او نیز پیامبرانی آمده و درگذشته‌اند.(آل عمران:۱۴۴)
اما در نقل خطبه غدیر آمده است: أُنْذِرُكُمْ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِيَ الرُّسُلُ؛ شما را هشدار می‌دهم که من فرستاده خدایم و پیش از من نیز پیامبرانی آمده و درگذشته‌اند.
در اینجا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مضمون آیه را در قالب خطاب مستقیم به مخاطبان بیان می‌کند. بخش «أُنْذِرُكُمْ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ» جزء عبارت نقل‌شده خطبه است؛ درحالی‌که متن آیه ۱۴۴ آل‌عمران با «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ» آغاز می‌شود.
معنای «انقلبتم علی أعقابکم»
تعبیر «انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ» در زبان عربی به معنای بازگشت به عقب است. در بافت آیه ۱۴۴ آل‌عمران، این تعبیر هشداری درباره بازگشت از مسیر ایمان و پایبندی دینی پس از فقدان پیامبر است. در تفاسیر اسلامی، این بازگشت با مفاهیمی مانند سستی ایمان، روی‌گردانی از اطاعت و بازگشت به رفتارهای پیشین ارتباط داده شده است.
در تفسیر امامیه از خطبه غدیر، تعبیر یادشده با خطر مخالفت با فرمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط دانسته می‌شود.[۴]
آیا آیه ۱۴۴ آل‌عمران شهادت پیامبر صلی الله علیه وآله را اثبات می‌کند؟
در آیه ۱۴۴ آل‌عمران دو احتمال مطرح شده است: أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ؛ آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، به گذشته خود بازمی‌گردید؟(آل عمران:۱۴۴)
در این عبارت، «مرگ» و «کشته‌شدن» به‌صورت دو حالت احتمالی مطرح شده‌اند. هدف جمله، هشدار به مخاطبان درباره وابسته‌نکردن ایمان و پایبندی دینی خود به حضور جسمانی پیامبر صلی الله علیه وآله است.
جایگاه رسالت در هشدار پیامبر صلی الله علیه وآله
در عبارت خطبه آمده است: أُنْذِرُكُمْ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ؛ شما را هشدار می‌دهم که من فرستاده خدایم. در این جمله، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله انذار خود را با یادآوری جایگاه رسالت همراه می‌کند. از نظر ساختار خطبه، این تعبیر بر اهمیت هشدار صادرشده تأکید دارد. در قرآن نیز اطاعت از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله با اطاعت از خداوند ارتباط داده شده است. مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا؛ هر کس از پیامبر اطاعت کند، از خداوند اطاعت کرده است و هر کس روی‌گردان شود، ما تو را نگهبان آنان نفرستاده‌ایم.(نساء:۸۰) این آیه بر جایگاه دینی فرمان پیامبر تأکید دارد.
- در تفسیر امامیه، ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از جمله فرمان‌های پیامبر دانسته شده که پیروی از آن، در چارچوب اطاعت از رسول خدا قرار می‌گیرد.
هشدار درباره مخالفت با فرمان پیامبر
یکی از آیات مرتبط با مسئولیت مسلمانان در برابر فرمان پیامبر، آیه ۶۳ سوره نور است.
لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ؛ فراخواندن پیامبر را در میان خود مانند فراخواندن یکدیگر قرار ندهید. خداوند کسانی از شما را که در پناه یکدیگر پنهانی بیرون می‌روند می‌شناسد. پس کسانی که با فرمان او مخالفت می‌کنند باید بترسند که مبادا گرفتار فتنه‌ای شوند یا عذابی دردناک به آنان برسد.(نور:۶۳)
این آیه بر اهمیت فرمان پیامبر و پیامدهای مخالفت با آن تأکید دارد.
برخی شارحان خطبه غدیر، این آیه را برای توضیح جایگاه هشدار پیامبر درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌کار گرفته‌اند.[۵] این ارتباط از نوع استناد تفسیری است؛ زیرا آیه ۶۳ نور به‌صورت مستقیم نام واقعه غدیر را ذکر نمی‌کند.
انذار و مسئله جانشینی پیامبر صلی الله علیه وآله
در اندیشه امامیه، خطبه غدیر از مهم‌ترین مستندات اعلام ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. در این چارچوب، هشدار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره بازگشت امت پس از رحلت خود، با مسئله وفاداری به فرمان الهی و پذیرش ولایت ارتباط داده می‌شود. بر اساس این تفسیر، پیامبر با یادآوری احتمال بازگشت امت، بر ضرورت استمرار پایبندی دینی پس از وفات خود تأکید می‌کند.
وصف صبر و شکر برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام
پس از بیان هشدار قرآنی، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید: أَلَا وَإِنَّ عَلِيًّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَالشُّكْرِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ؛ آگاه باشید که علی علیه‌السلام به صبر و شکر شناخته می‌شود و پس از او فرزندان من از نسل او چنین‌اند.[۶]
این جمله از نظر جایگاه در خطبه اهمیت دارد؛ زیرا بلافاصله پس از هشدار درباره بازگشت از مسیر هدایت آمده است. در آیه ۱۴۴ آل‌عمران، خداوند در پایان، وعده پاداش به شاکران می‌دهد. در نقل خطبه نیز پیامبر صلی الله علیه وآله پس از این عبارت، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را با دو وصف صبر و شکر معرفی می‌کند.
- این مجاورت، در تفسیر غدیری، پیوندی میان پایداری در برابر دشواری‌ها و سپاسگزاری در مسیر هدایت ایجاد می‌کند.
مفهوم شکر در آیه و خطبه
در پایان آیه ۱۴۴ آل‌عمران آمده است: وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ؛ و خداوند سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.(آل عمران:۱۴۴) «شکر» در آموزه‌های اسلامی به شناخت نعمت الهی و سپاسگزاری در برابر آن گفته می‌شود. در متون اخلاقی، شکر افزون بر سپاس زبانی، با استفاده درست از نعمت‌ها و پایبندی عملی به فرمان الهی ارتباط دارد. در نقل خطبه غدیر، وصف شکر برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از تلاوت مضمون آیه آمده است. در تفسیر امامیه، این ترتیب با جایگاه آن حضرت در پایداری بر مسیر هدایت ارتباط داده شده است.
مفهوم صبر در فراز خطبه
«صبر» در آموزه‌های دینی به پایداری در برابر دشواری‌ها، استقامت در انجام تکلیف و خودداری از نافرمانی خداوند اشاره دارد. در عبارت خطبه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام با وصف صبر معرفی شده است. این وصف در تفسیر امامیه با جایگاه معنوی و دینی آن حضرت ارتباط دارد.
هشدارهای دیگر در خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر، هشدارهای دیگری نیز مطرح شده‌اند. این موضوعات با انذارگری پیامبر ارتباط دارند، اما هر یک باید در مدخل مستقل بررسی شوند.
نهی از منت‌نهادن به سبب اسلام‌آوردن
در خطبه آمده است: مَعَاشِرَ النَّاسِ، لَا تَمُنُّوا عَلَى اللَّهِ إِسْلَامَكُمْ فَيَسْخَطَ عَلَيْكُمْ وَيُصِيبَكُمْ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ؛ ای مردم! اسلام‌آوردن خود را بر خداوند منت نگذارید؛ زیرا موجب خشم او بر شما و رسیدن عذابی از سوی او خواهد شد.[۷]
این هشدار با موضوع اخلاص در پذیرش دین و پرهیز از غرور دینی ارتباط دارد.
شرح تفصیلی آن در مدخل نهی از منت‌نهادن بر پیامبر به خاطر اسلام‌آوردن قرار می‌گیرد.
هشدار درباره پیشوایان گمراهی
در نقل خطبه آمده است: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ؛ ای مردم! پس از من پیشوایانی خواهند بود که به سوی آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نخواهند شد.[۸]
این عبارت درباره خطر پیروی از پیشوایان گمراه‌کننده است. در قرآن نیز از پیشوایانی یاد شده که مردم را به سوی آتش دعوت می‌کنند. وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به سوی آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نمی‌شوند.(قصص:۴۱) در اندیشه امامیه، این هشدار در مباحث مربوط به پیشوایی گمراه‌کننده و مخالفت با امامت الهی بررسی می‌شود.
برای بررسی بیشتر، بنگرید به امامان ضلالت در قرآن.
هشدار درباره تبدیل امامت به سلطنت
در نقل خطبه غدیر، هشدار دیگری درباره تبدیل امامت به حکومت مبتنی بر سلطه و تصاحب قدرت آمده است: وَسَيَجْعَلُونَ الْإِمَامَةَ بَعْدِي مُلْكًا وَاغْتِصَابًا؛ و پس از من امامت را به پادشاهی و تصاحب غاصبانه تبدیل خواهند کرد.[۹] در تفسیر امامیه، این عبارت با مسئله اختلاف درباره جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ارتباط داده می‌شود.
اشاره به رویارویی امیرالمؤمنین با مخالفان
در بخش‌های دیگری از نقل خطبه، از رویارویی امیرالمؤمنین علیه‌السلام با گروه‌هایی مانند ناکثین، قاسطین و مارقین سخن گفته شده است. در تفسیر امامیه، این گزارش‌ها با جنگ‌های جمل، صفین و نهروان مرتبط دانسته شده‌اند.[۱۰]
شرح تاریخی این رخدادها موضوع مدخل پیشگویی پیامبر در مورد ناکثین و مارقین و قاسطین است.
انذار پیامبر صلی الله علیه واله و آینده امت
در برخی شرح‌های خطبه غدیر، هشدارهای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با رخدادهای پس از رحلت ایشان ارتباط داده شده‌اند. از جمله، مباحث مربوط به بازگشت از مسیر هدایت، اختلاف درباره جانشینی، ظهور پیشوایان گمراه‌کننده و منازعات سیاسی و دینی مسلمانان بررسی شده است.[۱۱]
تفاوت هشدار عمومی و پیشگویی تاریخی
در خطبه غدیر، برخی عبارات در قالب هشدار عمومی بیان شده‌اند؛ مانند سفارش به پرهیز از نافرمانی و بازگشت از مسیر هدایت. برخی عبارات نیز از رخدادهایی در آینده سخن می‌گویند. این دو نوع بیان از نظر دلالت یکسان نیستند.
- هشدار عمومی مخاطب را درباره پیامدهای احتمالی رفتار او آگاه می‌کند.
- پیشگویی تاریخی از رخدادی سخن می‌گوید که وقوع آن در آینده گزارش شده است.
نسبت انذار و اختیار انسان
انذار در آموزه‌های قرآنی با مسئولیت و اختیار انسان ارتباط دارد. پیامبران مأمور به بیان پیام الهی و هشدار درباره پیامدهای نافرمانی هستند. در مقابل، مخاطبان در برابر پذیرش یا رد پیام مسئولیت دارند. در خطبه غدیر نیز هشدار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره بازگشت امت، توجه مخاطبان را به مسئولیت آنان پس از رحلت ایشان معطوف می‌کند.
از این منظر، انذار، آگاهی‌بخشی و هشدار نسبت به پیامدهای رفتار است؛ نه گزارش اجبار انسان‌ها به انجام یک رفتار مشخص.
ارتباط انذار با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در تفسیر امامیه، محور اصلی خطبه غدیر اعلام ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. بر همین اساس، هشدار درباره بازگشت از مسیر هدایت، در ارتباط با پایبندی به فرمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره ولایت تفسیر می‌شود. برخی شارحان خطبه، این فراز را هشداری درباره خطر روی‌گردانی از ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر دانسته‌اند.[۱۲]
جایگاه فراز در ترتیب خطبه غدیر
فراز انذار پس از بیان استمرار نور الهی در امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان از نسل ایشان و تأکید بر حجت‌بودن آنان قرار دارد. در این ترتیب، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ابتدا جایگاه هدایتی اهل‌بیت علیهم‌السلام را بیان می‌کند و سپس مخاطبان را درباره بازگشت از مسیر هدایت هشدار می‌دهد. در ادامه، صبر و شکر امیرالمؤمنین علیه‌السلام و فرزندان پیامبر از نسل ایشان مطرح می‌شود.
از نظر تفسیر امامیه، این ترتیب میان سه مفهوم ارتباط برقرار می‌کند:
- معرفی حجت و راهنمای الهی؛
- هشدار نسبت به روی‌گردانی از هدایت؛
- تأکید بر پایداری و سپاسگزاری در مسیر دین.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • حجت‌بودن امامان • ارتداد امت پس از پیامبر در خطبه غدیر • نهی از منت‌نهادن بر پیامبر به خاطر اسلام‌آوردن • امامان ضلالت در قرآن • پیشگویی پیامبر در مورد ناکثین و مارقین و قاسطین
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۷۲–۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۷۷–۷۸.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۷۲–۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، خطبه غدیر.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۱۱۱–۱۱۲.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۷۷–۷۸.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۴، ص۷۲–۷۳.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.