محمد بن جریر طبری (ابوجعفر)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب طبری |
| سرشناسی | فقیه، محدث، مفسر و مورخ |
| تولد | ۲۲۴ یا ۲۲۵ قمری - آمل، طبرستان (ایران) |
| وفات | ۲۶ شوال ۳۱۰ قمری - بغداد |
| محل دفن | بغداد (در خانه خود) |
| خویشان سرشناس | پدر: جریر بن یزید، دایی: ابوبکر خوارزمی |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | احمد بن حماد دولابی، محمد بن حمید رازی، ابوبکر خوارزمی و ... |
| شاگردان | مخلد باقرحی، ابوالقاسم طبرانی، قاضی ابومحمد بن زبر و... |
| تحصیلات | فراگیری علوم اسلامی در آمل، ری، بغداد، شام، مصر و حجاز |
| مذهب | شافعی (بنیانگذار مذهب فقهی مستقل نیز بود) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر، حدیث، تاریخ، فقه، اصول، علوم ادبی و فلسفی |
| علت شهرت | تألیف «تاریخ الامم و الملوک» (تاریخ طبری) و «جامع البیان فی تفسیر القرآن» (تفسیر طبری) |
ابوجعفر محمد بن جریر طبری، یکی از علماء اهل سنت در سدههای سوم و چهارم هجری، او که در فقه، حدیث، تفسیر و تاریخ تبحر داشت، آثار متعددی از خود به جای گذاشت که از مهمترین آنها میتوان به «تاریخ الامم و الملوک» (معروف به تاریخ طبری) و «جامع البیان فی تفسیر القرآن» (معروف به تفسیر طبری) اشاره کرد.
زندگی نامه[۱]
محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب طبری، متولد سال ۲۲۴ یا اوایل ۲۲۵ هجری قمری در آمل، طبرستان (ایران امروزی) و متوفای ۳۱۰ هجری قمری در بغداد.
توجه به این نکته ضروری است که وی با محمد بن جریر بن رستم طبری، نویسنده کتاب «دلائل الامامه» که دارای مذهب امامی بود، تفاوت دارد و این دو شخصیت کاملاً متمایز از یکدیگرند.
استادان
طبری تحصیلات مقدماتی خود را نزد پدر و دایی خود، ابوبکر خوارزمی، آغاز کرد. سپس برای تکمیل دانش خود راهی عراق شد و در بغداد اقامت گزید. او در علوم گوناگون از جمله فقه، حدیث، تاریخ و تفسیر به کسب معرفت پرداخت و بیش از بیست استاد در محضر وی تدریس میکردند.
عشق و علاقه وافر طبری به علم موجب شد سفرهای علمی متعددی به مناطق مختلف جهان اسلام داشته باشد. او علاوه بر شهرهای گوناگون ایران و عراق، به حجاز، شام و مصر نیز سفر کرد و بر دانش خود افزود. طبری درباره شور و اشتیاق خود به تحصیل علم چنین حکایت کرده است: «برای فراگیری تاریخ نزد احمد بن حماد دولابی، هر روز از شهر ری به روستایی که او در آن سکونت داشت میرفتم و پس از پایان درس، بیدرنگ به ری بازمیگشتم و همچون شیفتگان علم، خود را به مجلس حدیث محمد بن حمید رازی میرساندم.»
- سلیمان بن عبدالرحمن طلحی
- یونس بن عبدالأعلی
- محمد بن عبدالملک بن ابی شوارب
- اسحاق بن ابی اسرائیل
- اسماعیل بن موسی فزاری
- احمد بن منیع
شاگردان
- مخلد باقرحی
- ابوالقاسم طبرانی
- قاضی ابومحمد بن زبر
- احمد بن قاسم خشاب
- ابوعمرو محمد بن احمد بن حمدان
- ابوجعفر احمد بن علی کاتب
- عبدالغفار بن عبیدالله حضینی
- ابوالمفضل محمد بن عبدالله شیبانی
جایگاه علمی
ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمه در ستایش مقام علمی طبری گفته است: «در سراسر گیتی کسی را داناتر از محمد بن جریر نمیشناسم.» علاقه او به دانش تا بدان پایه بود که در آخرین لحظات زندگی و در بستر بیماری، هنگامی که حدیثی از امام صادق علیه السلام به دستش رسید که تا آن زمان نشنیده بود، بیدرنگ قلم و دوات خواست و آن را ثبت کرد.
طبری افزون بر علوم دینی مانند فقه، اصول و تفسیر، در دانشهای ادبی، فلسفی، پزشکی، ریاضی، نجوم و تاریخ نیز مهارت داشت. او حتی مذهب فقهی مستقلی بنیان نهاد که پیروانی تا یک قرن پس از وی داشت.
تألیفات
محمد بن جریر طبری از جمله مجتهدان اهل سنت بود و آثار فراوانی از خود بر جای گذاشت. اگرچه فعالیت اصلی او در زمینه فقه بود، اما دو اثر مشهورش در تفسیر و تاریخ، نام او را جاودانه ساخت. برخی از مهمترین تألیفات وی عبارتند از:
- «جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری)»
- «تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)»
- «تهذیب الآثار (در فقه و حدیث)»
- «الولایة (درطرق حدیث غدیر خم)»
- «اختلاف الفقهاء (بررسی آرای فقیهان چهارگانه)»
- «صریح السنة»
- «حدیث الهیمان»
- «رسالة البصیر فی معالم الدین»
- «کتاب العقیدة»
- «کتاب القراءات»
- «آداب المناسک»
- «بسیط القول فی احکام شرایع الاسلام»
- «البیان عن اصول الاحکام»
- «الدلالة علی النبوة»
- «مختصر الفرائض»
درگذشت
در سالهای پایانی عمر، طبری در بغداد از سوی اصحاب حدیث و پیروان مذهب عثمانی مورد انتقاد و آزار قرار گرفت. دلیل این فشارها، تألیف کتاب «الولایه» و همچنین کتابی درباره صحت طرق «حدیث طیر مشوی» بود. یاقوت حموی در کتاب «معجم الادباء» ضمن شرح حال طبری، گزارش این آزارها را ثبت کرده است.
سرانجام محمد بن جریر طبری در ۲۶ شوال سال ۳۱۰ هجری قمری در ۸۵ سالگی درگذشت و در خانه خود به خاک سپرده شد.
تأليف كتاب در غدير[۲]
يكى از مؤلفين مشهور غدير در چهارده قرن محمد بن جرير طبرى (م ۳۱۰ ق) است. از اوائل قرن دوم كه تدوين معارف دينى رسماً آزاد اعلام شد، تبلیغ غدیر نيز شكلى تازه بخود گرفت و كم كم از شكل روایت به صورت تأليف در آمد. در اواسط قرن دوم به اولين تألیف مستقل درباره غدير بر مى خوريم كه از فراهيدى است.
اين مسير ادامه يافت و كتاب هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى در موضوع غدير تدوين شد، به طورى كه ابن کثیر دمشقی مى گويد: «كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه محمد بن جرير طبرى احاديث غدير خم را در آن جمع آورى كرده بود»!!![۳]
يحيى بن حسن اسدى حلّى (ابن بطريق) و سید بن طاووس در كتب خود اشاره نموده اند كه ابوجعفر محمد بن جرير طبرى عامى كتابى درباره طرق حدیث غدیر تأليف كرده است. نام اين كتاب «كتاب الولاية» يا «الردّ على الحُرقوصيّة» است.[۴]
جماعتى از حافظان بزرگ اهل سنت نيز نگارش اين كتاب به دست طبرى را تصديق كرده اند، از جمله: ذهبى، ابن کثیر، یاقوت حَمَوى، ابن حَجَر عَسقَلانی.[۵]
ماجراى اين تأليف طبرى اين گونه است كه در زمان طبرى مورخ معروف عامه، ابوبكر بن ابى داود درباره حديث غديرخم مطالب نادرستى گفته بود و اين خبر به طبرى رسيد. او در پاسخ به ابن ابى داود كتاب مستقلى درباره غدير نوشت و در آن صحت اسناد آن را ثابت كرد و مدارک لازم را ارائه داد.[۶]
کتابشناسی اين كتاب از اين قرار است:
الردّ على الحرقوصية[۷]، محمد بن جرير طبرى (ابوجعفر، عامى، م ۳۱۰ ق). عربى، خطى. چنانچه سيد در «الاقبال» گفته مؤلف در اين كتاب هفتاد و پنج طريق براى حدیث غدیر و آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله در حق اميرالمؤمنين عليه السلام در باب ولايت فرموده آورده است. در «المناقب» مى گويد:
در اين كتاب هفتاد و اندى طريق، براى حديث غدير جمع آورى شده، و در كتاب «البداية والنهاية» آمده كه او كتابى از مؤلف ديده كه در آن احاديث غدير جمع آورى شده و در دو مجلد بزرگ است.
چند نكته در مورد اين كتاب قابل ذكر است:
- الف) نام هاى ديگر كتاب چنين است:
۱. «كتاب الولاية» در مناقب آل ابى طالب (ابن شهرآشوب) و معالم العلماء و ينابيع المودة و معجم ما كتب عن الرسول و أهل البيت عليهم السلام: ج ۶ ص ۵۱۲ ش ۱۶۸۷۵. ۲. «كتاب غدير خم» در الفهرست (شيخ طوسى) و در موردى الذريعة. ۳. «كتاب الولاية فى جمع طرق حديث من كنت مولاه» در الغدير فى التراث الاسلامى: ص ۳۵. ۴. «الفضائل» در تذكرة الحفاظ (به نكته چهارم مراجعه شود). ۵ و ۶ و ۷. «الولاية فى طرق حديث الغدير» و «كتاب الغدير» در الغدير و «كتاب الردّ الحرقوصية». و اما همين نام (الردّ على الحرقوصية) در بقيه موارد و آدرسها از قبيل الاقبال و الذريعة آمده است. البته در بعضى موارد اصلاً نامى براى كتاب بيان نشده است.
- ب) مؤلف كتاب به تصريح سيد بن طاووس در «الاقبال»، طبرى عامى است نه شيعى.
- ج) شيخ طوسى و نجاشى در كتاب هايشان سند خود تا مؤلف را نسبت به اين كتاب ذكر كرده و آورده اند.
- د) در «سير اعلام النبلاء»: ج ۱۴ ص ۲۷۴ ش ۱۷۵، و «معجم الادباء»: ج ۱۸ ص ۸۰ تصريح نموده اند كه مؤلف كتابى به نام كتاب «الفضائل» يا «فضائل على بن ابى طالب عليه السلام» دارد كه در ابتداى آن از صحت احايث غدير بحث نموده است. در همان جلد از «معجم الادباء»: ص ۸۴ ، دارد:
يكى از شيوخ در بغداد غدير خم را تکذیب نموده بود، كه على بن ابى طالب عليه السلام هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به غدير رسيده بود در يمن بوده است، و قصيده اى ايراد كرد كه اين مفهوم در آن گفته شده بود. هنگامى كه طبرى اين سخن را شنيد، طرق حديث غدير خم را بيان نمود و جمعيت بسيارى به خصوص از شيعيان جمع شدند تا كلمات او را بشنوند ... .
در همين باره «تذكرة الحفاظ»: ج ۲ ص ۷۱۳ مى گويد: وقتى طبرى كلام ابن ابى داود در حديث غدير را شنيد كتاب «الفضائل» را تدوين نمود و در آن از تصحيح آن حديث صحبت نمود. سپس مى گويد: مجلدى از طرق حديث غدير را ديدم و از زيادى طرق آن بسيار تعجب كردم.
از اين كلام و كلامى كه از «سير اعلام النبلاء» گذشت، در حد احتمال مى توان استفاده نمود كه اين كتاب (الرد على الحرقوصية) يک جلد يا بيشتر از كتاب «الفضائل» مؤلف است كه اختصاص به اين حديث داده شده بود.
- هـ) از كلام «معجم الادباء» میتوان احتمال داد اين كتاب نوشته شخصى از كلام طبرى باشد.
- و) كتابى به نام «كتاب فضائل على بن ابى طالب عليه السلام» و «كتاب الولاية» به كوشش رسول جعفريان جمع آورى و توسط انتشارات دليل ما، قم، سال 1379 ش، 1419 ق در صد صفحه وزيرى به چاپ رسيده، كه در بخش دوم آن آنچه از همين كتاب طبرى در غدير يعنى «الردّ على الحرقوصية» در كتابهاى ديگران آمده جمع آورى شده و با نام «كتاب الولاية» آورده شده است.
در سند خطبه غدير[۸]
يكى از افرادى كه در سند خطبه غدير در كتاب «التحصین» سید بن طاووس - كه به زید بن ارقم منتهى مى شود - نامشان آمده ابوجعفر محمد بن جرير طبرى است.
روايت حديث غدير[۹]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن جرير طبرى، ابوجعفر (م ۳۱۰ ق) است. از كلام متّقی هندی در «كنز العمال» و نيز از ديگر روايات مذكور در كنز العمال دانسته شد كه طبرى از راويان حديث غدير است.
يافعى و ابن خُزَيمه و ابوحامد اسفراينى[۱۰]: او را در همه جهات ستايش بليغ و توثيق كرده اند. در ادامه، به مصادر شرح حال طبرى و ستايش هايى كه از او كرده اند اشاره خواهد شد.
پانویس
- ↑ شهابی، علیاکبر، احوال و آثار محمد بن جریر طبری، ص1؛ عبدالقادر محمد حسین، شیخ المفسرین الامام محمد بن جریر الطبری، ص17-18.
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۳۸. اسرار غدير: ص ۳۰۳. غدير در آئينه كتاب. چهارده قرن با غدير: ص ۱۵۲.
- ↑ بحار الانوار: ج ۳۷ ص ۲۳۵. إحقاقالحق: ج ۲ ص ۴۸۶.
- ↑ العمدة. الاقبال: ص ۴۵۳، ۴۵۷. الطرائف فى معرفة مذاهب الطوائف: ص ۳۸.
- ↑ الروضة النديّة شرح التحفة العلوية: ص ۵۷ . تاريخ ابن كثير: ج ۱۱ ص ۱۴۷. معجم الادباء، ج ۶ ص ۴۵۵. تهذيب التهذيب: ج ۷ ص ۳۳۹.
- ↑ تاريخ الاسلام (ذهبى): ج ۲۳ ص ۲۸۳.
- ↑ رجال النجاشى: ص ۳۲۲ ش ۷۹. الفهرست (شيخ طوسى): ص ۱۵۰ ش ۶۴۰ . مناقب آل ابى طالب (ابن شهرآشوب): ج ۳ ص ۲۵. معالم العلماء: ص ۱۰۶ ش ۷۱۵. ينابيع المودة: ج ۱ ص ۱۱۳. البداية و النهاية: ج ۱۱ ص ۱۵۷. الاقبال بالاعمال: ص ۴۵۳. الذريعة: ج ۱۰ ص ۱۹۳ ش ۴۸۳ و ج ۱۶ ص ۲۵ ش ۹۵. الغدير فى الكتاب و السنة و الادب: ج ۱ ص ۱۵۲ ش ۱.
- ↑ اسرار غدير: ص ۱۰۹.
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۴۵.
- ↑ مرآة الجنان: حوادث سال ۳۱۰.