عباس بن عبدالمطلب
عَبّاس بن عَبدُالمُطَّلِب، عموی رسول خدا صلی الله علیه و آله، صحابی او و جد خلفای عباسی، از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده است. ابن‌عقده در کتاب الولایه، ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب و سید بن طاووس در الطرائف، نقل او از حدیث غدیر را آورده‌اند یا او را در شمار راویان آن برشمرده‌اند.
عباس در مکه متولد شد و از بزرگان و سادات قریش به‌شمار می‌رفت. او به‌دلیل جایگاه اجتماعی و اقتصادی، عهده‌دار مسئولیت‌هایی مانند سقایت حاجیان و سرپرستی چاه زمزم بود و به عقل، سخاوت و مهربانی شهرت داشت.
عباس در دوران بعثت و پس از آن، با وجود اختلاف‌نظر درباره زمان پذیرش اسلام از سوی او، همواره از پیامبر حمایت می‌کرد و به‌صورت پنهانی به مسلمانان یاری می‌رساند. او پس از اسارت در جنگ بدر و بازگشت به مکه، در جنگ حنین برای حفاظت از جان پیامبر فداکاری کرد.
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله، عباس در برخی رخدادهای سیاسی و اجتماعی، از جمله ماجرای سقیفه و حوادث مربوط به شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، نقش‌آفرینی کرد و از جایگاه و فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام دفاع نمود. وی در سال ۳۲ یا ۳۳ هجری قمری در مدینه درگذشت و در قبرستان بقیع به‌خاک سپرده شد.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
عباس بن عبدالمطلب، عموی رسول خدا صلی الله علیه و آله، صحابی او و جد خلفای عباسی، از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱] ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۲] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب،[۳] سید بن طاووس در الطرائف،[۴] ابن‌جزری در اسنی المطالب[۵] و احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل[۶] نقل او از حدیث غدیر را آورده‌اند یا او را در شمار راویان آن برشمرده‌اند.
زندگی‌نامه و شخصیت
به‌نقل از منابع، عباس بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف سه سال پیش از عام الفیل و ۵۶ سال پیش از هجرت در مکه به‌دنیا آمد.[۷] نقل شده که او تقریباً هم‌سن رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و به همین دلیل در کودکی هم‌بازی حضرت و در بزرگسالی دوستدار حضرت بوده است.[۸] عباس از سادات قریش بود و به‌دلیل جایگاه خانوادگی و فعالیت‌های اقتصادی، نقش مهمی در جامعه مکه داشت.[۹]
مطابق نقل‌های تاریخی، عباس از جمله ده پسر عبدالمطلب بود و پس از وفات عبدالمطلب، مسئولیت‌هایی چون سرپرستی چاه زمزم و سقایت حاجیان به او واگذار شد که این وظایف تا زمان ظهور اسلام در دست او باقی ماند و توسط پیامبر نیز تأیید شد.[۱۰]
به‌نقل از منابع، عباس مردی عاقل، زیرک و نسبت به خویشانش مهربان بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله او را به‌خاطر سخاوت و محبت به خویشان ستود.[۱۱] گفته شده که وی به‌دلیل قامت بلند، پوست روشن و صدای رسا مورد توجه بود و از حیث ثروت و تجارت در مکه جایگاه برجسته‌ای داشت.[۱۲]
پس از اسلام
به‌نقل از منابع، عباس در برخی رخدادهای پس از بعثت مانند یوم الدار،[۱۳] محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب[۱۴] و بیعت عقبه[۱۵] شرکت داشت؛ با این حال گفته شده در این دوران به اسلام ایمان نیاورد، ولی همواره پشتیبان رسول خدا صلی الله علیه و آله بود.[۱۶]
درباره زمان پذیرش اسلام توسط عباس اختلاف نظر وجود دارد: برخی بر این باورند که او پیش از جنگ بدر پنهانی مسلمان شده بود[۱۷] و برخی دیگر ایمان او را در پیمان عقبه می‌دانند.[۱۸] نقل است که عباس حتی در جریان جنگ بدر به ظاهر با مشرکان بود، ولی اسلام خود را از آنان مخفی نگه می‌داشت و پنهانی به مسلمانان کمک می‌کرد.[۱۹]
نقل شده که عباس در جریان نبرد بدر به اسارت مسلمانان درآمد؛ پس از آزادی به مکه بازگشت و پیامبر تا فتح مکه به او اجازه هجرت به مدینه را نداد.[۲۰] پس از فتح مکه، از حضور فعال او در جنگ حنین و فداکاری‌هایش برای حفظ جان پیامبر صلی الله علیه و آله یاد شده است.[۲۱]
پس از پیامبر صلی الله علیه و آله
گفنه شده که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و در جریان ماجرای سقیفه عباس در برخی موقعیت‌ها به‌عنوان رابط میان خاندان پیامبر و دیگر مسلمانان حضور فعالی ایفا کرد؛ آنچنان که نقل شده که زمانی که خبر بردن امیرالمؤمنین علیه السلام به‌سوی مسجد به عباس بن عبدالمطلب رسید، با شتاب به مسجد آمد و گفت: با پسر برادرم مدارا کنید، علی با شما بیعت می‌کند.
پس عباس جلو آمد و دست او را گرفت و دست امام را بر دست ابوبکر کشید. سپس در حالی که آن حضرت غضبناک بود، دستش را رها کرد. در این حال، امیرالمؤمنین علیه السلام، در حالی که سرش را به‌طرف آسمان بلند کرده بود، فرمود: خدایا! تو شاهدی که پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: اگر بیست نفر شدند، جهاد کن… سپس سه مرتبه فرمود: خدایا! اینها بیست نفر نشدند. سپس به خانه‌اش بازگشت.[۲۲]
همچنین، از عمار بن یاسر روایت شده که در دوران بیماری منتهی به وفات حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، عباس بن عبدالمطلب ضمن ابراز نگرانی از وضعیت او، به امیرالمؤمنین علیه السلام پیشنهاد کرد که مهاجران و انصار را برای حضور در اقامه نماز بر پیکر آن حضرت گرد آورد. امیرالمؤمنین علیه السلام، ضمن قدردانی از دلسوزی عباس، با اشاره به محرومیت حضرت فاطمه سلام الله علیها از حقوق و میراث خود و رعایت‌نشدن وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله درباره او، اعلام کرد که به وصیت آن حضرت، مبنی بر پنهان‌داشتن تشییع و دفنش، عمل خواهد کرد. عباس پس از آگاهی از تصمیم امام، ضمن تأیید رأی او، به فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام، از جمله پیشگامی در فضل و ایمان، دانش، شجاعت، مجاهدت در راه اسلام اشاره کرد.[۲۳] به‌نقل از منابع، عباس در سال ۳۲ یا ۳۳ هجری قمری در مدینه درگذشت و در بقیع به‌خاک سپرده شد.[۲۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۵۲.
- ↑ کتاب الولایه، ص۱۸۱.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۵.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۴، ص۳.
- ↑ سیرة ابن اسحاق، ص۷۹؛ جمل من انساب الاشراف، ج۴، ص۷.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۸۱۲.
- ↑ السیرة النبویه، ج۱، ص۱۷۸–۱۷۹؛ جمل من انساب الاشراف، ج۴، ص۲۴.
- ↑ اسدالغابه، ج۳، ص۶۳–۶۴.
- ↑ اسدالغابه، ج۳، ص۶۳–۶۴.
- ↑ سیرة ابن اسحاق، ص۱۴۶.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۰.
- ↑ اسد الغابة، ج۳، ص۶۰.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۱۳۵.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۸۱۲؛ اعلام الوری، ج۱، ص۱۶۹.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۸–۹.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۸۱۲؛ اعلام الوری، ج۱، ص۱۶۹.
- ↑ اسد الغابة، ج۳، ص۶۱.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۴، ص۹–۱۰
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۷۱–۷۲.
- ↑ الامالی للطوسی، ص۱۵۵–۱۵۶.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۸۱۶–۸۱۷؛ اسد الغابة، ج۳، ص۶۳.
منابع
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
- إعلام الوری بأعلام الهدی؛ فضل بن حسن طبرسی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- الامالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- سیرة ابن إسحاق؛ محمد بن اسحاق بن یسار، تحقیق: سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، ۱۹۷۸م.
- السیرة النبویة؛ عبدالملک بن هشام، تحقیق: ابراهیم آبیاری و مصطفی سقا و عبدالحفیظ شبلی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.