عمر بن علی علیه السلام
عمر بن علی علیه السلام، فرزند امیرالمؤمنین علیه السلام، از جمله تابعینی دانسته شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کردهاند. ابنکثیر در البدایة و النهایة، حدیث غدیر را از او نقل کرده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | عمر بن علی بن ابیطالب بن عبدالمطلب علیهم السلام |
| سرشناسی | فرزند امیرالمؤمنین علیه السلام، از تابعین |
| وفات | سال ۶۱ یا ۶۷ق |
| نحوه درگذشت | شهادت در واقعه کربلا یا وفات طبیعی (اختلاف اقوال) |
| محل دفن | کربلا یا مدینه |
| خویشان سرشناس | امیرالمؤمنین علیه السلام |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث |
| علت شهرت | نقل حدیث غدیر |
درباره عمر بن علی در منابع دو سرنوشت نقل شده است: در برخی او همراه برادرش امام حسین علیه السلام در کربلا حضور داشته است و در جریان نبرد، پس از شهادت برادرش، ابوبکر بن علی علیه السلام، به میدان رفته و شهید شده است.
اما نقل دیگری آمده که او همراه امام حسین علیه السلام به کربلا نرفته و وقتی خبر شهادت برادرش را شنیده، گفته که اگر با آنان میرفتم، من هم کشته میشدم. همچنین گفتهاند او نخست با عبدالله بن زبیر و سپس با حجاج بن یوسف بیعت کرده و سرانجام در ینبع درگذشته است.
عبدالله مامقانی، رجالی شیعه، نتیجه گرفته که حقیقت حال عمر بن علی علیه السلام فقط نزد خداوند روشن است: اگر روایت علمای نسبشناسی درست باشد و او در کربلا حاضر نبوده، جای افتخار ندارد؛ اما اگر روایت منابع مقاتل و حضورش در کربلا صحیح باشد، شایسته احترام و تحسین است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
عمر بن علی بن ابیطالب، فرزند امیرالمؤمنین علیه السلام، از جمله تابعینی دانسته شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کردهاند.[۱] ابنکثیر در البدایة و النهایة، حدیث غدیر را از او چنین نقل کرده است:
وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى بْنِ عَامِرٍ التغلبي وَغَيْرِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى بِهِ وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ منصور ثنا أبو عامر العقدي وروى ابن أبى عاصم عن سليمان الغلابي عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْعَقَدِيِّ ثَنَا كَثِيرُ بْنُ زَيْدٍ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ حَضَرَ الشَّجَرَةَ بِخُمٍّ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ. مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَإِنَّ عَلِيًّا مَوْلَاهُ؛ از عمر بن علی و او از علی علیه السلام: رسول خدا در کنار درختی در خم حضور یافت و حدیثی را ذکر کرد که از جمله آن این بود: هر که من مولای او هستم، پس علی مولای اوست».[۲] او همچنین از راویان حدیث طیر هم هست.[۳]
زندگی: سرنوشت نامشخص
بر اساس برخی منابع، عمر فرزند امیرالمؤمنین علی علیه السلام از مادری به نام صهبا (ام حبیب) دختر ربیعه تغلبی[۴] همزمان با خواهرش رقیه به دنیا آمد.[۵] این دو، آخرین فرزندان امیرالمؤمنین علی علیه السلام برشمرده شدهاند.[۶] برخی مورخان، مانند خوارزمی[۷] و ابن شهرآشوب نقل کردهاند که عمر همراه برادرش امام حسین علیه السلام در کربلا حضور داشت. او در جریان نبرد، پس از شهادت برادرش، ابوبکر بن علی علیه السلام، به میدان رفت و شهید شد.[۸]
اما نقل دیگری درباره عمر بن علی علیه السلام که به او «عمر اطرف» مشهور است وجود دارد؛ اینکه همراه امام حسین علیه السلام به کربلا نرفت و وقتی خبر شهادت برادرش را شنید، گفت: اگر با آنان میرفتم، من هم کشته میشدم. همچنین گفتهاند او نخست با عبدالله بن زبیر و سپس با حجاج بن یوسف بیعت کرد و سرانجام در ینبع درگذشت.[۹] نقل شده که او مردی بزرگوار، سخاوتمند و فصیح بوده که در سالی قحطیزده، به قبیلهای از بنیعدی کمک کرد و بهخاطر رفتار نیکش مردم آن منطقه او را بسیار نیکو میدانستند. سالم بن رقیه، که ابتدا نسبت به بنیهاشم نظر خوبی نداشت، با رفتار و سخنان عمر، نظرش تغییر کرد و پس از مرگ عمر در رثای او شعری سرود و از بزرگواری و علم و برکت او یاد کرد.[۱۰]
به گفته عبدالله مامقانی، رجالشناس شیعه، این دو روایت متفاوت باعث سردرگمی شده است. اگرچه برخی منابع تاریخی حضور عمر بن علی علیه السلام در کربلا و شهادتش را نقل کردهاند، اما علمای نسبشناسی نظر دیگری دارند و معتقدند او در کربلا حضور نداشته است. حتی در زیارتنامههایی که اسامی شهدای بنیهاشم را ذکر میکند، نام عمر بن علی علیه السلام دیده نمیشود؛ البته نبود نام او در این زیارتها، دلیل قطعی بر نبودنش در کربلا نیست.[۱۱]
در پایان، مامقانی نتیجه میگیرد که حقیقت حال عمر بن علی علیه السلام فقط نزد خداوند روشن است: اگر روایت علمای نسبشناسی درست باشد و او در کربلا حاضر نبوده، جای افتخار ندارد؛ اما اگر روایت منابع مقاتل و حضورش در کربلا صحیح باشد، شایسته احترام و تحسین است.[۱۲] همچنین نقل کرده که در برخی روایات هم آمده که عمر بن علی علیه السلام پس از شهادت امام حسین علیه السلام، با امام سجاد علیه السلام درباره صدقات پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام نزد عبدالملک بن مروان بحث و جدل کرد، اما مشخص نیست که منظور از عمر در این روایت، همان عمر بن علی علیه السلام مورد بحث است یا شخص دیگری است با همین نام.[۱۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۱۵۸؛ چکیده عبقات الانوار، ص۱۷۴.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۵، ص۲۱۱.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۱۳، ص۳۹۸.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۴.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۴.
- ↑ الشجرة المبارکة، ص۲۰۳.
- ↑ مقتل الحسین، ج۲، ص۳۳.
- ↑ مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۰۷.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲، ص۳۴۶؛ دانشنامه امام حسین علیه السلام، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲، ص۳۴۶.
منابع
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، نجف: بینا، بیتا.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه امام حسین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ؛ محمد محمدی ریشهری و همکاران، تهران: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث (سازمان چاپ و نشر)، ۱۳۸۸ش.
- الشجرة المبارکة فی أنساب الطالبیة؛ فخرالدین محمد بن عمر رازی (فخررازی)، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۱۹ق.
- عبقات الأنوار فی امامة الأئمة الأطهار؛ میرحامدحسین بن محمدقلی کنتوری هندی، تحقیق: غلامرضا مولانا بروجردی، قم: غلامرضا مولانا بروجردی، ۱۴۰۴ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- مقتل الحسین علیه السلام؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، قم: انتشارات أنوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
- مناقب آل ابیطالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.