حسن بن محمد طوسی

حسن بن محمد طوسی (ابوعلی)

اطلاعات فردی
نام کامل	حسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، أبو علی
سرشناسی	فقیه، محدث، ثقه، جلیل القدر، فرزند شیخ الطائفة أبی جعفر محمد بن حسن طوسی
وفات	پیش از ۵۴۰ هجری
خویشان سرشناس	پدر: شیخ الطائفة محمد بن حسن طوسی؛ پسر: ابونصر محمد بن حسن (متوفی ۵۴۰)؛ جد: حسن بن علی طوسی
اطلاعات علمی
استادان	پدرش شیخ طوسی (محمد بن حسن)، ابوالوفاء عبدالجبار بن عبدالله رازی، حسن بن حسین بن بابویه، محمد بن هبةالله وراق، سالار (عبدالعزیز بن نحریر)، ابن الصفال محمد بن حسین
شاگردان	ابوالفضل داعی بن علی، ابوالرضا فضل الله بن علی، عبدالجلیل بن عیسی، ابوالفتوح احمد بن علی رازی، محمد و علی (فرزندان علی بن عبدالصمد) و...
مذهب	شیعه اثنا عشری
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	حدیث، فقه، رجال، تفسیر
علت شهرت	پسر شیخ طوسی، صاحب کتاب الأمالی و شرح النهایة، واسطه اصلی اجازات از شیخ طائفه به نسلهای بعد

حسن بن محمد بن حسن طوسی، مکنی به ابوعلی، فرزند شیخ الطائفة محمد بن حسن طوسی (صاحب «تهذیب الأحکام» و «الاستبصار») و از عالمان برجسته شیعه در قرن پنجم و ششم هجری است. وی از پدر خود اجازه روایت داشت و نزد او تمام تصانیفش را خواند. او فقیه، محدث، ثقه و جلیل القدر شناخته شده است. از او آثار متعددی بر جای مانده، از جمله «الأمالی» و «شرح النهایة».

زندگی نامه

الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، ابو علی. وی فرزند شیخ الطائفة أبی جعفر محمد بن حسن طوسی (متوفای ۴۶۰ ق) و از نوادگان حسن بن علی طوسی است. لقب او «ابو علی» و گاه «ابن شیخ الطائفه» ذکر شده است. در منابع رجالی از او با عناوینی همچون «فقیه ثقة عین» و «شیخ جلیل» یاد شده است.

اساتید

وی اجازه روایت خود را مستقیماً از پدرش، شیخ طوسی، دریافت کرد. عبارت «مجاز عن والده» (از پدرش اجازه داشت) نشان دهنده آن است که او در زمان حیات پدر، موفق به دریافت اجازه روایت شده است. همچنین وی «قرأ علی والده أبی جعفر جمیع تصانیفه» (تمام تصنیفهای پدرش را بر او خواند). بر اساس منابع، وی در سال ۴۵۵ هجری از پدر خود و نیز از مشایخ دیگری چون أبو الوفاء عبد الجبار بن عبد الله الرازی، الحسن بن الحسین بن بابویه و محمد بن هبة الله الوراق اجازه داشت.

نیز روایت میکند از سالار (عبد العزیز بن نحریر بن سالار) چنانکه در کتاب «أمل الآمل» آمده است، و از ابن الصفال محمد بن الحسین.

شاگردان

راویان بسیاری از حسن بن محمد بن حسن طوسی حدیث نقل کرده اند. از جمله:

• أبو الفضل الداعی بن علی
• أبو الرضا فضل الله بن علی
• عبد الجلیل بن عیسی
• أبو الفتوح أحمد بن علی الرازی (مفسر معروف)
• محمد و علی (دو فرزند علی بن عبد الصمد)
• محمد بن الحسن الشوهانی
• الفضل بن الحسن الطبرسی (صاحب تفسیر مجمع البیان) – عبارت «الفضل بن الحسن الطبرسی المفسر»
• محمد بن علی الحلبی
• مسعود بن علی الصوابی
• علی بن شهرآشوب (صاحب مناقب)
• الحسین بن هبة الله بن رطبة
• محمد بن أبی القاسم الطبری
• حسین بن أحمد بن محمد بن علی بن طحال المقدادی (که در سال ۵۰۹ از او روایت کرده، چنانکه در برخی اسانید «فرحة الغری» آمده، ولی در صدر برخی نسخ «کتاب سلیم» روایت مقدادی از وی در سال ۴۹۰ ثبت شده است)
• موفق الدین عبید الله بن الحسن (والد منتجب الدین بن بابویه)

وفات

تاریخ دقیق ولادت و وفات حسن بن محمد طوسی در منابع ذکر نشده است. اما وی تا سال ۵۱۵ هجری قمری زنده بوده، زیرا در کتاب «بشارة المصطفی» از او در مواضعی یاد شده است که حاکی از حیات وی در آن سال است. همچنین، فرزندش أبو نصر محمد بن الحسن در سال ۵۴۰ وفات یافته (چنانکه در «الشذرات» آمده)، بنابراین پدرش میبایست پیش از آن وفات کرده باشد.

آثار

به نوشته «أمل الآمل»، حسن بن محمد طوسی دارای تألیفاتی است، از جمله:

• کتاب الأمالی
• شرح النهایة (شرح کتاب «النهایة» تألیف پدرش شیخ طوسی)
• المرشد إلی سبیل التعبد – چنانکه ابن شهرآشوب در کتاب «معالم العلماء» از آن یاد کرده است.

جایگاه رجالی

همه منابع رجالی شیعه که به بررسی شخصیت حسن بن محمد طوسی پرداخته اند، او را توثیق کرده و به عظمت مقام علمی و دینی اش اعتراف نموده اند:

• شیخ حر عاملی در «أمل الآمل» مینویسد: «کان عالماً فاضلاً، فقیهاً محدّثاً، جلیلاً ثقة، له کتب» (عالمی فاضل، فقیه، محدث، بزرگوار و ثقه بود و کتابهایی دارد).
• شیخ منتجب الدین (علی بن عبید الله بن بابویه) در فهرست خود مینویسد: «فقیه ثقة عین، قرأ علی والده جمیع تصانیفه» (فقیهی ثقه و عین [برگزیده] بود، تمام تصنیفات پدرش را بر او خواند).
• علی بن عبد الله بن بابویه قمی در فهرست خود مینویسد: «الشیخ الجلیل أبو علی الحسن بن الشیخ الجلیل الموثق أبی جعفر... فقیه ثقة عین».
• المقدس التقی (شخصیتی که مامقانی از او نقل میکند) میگوید: «کان ثقة فقیهاً، عارفاً بالأخبار و الرجال، و إلیه ینتهی أکثر إجازاتنا عن شیخ الطائفة» (ثقه، فقیه، آگاه به اخبار و رجال بود، و بیشتر اجازههای ما از شیخ طائفه به او منتهی میشود).
• شیخ آقابزرگ تهرانی پس از نقل اقوال یادشده، در مورد فرزند او میگوید: «و له ولد هو أبو نصر محمد بن الحسن بن الشیخ الطوسی... قال شیخنا فی الخاتمة: و لا أدری أنّ محمداً و ابنه الحسن کانا من أهل الدرایة و الروایة أم لا؟ أقول: نعم ولده أبو نصر محمد، کان عالم الشیعة و ابن عالمهم، کما صرّح به فی الشذرات».

سند خطبه غدير

يكى از افرادى كه در سند خطبه غدیر در كتاب «الاحتجاج» طبرسى -  كه به امام باقر علیه السلام منتهى می شود -  نامشان آمده فرزند شيخ طوسی يعنى شيخ ابوعلى حسن بن شيخ ابی جعفر محمد بن حسن طوسى است.

سند کتاب الاحتجاج:

حَدَّثَنِي السَّيِّدُ الْعَالِمُ الْعَابِدُ أَبُو جَعْفَرٍ مَهْدِيُّ بْنُ أَبِي حَرْبِ الْحُسَيْنِيُّ الْمَرْعَشِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنَا الشَّيْخ أَبُو عَلِي الْحَسَنُ بْنُ الشَّيْخِ السَّعِيدِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنِي الشَّيْحُ السَّعِيدُ الْوَالِدُ أَبُو جَعْفَرٍ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي جَمَاعَةً عَن أبِي مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَى التَّلّعُكْبَرِي قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِي مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّام قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ السُّورِيٌّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ مِنْ وُلْدِ الْأَفطسِ وَ كَانَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْهَمْدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِد الطَّيَالِسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ عَمِيرَةَ و صَالِحُ بْنُ عُقْبَةَ جَمِيعاً عَنْ قَيْسِ بْنِ سِمْعَانَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی علیهما السلام.

برایم روایت کرد سید عالم و عابد، ابوجعفر مهدی بن ابی حرب حسینی مرعشی «خداوند از او خشنود باد» که گفت: به ما خبر داد شیخ ابوعلی حسن بن شیخ سعید ابوجعفر محمد بن حسن طوسی «خداوند از او خشنود باد» که گفت: برایم خبر داد شیخ سعیدِ پدرم ابوجعفر «خداوند روحش را مقدس بدارد» که گفت: گروهی از جمله محمد بن هارون بن موسی تلعکبری به من خبر دادند که گفت: به ما خبر داد ابوعلی محمد بن همام که گفت: به ما خبر داد علی سوری که گفت: به ما خبر داد ابومحمد علوی « از فرزندان افطس» که از بندگان صالح خدا بود، گفت: برایم روایت کرد محمد بن موسی همدانی که گفت: برایم روایت کرد محمد بن خالد طیالسی که گفت: برایم روایت کرد سیف بن عمیره و صالح بن عقبه، هر دو از قیس بن سمعان، از علقمه بن محمد حضرمی، از ابوجعفر محمد بن علی (امام باقر) علیهماالسلام.