مسعود بن عمر تفتازانی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | مسعود بن عمر بن عبدالله تفتازانی |
| سرشناسی | متکلم • ادیب • منطقدان • فقیه • اصولی |
| تولد | ۷۲۲ هجری قمری (مشهور) |
| وفات | ۲۲ محرم ۷۹۲ هجری قمری (مشهور) |
| محل دفن | سرخس |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | قطبالدین رازی تحتانی بویهی • ضیاءالدین بن عثمان قزوینی |
| شاگردان | حسامالدین بن علی ابیوردی • برهانالدین حیدر هروی شیرازی |
| تحصیلات | کلام • منطق • فلسفه • فقه • اصول • نحو • معانی • بیان • بدیع |
| مذهب | اشعری در کلام و شافعی در فقه (طبق قول مشهور) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | علوم اسلامی |
| علت شهرت | تألیف آثار درسی ماندگار مانند المطول ومختصر المعانی |
مسعود بن عمر تَفْتازانی (۷۲۲–۷۹۲ق)، از برجستهترین دانشمندان اهل سنت در رشتههای گوناگون علوم اسلامی که حدیث غدیر را در بحث امامت کتابش شرح المقاصد آورده و پیرامون مفادش سخن گفته است. شهرت تفتازانی بیشتر به سبب تألیف آثار درسی و شرحنویسی بر متون مهم پیشینیان است که تا دوره معاصر نیز در حوزههای علمیه تدریس میشود.
درباره گرایشهای کلامی و مذهبی وی اختلاف نظر وجود دارد: برخی او را اشعریمذهب و در فقه شافعی دانستهاند؛ عدهای وی را حنفی مذهب معرفی کردهاند؛ برخی به گرایش وی به مشرب ماتریدیه اشاره کردهاند؛ برخی گرایش وی را به دیدگاه کلابیه در برخی مسائل کلامی نشان دادهاند.
گفته شده که بیشتر دانشمندان، تفتازانی را معلمی توانا اما فاقد دیدگاه خاص در مسائل مورد بحث دانستهاند و آثار او را محصول زمانهای میدانند که عاری از اصالت و نوآوری فکری بوده است؛ با این حال، وی در برخی مسائل مانند «معمای جذر اصم» یا «پارادوکس دروغگو» عقاید جدیدی ابراز کرده است.
بیشتر تألیفات تفتازانی در قالب حواشی و شروحی است که بهلحاظ اهمیت تاریخی، ارزشی کمتر از اثر مستقل ندارند. از جمله آثار او به شرح المقاصد، الشرح المختصر یا مختصر المعانی، شرح تصریف زنجانی، الارشاد یا ارشاد الهادی (در نحو) و الشرح المطول (در معانی و بیان) اشاره شده است.
جایگاه: روایت حدیث غدیر
بهگزارش برخی منابع،[۱] یکی از عالمان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده سعدالدین مسعود بن عمر بن عبدالله تفتازانی (درگذشت:۷۹۱ یا ۷۹۲ ق) است.[۲] تَفتازانی حدیث غدیر را در بحث امامت کتابش شرح المقاصد آورده و پیرامون مفادش سخن گفته است.[۳]
تفتازانی از برجستهترین دانشمندان اهل سنت سده هشتم هجری در رشتههای گوناگون علوم اسلامی اعم از کلام، منطق، فلسفه، فقه، اصول، نحو، معانی، بیان و بدیع دانسته شده است. شهرت وی بیشتر به سبب تألیف آثار درسی و شرحنویسی بر متون مهم پیشینیان است که تا دوره معاصر نیز در حوزههای علمیه تدریس میشود.[۴]
جایگاه روایی تفتازانی از سوی برخی رجالیان اهل سنت تأیید شده است؛ آنچنان که کسانی چون ابن حجر عسقلانی (درگذشت: ۸۵۲ق)[۵] و جلالالدین سیوطی (درگذشت: ۹۱۱ق)[۶] او را توثیق کردهاند و در علم عقائد، معقول و ادبیات بسیار ستودهاند.
جایگاه علمی
تفتازانی از چنان جایگاهی برخوردار بود که مورخان وی را حد فاصل متقدمان و متأخران دانستهاند.[۷] ابنخلدون (درگذشت:۸۰۸)، مورخ معاصر تفتازانی، پس از مشاهده آثار او در مصر، در مقدمه تاریخ خود از تفتازانی به عنوان یکی از بزرگان هرات نام میبرد که آثارش در شاخههای مختلف نشان از احاطه او بر این علوم دارد.[۸]
درباره گرایشهای کلامی و مذهبی وی اختلاف نظر وجود دارد:
- برخی او را اشعریمذهب و در فقه شافعی دانستهاند؛[۹]
- عدهای وی را حنفی مذهب معرفی کردهاند؛[۱۰]
- برخی به گرایش وی به مشرب ماتریدیه اشاره کردهاند؛[۱۱]
- ولفسون گرایش وی را به دیدگاه کلابیه در برخی مسائل کلامی نشان داده است.[۱۲]
گفته شده که بیشتر دانشمندان، تفتازانی را معلمی توانا اما فاقد دیدگاه خاص در مسائل مورد بحث دانستهاند و آثار او را محصول زمانهای میدانند که عاری از اصالت و نوآوری فکری بوده است.[۱۳] با این حال، وی در برخی مسائل مانند «معمای جذر اصم» یا «پارادوکس دروغگو» عقاید جدیدی ابراز کرده است.[۱۴] به همین دلیل، کتاب شرح المقاصد وی را الجذر الاصم فی شرح مقاصد الطالبین نیز نامیدهاند.[۱۵]
زندگینامه
نام تفتازانی در بیشتر منابع رجالی و تراجم مسعود بن عمر بن عبدالله تفتازانی ضبط شده است.[۱۶] اما ابنحجر عسقلانی در برخی آثار خود نام او را محمود ثبت کرده است.[۱۷] تاریخ تولد تفتازانی محل اختلاف است: در پایان نسخهای از کتاب المطول[۱۸] به نقل از خود وی آمده که در ۱۶ سالگی کتاب شرح التصریف را تألیف کرده که بر اساس آن، سال تولد وی ۷۱۲ق باید باشد.[۱۹] ابنحجر عسقلانی[۲۰] سیوطی[۲۱] و ابنعماد[۲۲] نیز همین تاریخ را پذیرفتهاند. اما مولانا فتحالله شروانی، از شاگردان تفتازانی، در شرح خود بر کتاب الارشاد فی النحو سال تولد استاد را ۷۲۲ق ذکر کرده است.[۲۳] تفتازانی در قریه تفتازان در نزدیکی سرخس متولد شد.[۲۴]
درباره تاریخ وفات تفتازانی نیز اختلاف نظر وجود دارد: ابنحجر عسقلانی در اِنباءُ الغُمْر سال ۷۹۱ق[۲۵] و در الدُّرَرُ الکامِنة سال ۷۹۲ق[۲۶] را ذکر کرده است. دیگر منابع نیز هر یک از این دو قول را پذیرفتهاند.[۲۷] برخی معتقدند که از تألیفات تفتازانی چنین برمیآید که به شهرهای بسیاری در حوزه خراسان بزرگ، همچون سرخس، خوارزم، سمرقند، هرات، غجدوان، فریومد و جام، سفر کرده است. بخشی از زندگی تفتازانی مقارن با حکومت تیمور گورکان بود.[۲۸]
پس از تصرف خوارزم به دست تیمور در ۷۸۱ق به درخواست ملک محمد سرخسی (فرزند ملک معزالدین حسین کرتی)، که تفتازانی کتاب المطول را به نام او نوشته بود، برای وی امان خواسته شد و به سرخس رفت. چندی بعد به تیمور گزارش دادند که تفتازانی از جمع دانشمندان گرد آمده در سمرقند دور مانده است.[۲۹] گزارش شده که در اواخر عمر تفتازانی مباحثهای میان وی و میرسیدشریف جرجانی در حضور تیمور با داوری نعمانالدین خوارزمی برپا شد که با برتری جرجانی و تألم فراوان تفتازانی پایان یافت و برخی این واقعه را سبب وفات او دانستهاند.[۳۰]
استادان
در منابع اشخاص متعددی را بهعنوان استاد تفتازانی نام بردهاند؛ ازجمله:
شاگردان
از میان شاگردان تفتازانی به افراد زیر اشاره شده است:
- حسامالدین بن علی بن محمد ابیوردی، صاحب کتاب ربیع الجنان؛
- برهانالدین حیدر هروی شیرازی؛
- علاءالدین علی رومی؛
- علاءالدین محمد بخاری؛
- فتحالله شروانی، شارح کتاب ارشاد الهادی فی النحو تفتازانی.[۳۵]
تألیفات
بیشتر تألیفات تفتازانی در قالب حواشی و شروحی است که ب لحاظ اهمیت تاریخی، ارزشی کمتر از اثر مستقل ندارند. مهمترین آثار باقی مانده وی چنین فهرست شده است:[۳۶]
- تفسیر کشف الاسرار
- شرح المقاصد
- الشرح المختصر یا مختصر المعانی
- شرح تصریف زنجانی
- الارشاد یا ارشاد الهادی (در نحو)
- الشرح المطول (در معانی و بیان)
- شرح قسم سوم مفتاح العلوم
- شرح رساله شمسیه کاتبی قزوینی (در منطق)
- تهذیب المنطق
- حواشی بر شرح قطب رازی بر رساله شمسیه قزوینی
- شرح ایساغوجی ابهری
- شرح العقائد النسفیه (در کلام)
- مقاصد الطالبین فی علم اصول الدین
- التلویح الی کشف حقائق التنقیح (در اصول فقه)
- مفتاح الفقه
پانویس
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۰۷؛ چهارده قرن با غدیر، ص۱۲۱؛ چکیده عبقات الانوار، ص ۲۷۹.
- ↑ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۴۷۷.
- ↑ شرح المقاصد، ج۵، ص۲۷۳؛ شرح المواقف، ج۵، ص۲۹۶.
- ↑ «تفتازانی»، ص۶۰۶.
- ↑ الدرر الکامنة، ج۴، ص۳۵۰.
- ↑ بغیة الوعاة، ج۲، ص۲۸۵.
- ↑ ریحانة الادب، ج۱، ص۳۳۹.
- ↑ مقدمه ابنخلدون، ج۲، ص۲۳۲؛ مقدمه ابنخلدون، ج۲، ص۳۳۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: روضات الجنات، ج۸، ص۱۳۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: ریحانة الادب، ج۱، ص۳۳۷.
- ↑ کربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ۳۱۶.
- ↑ ولفسون، فلسفه علم کلام، ص۳۰۷–۳۱۲
- ↑ فلسفه و کلام اسلامی، ص۱۶۴.
- ↑ «تفتازانی»، ص۶۰۸.
- ↑ لغتنامه، ج۷، ص۶۸۴۳.
- ↑ بغیة الوعاة، ج۲، ص۲۸۵؛ شذرات الذهب، ج۸، ص۵۴۷.
- ↑ انباء الغمر، ج۱، ص۳۸۹–۳۹۰.
- ↑ تفتازانی، المطول، ص۴۸۳
- ↑ المطول، ص۴۸۳.
- ↑ الدرر الکامنة، ج۴، ص۳۵۰.
- ↑ بغیة الوعاة، ج۲، ص۲۸۵.
- ↑ شذرات الذهب، ج۸، ص۵۴۷.
- ↑ مفتاح السعادة، ج۱، ص۱۹۱؛ روضات الجنات، ج۴، ص۳۶.
- ↑ معجم البلدان، ج۲، ص۳۵؛ معجم البلدان، ج۵، ص۲۸۱.
- ↑ انباء الغمر، ج۱، ص۳۸۹.
- ↑ الدرر الکامنة، ج۴، ص۳۵۰.
- ↑ بغیة الوعاة، ج۲، ص۲۸۵؛ شذرات الذهب، ج۸، ص۵۴۹.
- ↑ عجائب المقدور، ص۱۱۶.
- ↑ حبیب السیر، ج۳، ص۵۴۴–۵۴۵؛ ظهور تیمور، ص۵۳–۵۴.
- ↑ شذرات الذهب، ج۸، ص۵۴۹؛ الفوائد البهیة، ص۱۳۰.
- ↑ انباء الغمر، ج۱، ص۳۹۰.
- ↑ بغیة الوعاة، ج۲، ص۲۸۵؛ شذرات الذهب، ج۸، ص۵۴۷.
- ↑ «تفتازانی»، ص۶۰۶.
- ↑ «تفتازانی»، ص۶۰۶.
- ↑ «تفتازانی»، ص۶۰۷.
- ↑ «تفتازانی»، ص۶۰۷–۶۰۸.
منابع
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- إنباء الغمر بأنباء العمر؛ احمد بن علی (ابنحجر عسقلانی)، تحقیق: حسن حبشی، قاهره، لجنة احیاء التراث الاسلامی، ۱۳۸۹ق.
- بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة؛ عبدالرحمن بن ابیبکر سیوطی، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: المکتبة العصریة، بیتا.
- تاریخ فلسفه اسلامی؛ هانری کربن، ترجمه: سید جواد طباطبایی، تهران: انتشارات کویر، ۱۳۸۸ش.
- «تفتازانی»؛ احد فرامرزقراملکی و یحیی رهایی، در دانشنامه جهان اسلام (ج۷)، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- چهارده قرن با غدیر (اتمام حجتها، بحثهای علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- حبیب السیر فی أخبار البشر؛ غیاثالدین بن همامالدین حسینی (خواندمیر)، تحقیق: محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات خیام، ۱۳۸۰ش.
- الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة؛ احمد بن علی (ابنحجر عسقلانی)، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۴ق.
- شذرات الذهب فی أخبار من ذهب؛ عبدالحی بن احمد (ابنعماد حنبلی)، تحقیق: محمود ارناووط و عبدالقادر ارناووط، بیروت: دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
- روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات؛ سید محمدباقر خوانساری، قم: انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۹۰ش.
- ریحانة الادب؛ میرزا محمدعلی مدرس، تهران: انتشارات خیام، ۱۳۶۹ش.
- شرح المقاصد؛ مسعود بن عمر تفتازانی، تحقیق: عبدالرحمن عمیره و صالح موسی شرف، قم: منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
- الشقائق النعمانیة فی علماء الدولة العثمانیة؛ احمد بن مصطفی (طاش کبریزاده)، استانبول: درسعادت، بیتا.
- ظهور تیمور؛ عباس اقبال آشتیانی، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۹۸۱م.
- عجائب المقدور فی اخبار تیمور؛ احمد بن محمد (ابنعربشاه)، قاهره: بینا، ۱۳۰۵ق.
- عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
- فلسفه و کلام اسلامی؛ ویلیام منتگمری وات، ترجمه: ابوالفضل عزتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
- الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة؛ محمد عبدالحی لکنوی، تحقیق: محمد بدرالدین نعمانی، بیروت: دار المعرفة.
- لغتنامه؛ علیاکبر دهخدا، تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا، ۱۳۷۷ش.
- المطول؛ مسعود بن عمر تفتازانی، قم: کتابفروشی داوری، ۱۳۸۹ق.
- معجم البلدان؛ یاقوت بن عبدالله حموی، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م.
- مفتاح السعادة و مصباح السیادة فی موضوعات العلوم؛ احمد بن مصطفی (طاش کبریزاده)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- مقدمه إبن خلدون؛ عبدالرحمن بن محمد بن خلدون، ترجمه: محمد پروین گنابادی، تهران: نشر الکترونیک کتابناک، ۱۳۹۰ش.