حضرت زینب سلام الله علیها
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، مشهور به زینب کبری و عقیلة بنی‌هاشم، دختر امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و خواهر امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام بود. او با عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و در منابع تاریخی به خردمندی، فصاحت و استواری در حوادث پس از واقعه عاشورا شناخته شده است.
 | |
| نام | زینب بنت علی |
|---|---|
| نسب | زینب بنت علی بن أبی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم |
| کنیه | أم‌کلثوم، أم‌عبدالله، أم‌الحسن |
| لقب | عقيلة بنی‌هاشم، صدیقة الصغرى، عالمة غیر معلمة، فهمة غیر مفهومة، عابدة آل أبی‌طالب، فاضلة، کاملة، موثقة، عارفة |
| زادروز | ۵ جمادی‌الاولی سال پنجم هجری (به قولی سال ششم) |
| زادگاه | مدینه منوره |
| شهادت | ۱۵ رجب سال ۶۲ هجری (به قولی ۶۵) - (وفات یا شهادت با زهر به دستور یزید) |
| قاتل | یزید بن معاویه (به روایتی با زهر) |
| محل دفن | شام (دمشق) - مشهور (و به قولی مصر یا بقیع) |
| طول عمر | حدود ۵۷ سال |
| والدین | پدر: علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام، مادر: فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها |
| فرزندان | علی، عون (اکبر)، عباس، محمد، أم‌کلثوم |
| نقش | بزرگترین دختر علی بن ابی‌طالب علیه السلام و فاطمه زهرا سلام الله علیها، شخصیت کلیدی در واقعه کربلا، اسوه صبر، شجاعت و فصاحت |
| حوادث | واقعه عاشورا، اسارت در کوفه و شام، خطبه‌های تاریخی در کوفه و شام |
| مخالفان | یزید بن معاویه، عبیدالله بن زیاد، عمر سعد، شمر بن ذی‌الجوشن |
| حاکمان هم‌عصر | معاویه بن أبی‌سفیان (تا ۶۰ق)، یزید بن معاویه (۶۰-۶۴ق)، مروان بن حکم (۶۴-۶۵ق)، عبدالملک بن مروان (۶۵-۸۶ق) |
| احادیث مشهور | خطبه‌های زینب در کوفه و شام. |
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در سال ۶۱ق همراه امام حسین علیه السلام در کربلا حضور داشت. پس از شهادت امام، سرپرستی زنان و کودکان خاندان او، حمایت از امام سجاد علیه السلام و مقابله با تبلیغات حکومت اموی را برعهده گرفت. سخنان او در کوفه و مجلس یزید از مهم‌ترین گزارش‌های تاریخی مربوط به دوران اسارت خاندان امام حسین علیه السلام است.
درباره روز و سال دقیق ولادت، تاریخ وفات و محل دفن حضرت زینب سلام‌الله‌علیها اختلاف وجود دارد و گزارش‌های مشهور در این زمینه، بیشتر در منابع متأخر آمده‌اند.
نام و نسب
زینب، دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و از نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله بود. منابع نسب‌شناختی ازدواج او با عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب را ثبت کرده‌اند.[۱]
نام «زینب» را ترکیبی از «زَین» و «أب» و به‌معنای «زینت پدر» دانسته‌اند. او برای تمایز از دیگر بانوان هم‌نام خاندان بنی‌هاشم، «زینب کبری» خوانده شده است.
در برخی منابع متأخر آمده است که نام زینب به پیشنهاد پیامبر صلی الله علیه و آله و پس از نزول جبرئیل انتخاب شد؛ بااین‌حال، این گزارش در منابع نخستین به تفصیل نقل نشده و باید با تعبیر «بر پایه برخی گزارش‌های متأخر» بیان شود.[۲]
ولادت و دوران کودکی
منابع متأخر، پنجم جمادی‌الاولی سال پنجم یا ششم هجری را تاریخ ولادت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها دانسته‌اند؛ اما منابع تاریخی نخستین روز و سال مشخصی برای ولادت او ثبت نکرده‌اند. ازاین‌رو، این تاریخ را باید قول مشهور متأخر به‌شمار آورد، نه تاریخی قطعی.[۳]
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در مدینه و در خانه امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها پرورش یافت. او دوران کودکی خود را در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله گذراند و در خردسالی شاهد رحلت پیامبر و درگذشت مادرش بود.[۴]
القاب و کنیه‌ها
برای حضرت زینب سلام‌الله‌علیها القاب متعددی در منابع مناقبی و زندگی‌نامه‌های متأخر ذکر شده است:
- عقیلة بنی‌هاشم یا عقیلة الطالبیین؛ به‌معنای بانوی ارجمند و خردمند خاندان بنی‌هاشم؛
- صدیقه صغری؛ در اشاره به شباهت او به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها؛
- عالمة غیر معلّمة؛ برگرفته از سخن منسوب به امام سجاد علیه السلام؛
- فاضله، کامله و عابدة آل ابی‌طالب؛
- ام‌المصائب؛ لقبی متأخر در اشاره به مصیبت‌هایی که در طول زندگی، به‌ویژه در کربلا، مشاهده کرد.[۵]
«ام‌کلثوم» و «ام‌عبدالله» نیز از کنیه‌های منسوب به اوست. «ام‌المصائب» و «ام‌الرزایا» بیشتر لقب‌اند و نباید در ردیف کنیه‌های نسبی قرار گیرند.
ازدواج و فرزندان
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها با پسرعموی خود، عبدالله بن جعفر، فرزند جعفر بن ابی‌طالب و اسماء بنت عمیس، ازدواج کرد. عبدالله بن جعفر در میان بنی‌هاشم به بخشندگی شهرت داشت.[۶]
درباره شمار و نام فرزندان این ازدواج اختلاف وجود دارد. برخی منابع، علی و عون را فرزندان حضرت زینب سلام‌الله‌علیها دانسته‌اند و برخی منابع متأخر، جعفر، عباس و ام‌کلثوم را نیز افزوده‌اند.[۷]
در گزارش‌های مربوط به عاشورا از شهادت عون و محمد، فرزندان عبدالله بن جعفر، یاد شده است؛ اما درباره اینکه مادر هر دو حضرت زینب سلام‌الله‌علیها بوده، میان گزارش‌های نسب‌شناختی اتفاق نظر وجود ندارد.
جایگاه علمی و معنوی
علم و فصاحت
فصاحت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در گزارش‌های مربوط به خطبه کوفه برجسته شده است. یکی از راویان خطبه، شیوه سخن‌گفتن او را به امیرالمؤمنین علیه السلام تشبیه کرده است. این توصیف بیانگر آشنایی عمیق او با قرآن و معارف خاندان پیامبر بود.[۸]
در گزارش مشهوری، امام سجاد علیه السلام پس از خطبه کوفه به او فرمود:
أَنْتِ بِحَمْدِ اللَّهِ عَالِمَةٌ غَیْرُ مُعَلَّمَةٍ، فَهِمَةٌ غَیْرُ مُفَهَّمَةٍ.؛ تو به سپاس خداوند، بانویی دانا و تعلیم‌ندیده و فهمیده‌ای هستی که کسی به تو نیاموخته است.[۹]
این عبارت در منابع متأخر به‌صورت لقب «عالمة غیر معلّمة» برای حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به کار رفته است.
عبادت و استقامت
در منابع مناقبی، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها بانویی اهل عبادت، تهجد و تلاوت قرآن معرفی شده است. همچنین نقل شده است که او در دوران اسارت و با وجود گرسنگی و ضعف، عبادت خود را ادامه می‌داد.[۱۰]
استقامت او در برابر شهادت نزدیکان، اسارت خاندان امام حسین علیه السلام و حضور در مجالس حاکمان اموی، مهم‌ترین جلوه شخصیت تاریخی او به‌شمار می‌آید.
همراهی با امام حسین علیه السلام
پس از مرگ معاویه و خودداری امام حسین علیه السلام از بیعت با یزید، آن حضرت در رجب سال ۶۰ق از مدینه خارج شد. حضرت زینب سلام‌الله‌علیها نیز در مسیر مدینه، مکه و کربلا همراه برادرش بود.
گزارش معتبر و کهنی که همراهی او را نتیجه شرطی در عقد ازدواج بداند، در دست نیست؛ بنابراین داستان «شرط امیرالمؤمنین علیه السلام با عبدالله بن جعفر برای همراهی زینب با امام حسین» نباید به‌صورت قطعی در دانشنامه نقل شود.
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در کربلا
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در روز عاشورا شاهد شهادت امام حسین علیه السلام، بستگان و یاران او بود. گزارش‌های تاریخی از حضور او در کنار خیمه‌ها، مراقبت از زنان و کودکان و گفت‌وگوی او با امام حسین علیه السلام حکایت دارند.[۱۱]
در شب عاشورا، هنگامی که حضرت زینب سلام‌الله‌علیها اشعار امام حسین علیه السلام درباره نزدیک‌شدن شهادت را شنید، اندوهگین شد. امام حسین علیه السلام او را به شکیبایی دعوت کرد و سفارش نمود که پس از شهادتش، در برابر مصیبت بردبار باشد.[۱۲]
در روز عاشورا، هنگامی که امام حسین علیه السلام در محاصره دشمن قرار گرفت، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها خطاب به عمر بن سعد گفت:
یَا عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ، أَیُقْتَلُ أَبُوعَبْدِاللَّهِ وَ أَنْتَ تَنْظُرُ إِلَیْهِ؟؛ ای عمر بن سعد! آیا اباعبدالله کشته می‌شود و تو به او می‌نگری؟[۱۳]
سرپرستی خاندان امام حسین علیه السلام
پس از شهادت امام حسین علیه السلام، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در سامان‌دادن زنان و کودکان و حمایت از امام سجاد علیه السلام نقش محوری داشت. در گزارش‌های تاریخی آمده است که وقتی عبیدالله بن زیاد در کوفه دستور قتل امام سجاد علیه السلام را داد، حضرت زینب خود را به او رساند و اعلام کرد که اگر تصمیم به کشتن امام دارد، باید او را نیز همراه امام بکشد. این ایستادگی موجب شد ابن زیاد از تصمیم خود منصرف شود.[۱۴]
تعبیر «وصی امام حسین علیه السلام» درباره حضرت زینب سلام‌الله‌علیها نیازمند توضیح است. او جانشین امام یا صاحب منصب امامت نبود؛ بلکه در شرایط بیماری امام سجاد علیه السلام، مسئولیت حفاظت از خاندان و انتقال برخی مطالب را برعهده داشت.
خطبه حضرت زینب در کوفه
پس از ورود اسیران به کوفه، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها برای مردمی که گرد آمده بودند خطبه خواند و آنان را به‌سبب پیمان‌شکنی، دعوت امام حسین علیه السلام و سپس یاری‌نکردن او نکوهش کرد. بخشی از این خطبه چنین است:
یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ، یَا أَهْلَ الْخَتْلِ وَ الْغَدْرِ، أَتَبْکُونَ؟ فَلَا رَقَأَتِ الدَّمْعَةُ وَ لَا هَدَأَتِ الرَّنَّةُ...؛ ای مردم کوفه! ای اهل نیرنگ و پیمان‌شکنی! آیا گریه می‌کنید؟ اشک چشمانتان خشک و ناله‌هایتان آرام مباد.[۱۵]
محورهای اصلی این خطبه عبارت‌اند از:
- سرزنش پیمان‌شکنی مردم کوفه؛
- بیان جایگاه امام حسین علیه السلام در خاندان پیامبر؛
- آشکارکردن بزرگی جنایت کربلا؛
- هشدار درباره پیامدهای قتل امام؛
- مقابله با روایت رسمی حکومت اموی.
متن کامل این خطبه بهتر است در مدخل مستقلی با عنوان خطبه حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در کوفه آورده شود.
رویارویی با عبیدالله بن زیاد
در مجلس عبیدالله بن زیاد، هنگامی که او با غرور از واقعه کربلا سخن گفت، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها پاسخ داد:
مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا؛ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ کَتَبَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الْقَتْلَ فَبَرَزُوا إِلَى مَضَاجِعِهِمْ.؛ جز زیبایی ندیدم؛ آنان گروهی بودند که خداوند شهادت را برایشان مقدر کرده بود و به‌سوی آرامگاه‌های خود رفتند.[۱۶]
این سخن به‌معنای نادیده‌گرفتن رنج‌های کربلا نبود؛ بلکه بیانگر نگاه توحیدی حضرت زینب سلام‌الله‌علیها و شکست‌ناپذیری هدف امام حسین علیه السلام در برابر حکومت اموی بود.
خطبه در مجلس یزید
پس از انتقال خاندان امام حسین علیه السلام به شام، یزید مجلسی عمومی تشکیل داد. حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در برابر او سخن گفت و با استناد به قرآن، رفتار حکومت اموی را محکوم کرد.
از مشهورترین بخش‌های این خطبه، خطاب او به یزید است:
فَکِدْ کَیْدَکَ، وَ اسْعَ سَعْیَکَ، وَ نَاصِبْ جُهْدَکَ؛ فَوَاللَّهِ لَا تَمْحُو ذِکْرَنَا، وَ لَا تُمِیتُ وَحْیَنَا، وَ لَا تُدْرِکُ أَمَدَنَا، وَ لَا تَرْحَضُ عَنْکَ عَارَهَا.؛ هر نیرنگی داری به کار بند، هر تلاشی می‌توانی انجام ده و نهایت کوشش خود را به کار گیر؛ اما به خدا سوگند، هرگز نمی‌توانی یاد ما را محو کنی، وحی ما را بمیرانی، به جایگاه ما دست یابی یا ننگ این کردار را از خود بزدایی.[۱۷]
این خطبه، پیروزی نظامی یزید را به شکستی اعتقادی و اخلاقی تبدیل کرد و مانع شد که حکومت اموی، امام حسین علیه السلام را شورشگری خارج از دین معرفی کند.
بازگشت به مدینه
پس از پایان دوران اسارت، خاندان امام حسین علیه السلام از شام به مدینه بازگشتند. گزارش‌های تاریخی درباره جزئیات مسیر بازگشت و حضور آنان در کربلا اختلاف دارند؛ ازاین‌رو، بازگشت کاروان به کربلا در روز اربعین نخست نباید بدون اشاره به اختلاف منابع، قطعی بیان شود.
حضرت زینب سلام‌الله‌علیها پس از بازگشت، یاد شهیدان کربلا و جنایت‌های حکومت اموی را زنده نگاه داشت. درباره فعالیت‌های او پس از بازگشت به مدینه، اطلاعات تاریخی قطعی اندکی وجود دارد.
وفات و محل دفن
تاریخ دقیق وفات حضرت زینب سلام‌الله‌علیها روشن نیست. در برخی منابع متأخر، پانزدهم رجب سال ۶۲ق و در برخی دیگر سال ۶۵ق ذکر شده است؛ اما منابع نخستین تاریخ واحد و قابل‌اطمینانی ارائه نکرده‌اند.[۱۸]
هیچ منبع معتبر و کهنی نیز مسمومیت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به دستور یزید را گزارش نکرده است؛ بنابراین کاربرد عنوان «شهادت» و درج نام یزید در جایگاه قاتل، بدون ذکر مأخذ و بررسی سندی، صحیح نیست.
درباره محل دفن سه دیدگاه مشهور وجود دارد:
- مدینه: بر پایه این احتمال، حضرت زینب سلام‌الله‌علیها پس از بازگشت در مدینه درگذشت و در بقیع دفن شد؛
- دمشق: زیارتگاه مشهور منطقه «سیده زینب» در جنوب دمشق به او منسوب است؛
- قاهره: آرامگاهی در قاهره نیز با عنوان مقام حضرت زینب شناخته می‌شود.
به‌دلیل نبود گزارش روشن در منابع نخستین، نمی‌توان هیچ‌یک از این سه مکان را با اطمینان محل دفن حضرت زینب سلام‌الله‌علیها دانست. شهرت زیارتگاه‌های دمشق و قاهره، به‌تنهایی اثبات‌کننده انتساب تاریخی قبر نیست.[۱۹]
جایگاه تاریخی
نقش حضرت زینب سلام‌الله‌علیها تنها به تحمل مصیبت‌های کربلا محدود نبود. مهم‌ترین ابعاد جایگاه تاریخی او عبارت‌اند از:
- همراهی آگاهانه با امام حسین علیه السلام؛
- مراقبت از زنان و کودکان پس از عاشورا؛
- حمایت از امام سجاد علیه السلام و حفظ جان او؛
- مقابله با عبیدالله بن زیاد و یزید؛
- افشای جنایت حکومت اموی؛
- تبیین جایگاه خاندان پیامبر در کوفه و شام؛
- تبدیل اسارت ظاهری به فرصتی برای رساندن پیام عاشورا.
جستارهای وابسته
حدیث غدیر • واقعه غدیر • حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها • امیرالمؤمنین علیه السلام
پانویس
- ↑ نسب قریش، ص۸۳.
- ↑ الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها، ج۵، ص۳۵۸–۳۵۹.
- ↑ الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها، ج۱، ص۱۴۴؛ ج۵، ص۳۵۸.
- ↑ الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها، ج۵، ص۳۵۹.
- ↑ أعیان الشیعة، ج۷، ص۱۴۰؛ الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها، ج۵، ص۳۶۰–۳۶۲.
- ↑ نسب قریش، ص۸۳.
- ↑ ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، ص۱۶۷.
- ↑ بلاغات النساء، ص۲۳–۲۵.
- ↑ الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها، ج۵، ص۳۶۲.
- ↑ فرهنگ عاشورا، ص۳۰۲.
- ↑ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص۹۳–۱۱۲.
- ↑ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص۹۳–۹۴.
- ↑ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ تاریخ الرسل والملوک، ج۵، ص۴۶۱.
- ↑ بلاغات النساء، ص۲۳–۲۵.
- ↑ اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۱۶۰.
- ↑ بلاغات النساء، ص۲۵–۲۸؛ الاحتجاج، ج۲، ص۳۰۷–۳۰۹.
- ↑ الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها، ج۵، ص۳۵۷؛ فرهنگ عاشورا، ص۳۰۵.
- ↑ أعیان الشیعة، ج۷، ص۱۴۰؛ فرهنگ عاشورا، ص۳۰۵.
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ محمد بن محمد مفید، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- أعیان الشیعة؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- بلاغات النساء؛ احمد بن ابی‌طاهر طیفور، تحقیق احمد الألفی، قاهره: مطبعة مدرسة والدة عباس الأول، ۱۳۲۶ق.
- تاریخ الرسل والملوک؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق.
- ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی؛ احمد بن عبدالله محب‌الدین طبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۳ق.
- سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر، مصر: مکتبة مصطفی البابی الحلبی، ۱۳۹۵ق.
- فرهنگ عاشورا؛ جواد محدثی، قم: انتشارات معروف، ۱۳۷۶ش.
- اللهوف علی قتلی الطفوف؛ علی بن موسی ابن‌طاووس، قم: انتشارات انوارالهدی، ۱۴۱۷ق.
- مسند أحمد بن حنبل؛ احمد بن محمد بن حنبل، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
- الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء سلام الله علیها؛ محمدباقر انصاری، قم: مؤسسة الهدی، ۱۴۲۸ق.
- نسب قریش؛ مصعب بن عبدالله زبیری، تحقیق لوی پرووانسال، قاهره: دار المعارف، ۱۹۵۳م.