انس بن مالک انصاری
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | انس بن مالک خزرجی انصاری |
| سرشناسی | صحابی پیامبر اسلام • خادم رسولالله • راوی حدیث |
| وفات | حدود سالهای ۹۰ تا ۹۳ق |
| محل دفن | بصره (عراق) |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث • شرکت در رخدادهای سیاسی صدر اسلام |
| علت شهرت | راوی حدیث غدیر ور کتمانکننده آن در رخداد مناشده رحبه |
انس بن مالک انصاری (درگذشت: ۹۰ تا ۹۳ق) صحابه نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله و خادم او که از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده است. در منابع زیادی یا حدیث غدیر از انس بن مالک نقل شده یا او از راویان حدیث برشمرده شده است.
بنابر نقلی، انس بن مالک، که از حاضران رخداد غدیر و از راویان حدیث غدیر بود، از شهادتدادن به آن در جریان احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه سرباز زد و حقیقت غدیر را کتمان کرد؛ به همین دلیل، امیرالمؤمنین علیه السلام او را نفرین نمود و به بیماری بَرَص (پیسی) مبتلا شد.
انس بن مالک در چندین غزوه حضور داشت؛ پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در دوره خلفا و حوادث سیاسی آن زمان نقشهایی داشت. در منابع امامیه درباره جایگاه او اختلافاتی وجود دارد و بیشتر منابع او را از منحرفان نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام دانستهاند، هرچند روایاتی نیز از او در فضائل امیرالمؤمنین امام حسن امام حسین علیهم السلام نقل شده است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر و کتمانکننده آن
انس بن مالک، صحابه نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله و خادم او، از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱] در منابع زیر، یا حدیث غدیر از انس بن مالک نقل شده یا او از راویان حدیث برشمرده شده است:
- ابنعقده در کتاب الولایه[۲]
- شیخ صدوق در معانی الاخبار[۳]
- خطیب بغدادی در تاریخ بغداد[۴]
- ابنعساکر در تاریخ دمشق[۵]
- شیخ طوسی در الامالی[۶]
- ابنجزری در اسنی المطالب[۷]
- سید بن طاووس در الطرائف[۸]
- جلالالدین سیوطی در تاریخ الخلفاء[۹] و جامع الاحادیث[۱۰]
- متقی هندی در کنز العمال[۱۱]
- صالحی شامی در سبل الهدی و الرشاد[۱۲]
- محمدباقر مجلسی در بحار الانوار[۱۳]
- محمد مرتضی حسینی زبیدی در لقط اللآلی[۱۴]
- محمد بن جعفر کتانی در نظم المتناثر[۱۵]
- محمد بن معتمد بدخشانی در نزل الابرار[۱۶]
کتمان غدیر و نفرینشدن انس بن مالک توسط امیرالمؤمنین علیه السلام
بنابر نقلی، انس بن مالک، که از حاضران رخداد غدیر و از راویان حدیث غدیر بود، از شهادتدادن به آن در جریان احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه سرباز زد و حقیقت غدیر را کتمان کرد؛ به همین دلیل، امیرالمؤمنین علیه السلام او را نفرین نمود و به بیماری بَرَص (پیسی) مبتلا شد.[۱۷] ابن ابیالحدید معتزلی این رخداد را در فصلی با عنوان منحرفان از امیرالمؤمنین علیه السلام آورده که بهدلیل دلبستگی به دنیا، حق امیرالمؤمنین علیه السلام را نادیده گرفتند و به دشمنان او کمک کردند. او از جمله این افراد از انس بن مالک یاد کرده است:[۱۸]
«ناشد علي علیه السلام الناس في رحبة القصر أو قال رحبة الجامع بالكوفة أيكم سمع رسولالله صلی الله علیه و آله يقول من كنت مولاه فعلي مولاه فقام اثنا عشر رجلا فشهدوا بها و أنس بن مالك في القوم لم يقم فقال له يا أنس ما يمنعك أن تقوم فتشهد و لقد حضرتها فقال يا أمير المؤمنين كبرت و نسيت فقال اللهم إن كان كاذبا فارمه بها بيضاء لا تواريها العمامة قال طلحة بن عمير فو الله لقد رأيت الوضح به بعد ذلك أبيض بين عينيه؛ علی علیه السلام در حیاط قصر یا رحبه کوفه به مردم التماس کرد و پرسید: کدام یک از شما از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدهاید که میفرمود: هر که من مولای او هستم، پس علی مولای اوست؟ دوازده نفر برخاستند و به آن شهادت دادند، اما انس بن مالک در میان آنها بود و برنخاست. پس به او فرمود: ای انس، چه چیزی مانع تو از برخاستن و شهادتدادن میشود؟ تو در آنجا حضور داشتی؟ او پاسخ داد: ای امیرمؤمنان، من پیر شدهام و فراموش کردهام. پس حضرت فرمود: خدایا، اگر دروغ میگوید، لکه سفیدی بر او بزن که عمامهاش نتواند آن را بپوشاند. طلحه بن عمیر گفت: به خدا قسم، من لکه سفید را بعد از آن بر او دیدم، لکه سفیدی بین چشمانش».[۱۹]
شخصیت و زندگی
ابوحمزه انس بن مالک انصاری خزرجی از صحابه نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله بود که طبق نقلی بهمدت ده سال خادم پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است. نقل شده که او در کودکی بهعنوان خادم حضرت انتخاب شد و در همان کودکی مسلمان شده است.[۲۰] نقل شده که او در هشت غزوه از غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشته است.[۲۱]
نقل شده که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، انس بن مالک در دوران خلافت ابوبکر به دستور خلیفه و با مشورت عمر بن خطاب مأمور جمعآوری خراج در بحرین شد و پس از بازگشت با مرگ ابوبکر با عمر بیعت کرد و عمر با بخشش مال او را نواخت.[۲۲] در زمان خلافت عمر، انس نقش مهمی در جنگها، از جمله جنگ شوشتر داشت.[۲۳] در دوره حکومت عثمان، انس از مدافعین خلیفه سوم بود و در بصره به حمایت از او پرداخت.[۲۴] گفته شده که دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام او در شمار کسانی بود که از حمایت از حضرت کناره گرفتند و در جبهه مقابل امام هم حاضر نشدند.[۲۵]
نقل شده که انس در زمان معاویه با او همراه نبود و معاویه برای جلب حمایت او تلاش کرد تا از طریق عمرو عاص او را به همراهی با حکومتش تشویق کند.[۲۶] بنابر نقلی، در جریان واقعهٔ عاشورا، امام حسین علیه السلام برای تأیید جایگاه خود نزد پیامبر صلی الله علیه و آله لشکر کوفه را به انس بن مالک ارجاع داد.[۲۷] همچنین نقل شده که او در زمان توهین عبیدالله بن زیاد به سر امام حسین علیه السلام با یادآوری شباهت امام حسین علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله و جایگاه او نزد پیامبر اعتراض خود به این کار نشان داد.[۲۸] درباره تاریخ مرگ انس بین مورخان اختلاف است: برخی وفات او را سال۹۰ق، برخی ۹۱ق و برخی دیگر ۹۳ق نوشتهاند.[۲۹]
جایگاه روایی
گفته شده که انس بن مالک بعد از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، ابتدا با ابوبکر بیعت نمود و در خصوص امام علی علیهالسّلام در ابتدا سکوت کرد، اما بعدها به نقل فضایل و مناقب آن امام پرداخت.[۳۰] روایتهایی از او نقل شده که درباره شباهت امام حسن و امام حسین علیهماالسلام به پیامبر صلی الله علیه و آله سخن گفته است.[۳۱]
در منابع امامیه، برخی مانند شیخ طوسی تنها به ذکر این نکته اکتفا کردهاند که انس بن مالک خادم پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است،[۳۲] اما بیشتر منابع او را از منحرفان نسبت به امیرالمؤمنین علیه السّلام میدانند.[۳۳] همچنین، بنا بر روایت منقول از امام صادق علیهالسلام، انس بن مالک از جمله چند نفری است که به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت دروغ دادهاند.[۳۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۴۹؛ چکیده عبقات الانوار، ص۱۳۸.
- ↑ کتاب الولایه، ۲۲۵–۲۲۶.
- ↑ معانی الاخبار، ص۶۷.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۷، ص۳۸۹.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۲۳۵.
- ↑ الامالی للطوسی، ص۳۳۲.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ تاریخ الخلفاء، ص۲۰۱.
- ↑ جامع الاحادیث، ج۷، ص۳۶۹.
- ↑ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۹–۶۱۰.
- ↑ سبل الهدی و الرشاد، ج۱۱، ص۲۹۴.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۲۳.
- ↑ لقط اللآلی، ص۲۰۶.
- ↑ نظم المتناثر، ص۱۹۴.
- ↑ نزل الابرار، ص۵۲.
- ↑ تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام، ص۷۶–۷۸؛ تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام، ص۱۹۷–۲۰۱؛ اسرار غدیر، ص۳۰۱؛ چهارده قرن با غدیر، ص۹۹.
- ↑ شرح نهجالبلاغه، ج۴، ص۷۴.
- ↑ شرح نهجالبلاغه، ج۴، ص۷۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۱، ص۱۹۸–۱۹۹.
- ↑ تاریخ الإسلام، ج۶، ص۲۹۲.
- ↑ تاریخ الإسلام، ج۶، ص۲۹۳.
- ↑ اخبار الطوال، ص۱۳۰.
- ↑ الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ اعیان الشیعه، ج۱، ص۱۱۱.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۳۷، ص۵۴.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۲۵.
- ↑ جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۲۲۲؛ البدایة والنهایه، ج۶، ص۲۳۲.
- ↑ اسد الغابه، ج۱، ص۱۵۲.
- ↑ الارشاد، ج۱، ص۴۲.
- ↑ أسد الغابة، ج۱، ص۴۹۰.
- ↑ رجال الطوسی، ص۲۱.
- ↑ شرح نهجالبلاغه، ج۴، ص۷۴.
- ↑ الخصال، ج۱، ص۱۹۰.
منابع
- الأخبار الطوال؛ ابوحنیفه احمد بن داود دینوری، تحقیق: عبد المنعم عامر، قاهره: دار إحیاء الکتب العربی و عیسی البابی الحلبی و شرکاه، ۱۹۶۰م.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بیتا.
- اعیان الشیعه؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- الامالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- تاریخ بغداد أو مدینة السلام؛ احمد بن علی خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- تاریخ الخلفاء؛ عبدالرحمن بن ابیبکر سیوطی، تحقیق: ابراهیم صالح، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۷ق.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابنعساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۱ش.
- جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- جامع الاحادیث؛ عبدالرحمن بن ابیبکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- چهارده قرن با غدیر (اتمام حجتها، بحثهای علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- الخصال؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علیاکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- سبل الهدی والرشاد، فی سیرة خیر العباد و ذکر فضائله و أعلام نبوته و أفعاله و أحواله فی المبدأ و المعاد؛ محمد بن یوسف صالحی شامی، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- الکامل فی التاریخ؛ علی بن محمد جزری (ابن اثیر)، بیروت: دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابنعقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسامالدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
- لقط اللآلی المتناثره فی الاحادیث المتواتره؛ محمد مرتضی حسینی زبیدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۵م.
- معانی الاخبار؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علیاکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- نزل الابرار بما صح من مناقب اهل البیت الاطهار؛ محمد بن معتمد بدخشانی، ترجمهٔ حسن احمدینژاد، قم: نشر هدی، ۱۳۸۸ش.
- نظم المتناثر من الحدیث المتواتر؛ محمد بن جعفر کتانی، مصر: دار الکتب السلفیة للطباعة والنشر، بیتا.