صُحُف انبياء عليهم السلام نزد اميرالمؤمنين عليه السلام

«صُحُف» جمع «صَحیفَة» در لغت به معنای چیزی است که برای نوشتن گسترده می‌شود. در قرآن کریم و روایات، صحف به صورت کلی بر کتاب‌های پیامبران نخستین اطلاق می‌شود که معارف، احکام و آیات الهی بر آنها نگاشته شده است. واژه صحف در قرآن چهار بار به کار رفته که در دو مورد در کنار کلمه «اولی» قرار گرفته است. از مجموع ۱۰۴ کتاب و صحیفه آسمانی که در روایات معتبر از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده، قرآن کریم به عنوان آخرین و کاملترین کتاب الهی، جمیع معارف پیشینیان را احصا کرده و با حفظ و صیانت خود، هدایت جاودانه بشر را تضمین نموده است. در فرهنگ شیعه، این صحف علاوه بر حفظ در قرآن، به صورت میراث علمی در نزد امامان معصوم علیهم السلام نگهداری می‌شود. محتوای مشترک تمام این کتابها توحید، معاد، نبوت و بشارت به ظهور خاتم‌الانبیاء محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله بوده است.

صحف انبیاء در قرآن و روایات

در قرآن کریم از چهار کتاب آسمانی با نام خاص خود یاد شده است: قرآن (بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله)، تورات (بر موسی علیه السلام)، انجیل (بر عیسی علیه السلام) و زبور (بر داود علیه السلام). همچنین بدون ذکر نام خاص کتابی که بر حضرت ابراهیم علیه السلام نازل شده، با عنوان «صحف» بدان اشاره شده است.

خداوند متعال در سوره اعلی می‌فرماید:

• إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَىٰ * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ: همانا این [معانی] در صحیفه‌های نخستین است؛ صحیفه‌های ابراهیم و موسی.

در سوره نجم نیز آمده است:

• أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَىٰ * وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّىٰ: آیا او آگاه نشده است به آنچه در صحیفه‌های موسی است؟ و [به آنچه در صحیفه‌های] ابراهیم که [به پیمانش با خدا] کاملاً وفا کرد؟

صحف و کتب آسمانی در روایات معتبر

در مصادر معتبر روایی شیعه، احادیث متعددی درباره تعداد صحف آسمانی به چشم می‌خورد. از جمله در حدیث ابی‌ذر غفاری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین نقل شده است:

«سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ؟ فَقَالَ: مِائَةُ كِتَابٍ وَأَرْبَعَةُ كُتُبٍ، أَنْزَلَ عَلَى شِيثٍ خَمْسِينَ صَحِيفَةً، وَعَلَى أَخْنُوخَ وَهُوَ إِدرِيسُ ثَلَاثِينَ صَحِيفَةً، وَعَلَى إِبْرَاهِيمَ عَشْرَ صَحَائِفَ، وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ وَالْفُرْقَانَ»: از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم: خداوند چند کتاب نازل کرده است؟ فرمود: صد کتاب و چهار کتاب؛ بر شِیث پنجاه صحیفه، و بر اَخنوخ که همان إدریس است سی صحیفه، و بر ابراهیم ده صحیفه نازل کرد، و تورات و انجیل و زبور و فرقان (قرآن) را [نازل فرمود].

این حدیث با تفاوتهایی در تعداد صحف برخی پیامبران در منابع دیگر نیز نقل شده است. شمارش ۱۰۴ کتاب، از جمله معروف‌ترین روایات در این زمینه است و به برخی پیامبران دیگر نیز صحیفه‌هایی منسوب بوده که نامشان در این روایت تصریحاً نیامده است.

الف) صحف حضرت آدم علیه السلام

بر اساس برخی روایات، خداوند بر حضرت آدم علیه السلام بیست و یک صحیفه نازل کرد که در آنها افزون بر احکامی مانند حرمت مردار، خون و گوشت خوک، به مقام و منزلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام نیز اشاره شده است.

بیشتر بخوانید: "صحیفه و پیراهن آدم علیه السلام از ودایع امامت"

ب) صحف حضرت شیث علیه السلام

حضرت شیث علیه السلام دارای بیشترین تعداد صحیفه در میان پیامبران است. در حدیث ابی‌ذر غفاری، پنجاه صحیفه برای شیث ذکر شده است، هرچند برخی منابع تعداد آن را شصت صحیفه نیز نقل کرده‌اند.

بیشتر بخوانید: "صحیفه شیث علیه السلام از ودایع امامت"

ج) صحف حضرت نوح علیه السلام

علامه مجلسی در بحار الأنوار می‌نویسد: «وَ كَانَ لِنُوحٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ صُحُفٌ وَ شَرَائِعُ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ»: و برای نوح علیه السلام صحیفه‌ها و شرایعی بود که خداوند بر او نازل کرد.

بیشتر بخوانید: "صحیفه نوح علیه السلام از ودایع امامت"

د) صحف حضرت ادریس علیه السلام

حضرت ادریس که در قرآن با عنوان «صِدِّیقاً نَبِیًّا» ستوده شده است، دارای سی صحیفه بود. روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ إِدْرِیسُ»: نخستین کسی که با قلم نوشت إدریس بود.

بیستر بخوانید: "صحیفه ادریس علیه السلام از ودایع امامت"

هـ) صحف حضرت ابراهیم علیه السلام

حضرت ابراهیم علیه السلام به عنوان صاحب صحف و پیامبر اولوالعزم، دارای ده صحیفه بود که مفاد آنها در قرآن به عنوان «صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ» یاد شده است.

بیشتر بخوانید: "صحیفه ابراهیم علیه السلام از ودایع امامت"

محتوای صحف و آموزه‌های مشترک

آنچه از گزارشهای متفرق در باب محتوای این صحف به دست می‌آید، نشان می‌دهد که این کتابها مشتمل بر اصول اساسی توحید، نبوت و معاد بودهاند. برخی از مضامین اصلی صحف عبارت بودند از:

• دعوت به یگانه‌پرستی و پرهیز از شرک
• تشویق به نماز، روزه، زکات و جهاد
• نهی از ظلم، دروغ و خیانت
• دستور به طهارت و پاکی
• بشارت به آمدن پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله

در منابع روایی شیعه از جمله از امام صادق علیه السلام نقل شده است که خداوند در صحف ابراهیم و موسی فرموده است: «وَعَزَّتِي وَجَلَالِي لَأَنْتَخِبَنَّ مِنْهُمْ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ أَحْمَدُ، أَجْعَلُهُ سَيِّدَ الْمُرْسَلِينَ وَحُجَّةً عَلَى الْعَالَمِينَ»: به عزت و جلالم سوگند، از میان آنان مردی را برمی‌گزینم که احمد نام دارد؛ او را سید فرستادگان و حجت بر جهانیان قرار می‌دهم.

آموزه‌های صحف با قرآن کریم

خداوند در سوره اعلی، آنچه را در صحف ابراهیم و موسی آمده، عین آنچه در قرآن ذکر شده معرفی می‌کند. علامه طباطبایی در المیزان ضمن تفسیر این آیات، بر وحدت محتوایی همه کتب آسمانی تأکید کرده و می‌فرماید که اصول اساسی ادیان آسمانی همواره یکسان بوده است. به همین دلیل، قرآن کریم خود را «مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ» معرفی می‌کند؛ یعنی تصدیق‌کننده کتابهای پیشین.

جالب توجه آنکه نه تنها در صحف پیامبران گذشته به ظهور حضرت محمد صلی الله علیه و آله اشاره شده است، بلکه در برخی روایات ــ همچون نقل علامه مجلسی از منابع اهل سنت ــ آمده است که نام مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در کتب عهدین نیز به عنوان «احمد» ثبت شده است.

صحف از ودایع امامت

امام صادق علیه السلام در روایتی فرموده است:

• «عِنْدَنَا صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى عَلَيْهِمَا السَّلَامُ، وَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْكُتُبِ»: در نزد ما صحف ابراهیم و موسی علیهما السلام است، و هر آنچه خداوند در هیچ یک از کتابها نازل کرده است [نزد ماست].

این روایت نشان می‌دهد که صحف انبیاء، در نزد امامان معصوم علیهم السلام به عنوان میراث علم الهی نگهداری می‌شود. همچنین در کتاب «بصائرالدرجات» از امام باقر علیه السلام نقل شده است که علوم انبیاء و وصیّان در صحف و کتب متعددی محفوظ مانده و این کتب از پیامبران گذشته به امامان منتقل شده است (مانند روایت «جفر» در کافی). از این رو، مجموعه صحف آسمانی اگرچه در دسترس عموم نیست، اما به عنوان گنجینه علوم الهی نزد امامان علیهم السلام حفظ شده و مورد استفاده ایشان بوده است.

صُحُف انبیاء علیهم السلام نزد امیرالمؤمنین علیه السلام

از جمله ودایع امامت که خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله در مکّه دستور داد آنها را پیش از غدیر به امیرالمؤمنین علیه السلام تحویل دهد صحف حضرت ابراهیم علیه السلام بود.

سپس در روز پر ماجرای چهاردهم ذی الحجة، هنوز برنامه سلام به امیرالمؤمنین علیه السلام در مسیر مکه تا غدیر پایان نیافته بود که بار دیگر دستور تحویل میراث‌های انبیاء علیهم السلام به علی علیه السلام از طرف خداوند صادر شد، و پیامبر صلی الله علیه و آله هم همه را در یک جلسه خصوصی به امیرالمؤمنین علیه السلام تحویل داد.

به تعبیر دیگر: یکی از مواریث انبیاء علیهم السلام که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از انجام حجةالوداع و پیش از غدیر در مکه به عنوان ودایع امامت به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرد صُحُف انبیاء پیش از اسلام بود که عبارت بودند از: صُحُف آدم علیه السلام، صُحُف نوح علیه السلام، صُحُف ابراهیم علیه السلام.