محمد بن خالد طیالسی

محمد بن خالد بن عمر طیالسی تمیمی، معروف به ابوعبدالله، از راویان شیعه در قرن سوم هجری است که در کوفه سکونت داشت. منابع رجالی در وثاقت و ضعف او اختلاف نظر دارند. از یک سو شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام کاظم علیه السلام و نیز در زمره کسانی که از امامان علیهم السلام روایت نکرده‌اند، آورده است. از سوی دیگر نجاشی او را «ضعیف الحدیث» خوانده و ابن غضائری می‌گوید: «حدیث او شناخته و ناشناخته دارد». اما شیخ طوسی در فهرست خود به طریق معتبری کتاب او را نقل کرده و جمعی از بزرگان مانند حمید بن زیاد، علی بن حسن بن فضال، سعد بن عبدالله و محمد بن علی بن محبوب از او روایت کرده‌اند. همچنین صدوق بسیار از او روایت کرده و بر او ترحم نموده است.

محمد بن خالد طیالسی

اطلاعات فردی
نام کامل	أبو عبدالله محمد بن خالد بن عمر الطیالسی التمیمی
سرشناسی	راوی شیعی، محدث
تولد	حدود ۱۶۲ هجری قمری (بر اساس وفات در ۲۵۹ ق و سن ۹۷ سال)
وفات	شب چهارشنبه، ۲۷ جمادی الآخر ۲۵۹ هجری قمری (یا به روایتی ۲۵۸ ق)
اطلاعات علمی
شاگردان	حمید بن زیاد، علی بن حسن بن فضال، سعد بن عبدالله، محمد بن علی بن محبوب، احمد بن محمد بن عیسی، شیخ صدوق
مذهب	شیعه امامیه
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	حدیث، تفسیر، تاریخ، ادبیات، نگارش
علت شهرت	تألیف کتاب «نوادر» و سایر آثار؛ اختلاف رجالی در توثیق و تضعیف

زندگی نامه

محمد بن خالد بن عمر طیالسی تمیمی، ابوعبدالله است. «طیالسی» منسوب به طیالس (نوعی جامه) است. «تمیمی» نیز به تمیم (قبیله‌ای عرب) اشاره دارد. وی در کوفه، در محله «صحراء جرم» (یا «صخر اجرم») سکونت داشت. برخی منابع او را با محمد بن خالد برقی اشتباه گرفته‌اند که این خطاست.

بر اساس گزارش حمید بن زیاد به نقل از نجاشی، محمد بن خالد طیالسی در شب چهارشنبه، سه روز مانده به پایان جمادی الآخر سال ۲۵۹ هجری قمری درگذشت و در آن زمان ۹۷ سال داشت. بنابراین ولادت او حدود سال ۱۶۲ قمری بوده است.

جایگاه رجالی

الف) موافقان (مُثبِتان)

• شیخ طوسی در رجال خود، وی را یک بار در شمار اصحاب امام کاظم علیه السلام آورده و بار دیگر در بخش «من لم یرو عنهم علیهم السلام» ذکر کرده است. همچنین در فهرست، کتابی را به او نسبت داده و طریق خود به آن کتاب را چنین نقل می‌کند: «رویناه عن الحسین بن عبیدالله، عن أحمد بن محمد بن یحیی، عن أبیه، عن محمد بن علی بن محبوب، عن محمد بن خالد». این نشان می‌دهد که شیخ طوسی به روایت او اعتماد داشته است.
• حمید بن زیاد از او «اصولاً کثیره» روایت کرده است.
• علی بن حسن بن فضال و سعد بن عبدالله از جمله راویانی هستند که از او حدیث شنیده‌اند.
• شیخ صدوق به کرات از او روایت کرده و بر او «ترضّی» (رحمت فرستاده) نموده است.
• احمد بن محمد بن عیسی (از رؤسای قمیون) با آنکه نسبت به روایت از ضعفا سخت‌گیر بود، از او روایت کرده است.
• علامه حلی در خلاصه پس از نقل کلام نجاشی و ابن غضائری، او را تعدیل کرده است.

ب) مخالفان (مضعّفان)

• نجاشی در رجال خود می‌گوید: «محمّد بن خالد بن عمر طیالسی... کان ضعیفاً فی الحدیث». همچنین نجاشی کتاب «نوادر» را به او نسبت داده است.
• ابن غضائری می‌گوید: «حدیثه یُعرَفُ و یُنکَر، و یروی عن الضعفاء کثیراً، و یعتمد المراسیل».

تعارض اقوال

بسیاری از محققان متأخر کوشیده‌اند بین این اقوال جمع کنند:

• صاحب معالم، مدارک و ذخیره بر این باورند که عبارت «ضعیف فی الحدیث» نزد نجاشی به معنای ضعف خود راوی نیست، بلکه اشاره به کثرت روایت او از ضعفا و اعتماد بر مراسیل دارد.
• شهید اول در حواشی خود بر خلاصه می‌گوید: «ظاهر کلام نجاشی طعن در خود او نیست، بلکه در کسانی است که از آنان روایت می‌کند».
• شیخ محمد (صاحب حاشیۀ تنقیح) دو احتمال مطرح می‌کند:

1. ضعف او در حدیث مانند ضعف کسی است که اندکی از علم حدیث می‌داند.
2. منظور کثرت روایت از ضعفا و اعتماد بر مراسیل است.

وی می‌گوید با وجود این احتمالات، نمی‌توان به جرح استناد کرد، خصوصاً که شیخ طوسی او را توثیق کرده است (همان).

• صاحب حاوی معتقد است «ضعف الحدیث» اعم از ضعف خود راوی است.
• میرزای نائینی به نقل از «منتهی المقال» می‌گوید: نجاشی او را «ضعیف فی الحدیث» خوانده، ولی علامه در تعلیقه فهمیده که ضعف خودش نیست؛ بلکه اشاره به روایت مراسیل و از ضعفاست .
• نتیجه نهایی در «مجمع الرجال» این گونه ذکر شده که با توجه به روایت حمید، سعد، علی بن فضال و محمد بن علی بن محبوب از او، و همچنین اعتماد شیخ صدوق و کثرت روایت مشایخ از وی، قول به توثیق قوی‌تر است.

آثار

به نقل از نجاشی و دیگران، محمد بن خالد طیالسی دارای کتابهایی بوده است از جمله:

• کتاب «نوادر»
• کتاب «التنزیل و التعبیر»
• کتاب «یوم و لیلة»
• کتاب «التفسیر»
• کتاب «مکة و المدینة»
• کتاب «حروب الأوس و الخزرج»
• کتاب «العلل»
• کتاب «فی علم الباری»
• کتاب «الخطیب»

طریق نجاشی به این کتاب‌ها از طریق ابن نوح، از ابن سفیان، از حمید بن زیاد است (همان).

در سند خطبه غدير

در دو سند از اسناد خطبه غدير نام محمد بن خالد طيالسى (درگذشت: ۲۵۹ق) آمده است. يكى در سند خطبه غدير در كتاب «اليقين» سید بن طاووس، و ديگر در سند كتاب «الاحتجاج» طبرسی، و هر دو به امام باقر علیه السلام منتهى مى ‏شود.

سند کتاب الاحتجاج:

حَدَّثَنِي السَّيِّدُ الْعَالِمُ الْعَابِدُ أَبُو جَعْفَرٍ مَهْدِيُّ بْنُ أَبِي حَرْبِ الْحُسَيْنِيُّ الْمَرْعَشِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنَا الشَّيْخ أَبُو عَلِي الْحَسَنُ بْنُ الشَّيْخِ السَّعِيدِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنِي الشَّيْحُ السَّعِيدُ الْوَالِدُ أَبُو جَعْفَرٍ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي جَمَاعَةً عَن أبِي مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَى التَّلّعُكْبَرِي قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِي مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّام قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ السُّورِيٌّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ مِنْ وُلْدِ الْأَفطسِ وَ كَانَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْهَمْدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِد الطَّيَالِسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ عَمِيرَةَ و صَالِحُ بْنُ عُقْبَةَ جَمِيعاً عَنْ قَيْسِ بْنِ سِمْعَانَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی علیهما السلام.

برایم روایت کرد سید عالم و عابد، ابوجعفر مهدی بن ابی حرب حسینی مرعشی «خداوند از او خشنود باد» که گفت: به ما خبر داد شیخ ابوعلی حسن بن شیخ سعید ابوجعفر محمد بن حسن طوسی «خداوند از او خشنود باد» که گفت: برایم خبر داد شیخ سعیدِ پدرم ابوجعفر «خداوند روحش را مقدس بدارد» که گفت: گروهی از جمله محمد بن هارون بن موسی تلعکبری به من خبر دادند که گفت: به ما خبر داد ابوعلی محمد بن همام که گفت: به ما خبر داد علی سوری که گفت: به ما خبر داد ابومحمد علوی « از فرزندان افطس» که از بندگان صالح خدا بود، گفت: برایم روایت کرد محمد بن موسی همدانی که گفت: برایم روایت کرد محمد بن خالد طیالسی که گفت: برایم روایت کرد سیف بن عمیره و صالح بن عقبه، هر دو از قیس بن سمعان، از علقمه بن محمد حضرمی، از ابوجعفر محمد بن علی (امام باقر) علیهماالسلام.