ضمانت خداوند برای پیامبر در خطبه غدیر
ضمانت خداوند برای پیامبر در خطبه غدیر به وعدهٔ الهی برای حفاظت از پیامبر صلی الله علیه و آله در انجام مأموریت ابلاغ اشاره دارد. در این فراز، پیامبر پس از تأکید بر ضرورت رساندن فرمان خداوند، از تضمین حفاظت خویش سخن می‌گوید و خداوند را «کافی» و «کریم» می‌خواند.[۱]
در سیاق خطبه، این وعده با ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و عبارت 
وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند.
(مائده:۶۷) در آیهٔ تبلیغ ارتباط دارد.[۲]
در تفسیر این وعده، حفاظت پیامبر در رساندن پیام الهی مورد توجه قرار گرفته است. این معنا، لزوماً به معنای نبودِ هرگونه مخالفت، آزار یا دشواری در زندگی پیامبر نیست.[۳]
متن فراز و ترجمه
در نقل «الاحتجاج»، پیامبر پس از بیان مسئولیت خود در ادای وحی می‌فرماید: لِأَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَنِي أَنِّي إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيَّ فَمَا بَلَّغْتُ رِسَالَتَهُ، وَقَدْ ضَمِنَ لِي تَبَارَكَ وَتَعَالَى الْعِصْمَةَ، وَهُوَ اللَّهُ الْكَافِي الْكَرِيمُ.؛ زیرا به من اعلام کرده است که اگر آنچه را بر من نازل شده ابلاغ نکنم، رسالت او را نرسانده‌ام؛ و او، تبارک و تعالی، حفاظت مرا تضمین کرده است و او خداوندِ کفایت‌کننده و بزرگوار است.[۴]
در متن مورد شرحِ «شرح خطابه غدیر»، تعبیر الْعِصْمَةَ مِنَ النَّاسِ آمده است که حفاظت از مردم را تصریح می‌کند.[۵]
در ادامهٔ نقل «الاحتجاج»، آیهٔ تبلیغ مطرح می‌شود و موضوع ابلاغ، در ارتباط با امیرالمؤمنین علیه السلام توضیح داده شده است.[۶]
جایگاه فراز در خطبه
این فراز پس از اقرار پیامبر به عبودیت و گواهی به ربوبیت خداوند قرار دارد. پیامبر ابتدا بندگی و التزام خویش به فرمان الهی را بیان می‌کند و سپس از ضرورت ادای مأموریت وحیانی و وعدهٔ حفاظت سخن می‌گوید.[۷]
در شرح این بخش، ابلاغ ولایت در امتداد بندگی و فرمان‌پذیری پیامبر توضیح داده شده است: مأموریت از جانب خداوند است و پیامبر مسئول رساندن آن به مردم است.[۸]
ارتباط با آیهٔ تبلیغ
آیهٔ شصت‌وهفتم سورهٔ مائده چنین است: یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای. خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند؛ همانا خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند. (مائده:۶۷)
در خطبه، فرمان ابلاغ و وعدهٔ حفاظت در کنار یکدیگر آمده‌اند. پیامبر پس از بیان تضمین الهی، این آیه را مطرح می‌کند و سپس دربارهٔ مأموریت معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام توضیح می‌دهد.[۹]
محورهای مشترک آیه و فراز
| ردیف | عبارت آیه | مضمون مرتبط در خطبه |
|---|---|---|
| ۱ | بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ | مسئولیت پیامبر در رساندن فرمان نازل‌شده از سوی خداوند. |
| ۲ | وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ | تأکید بر اهمیت انجام مأموریت ابلاغ. |
| ۳ | وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ | وعدهٔ حفاظت الهی از پیامبر. |
معنای ضمانت الهی
عنوان «ضمانت» از تعبیر ضَمِنَ لِي در خطبه گرفته شده است. در این تعبیر، پیامبر از وعدهٔ خداوند برای نگهداری و حمایت خود در انجام مأموریت سخن می‌گوید.[۱۰] علامه طباطبایی در تفسیر آیهٔ تبلیغ، این حفاظت را با امکان ابلاغ و تثبیت فرمان الهی مرتبط می‌داند؛ یعنی مخالفان نتوانند با اقدام خود، مأموریت را پیش از تحقق هدف آن از میان ببرند.[۱۱]
در این تفسیر، وعدهٔ حفاظت به معنای نفی همهٔ رنج‌ها و آزارهای زندگی پیامبر نیست. ازاین‌رو، باید میان «حفاظت در انجام مأموریت» و «نبود هرگونه دشواری و مخالفت» تفاوت گذاشت.[۱۲]
معنای عصمت از مردم
راغب اصفهانی در توضیح ریشهٔ «عصم»، از معنای نگه‌داشتن و بازداشتن سخن می‌گوید و در ادامه، حفاظت الهی از پیامبران را توضیح می‌دهد.[۱۳] در عبارت وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند. (مائده:۶۷)، حفاظت با تعبیر «از مردم» مشخص شده است. بحث این فراز، حمایت خداوند از پیامبر در برابر خطرهای مربوط به مأموریت ابلاغ است.[۱۴]
الهی‌بودن مأموریت ولایت
در خطبه، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به فرمان خداوند نسبت داده شده است. پیامبر پس از ذکر آیهٔ تبلیغ، از مأموریت خود برای اعلام برادری، وصایت، خلافت و امامت آن حضرت سخن می‌گوید.[۱۵] تعبیرهای مربوط به نزول فرمان، وحی و ابلاغ رسالت، در شرح این بخش، نشان‌دهندهٔ الهی‌بودن مأموریت معرفی شده‌اند.
قرآن دربارهٔ سخن وحیانی پیامبر می‌فرماید: وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَیٰ ۳ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَیٰ ۴ ؛ و از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید؛ آن جز وحی‌ای که به او می‌شود نیست. (نجم:۳–۴) در خوانش ارائه‌شده در شرح خطبه، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر، اجرای فرمان الهی است و در امتداد وظیفهٔ رسالت توضیح داده می‌شود.[۱۶]
اهمیت مأموریت ابلاغ
عبارت إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيَّ فَمَا بَلَّغْتُ رِسَالَتَهُ بر اهمیت مأموریت مورد بحث تأکید دارد.[۱۷] در «المیزان»، این تأکید به اهمیت فرمانی مربوط دانسته شده است که ابلاغ آن در استقرار مجموعهٔ دین نقش اساسی دارد؛ بنابراین، تعبیر آیه به معنای نادیده‌گرفتن ابلاغ‌های پیشین پیامبر نیست، بلکه اهمیت انجام فرمان مورد نظر را بیان می‌کند.[۱۸]
در ساختار خطبه نیز، این مأموریت به معرفی رهبری و هدایت پس از پیامبر ارتباط یافته است.[۱۹]
نگرانی از واکنش مخالفان
در ادامهٔ خطبه، پیامبر از وضعیت برخی مخاطبان، از جمله کثرت منافقان، رفتار گناهکاران و نیرنگ استهزاکنندگان سخن می‌گوید. این گزارش، زمینهٔ نگرانی دربارهٔ واکنش‌ها به ابلاغ را در خود متن خطبه نشان می‌دهد. از این فراز، بدون گزارش مستقل، نمی‌توان نام اشخاص معین یا جزئیات همهٔ اقدام‌های مخالفان را استخراج کرد. آنچه در این بخش بیان شده، وجود زمینهٔ مخالفت و وعدهٔ حمایت الهی در انجام مأموریت است.
در ادامه، پیامبر تأکید می‌کند که رضایت خداوند جز با ابلاغ آنچه بر او نازل شده تحقق نمی‌یابد و سپس از نصب امیرالمؤمنین علیه السلام به ولایت و امامت سخن می‌گوید.[۲۰]
توضیح «فی علی» در گزارش خطبه
در نقل خطبه در «الاحتجاج»، هنگام ذکر آیهٔ تبلیغ، عبارت فِي عَلِيٍّ و توضیحی دربارهٔ خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است. این عبارت‌ها در متن متداول قرآن وجود ندارند و در این گزارش، موضوع و مصداق فرمان ابلاغ را توضیح می‌دهند. ازاین‌رو، هنگام نقل آیه باید متن قرآن از عبارت‌های توضیحی گزارش متمایز شود.
متن قرآن چنین است: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ؛ آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن. (مائده:۶۷) توضیح ارتباط این فرمان با امیرالمؤمنین علیه السلام، در گزارش خطبه و تفسیر آن ارائه می‌شود.[۲۱]
کفایت و کرم الهی
فراز با عبارت وَهُوَ اللَّهُ الْكَافِي الْكَرِيمُ پایان می‌یابد؛ یعنی خداوند کفایت‌کننده و بزرگوار است.[۲۲] قرارگرفتن این دو وصف پس از وعدهٔ حفاظت، تکیهٔ پیامبر بر حمایت خداوند را در انجام مسئولیت نشان می‌دهد. در شرح این فراز، وعدهٔ الهی با اعتماد پیامبر به کفایت پروردگار مرتبط دانسته شده است.[۲۳]
قرآن نیز دربارهٔ رسانندگان پیام‌های الهی می‌فرماید: الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَکَفَیٰ بِاللَّهِ حَسِیبًا؛ آنان که پیام‌های خداوند را می‌رسانند و از او بیم دارند و از هیچ‌کس جز خداوند نمی‌ترسند؛ و خداوند برای حسابرسی کافی است. (احزاب:۳۹)
این آیه، مسئولیت ابلاغ را با توجه به خداوند و پاسخ‌گویی در برابر او همراه می‌کند.
ارتباط با مقام عبودیت
در فراز پیشین، پیامبر به بندگی خویش اقرار می‌کند: وَأُقِرُّ لَهُ عَلَى نَفْسِي بِالْعُبُودِيَّةِ، وَأَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ.؛ و نزد او به بندگی خویش اقرار می‌کنم و به پروردگاری او گواهی می‌دهم.[۲۴] پس از این اقرار، مسئولیت ادای وحی و وعدهٔ حفاظت مطرح می‌شود. این ترتیب، بندگی، مأموریت و حمایت الهی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد: پیامبر فرمان را دریافت و ابلاغ می‌کند و بر وعدهٔ خداوند تکیه دارد.[۲۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲–۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲–۷۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۰۱–۴۰۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲–۷۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۰۱–۴۰۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۰۱–۴۰۲.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ مفردات ألفاظ القرآن، ص۵۶۹–۵۷۰.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۰۲–۴۰۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۴.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۰۱–۴۰۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۰۱–۴۰۳.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تعلیقات: سید محمدباقر خرسان، نجف: دارالنعمان للطباعة والنشر، جلد نخست؛ صفحهٔ ۷۲؛ صفحهٔ ۷۳؛ صفحهٔ ۷۴.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق، جلد نخست.
- مفردات ألفاظ القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دارالقلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق، مدخل «عصم»، صفحات ۵۶۹–۵۷۰.
- المیزان فی تفسیر القرآن؛ سید محمدحسین طباطبایی، نسخهٔ الکترونیکی، تفسیر آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.