نهراسیدن امیرالمؤمنین از سرزنش در خطبه غدیر

نهراسیدن امیرالمؤمنین از سرزنش در راه خدا از ویژگی‌های آن حضرت در خطبه غدیر است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در عبارت «وَلا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لائِمٍ»، بیان می‌کند که سرزنش دیگران، امیرالمؤمنین علیه السلام را از انجام وظیفهٔ الهی بازنمی‌دارد. این ویژگی با حق‌طلبی، اجرای عدالت و مقدم داشتن رضایت خداوند بر خواسته‌های مخالف حق پیوند دارد.

نهراسیدن امیرالمؤمنین از سرزنش در راه خدا
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	استقامت امیرالمؤمنین علیه السلام در راه خدا و تأثیرناپذیری از سرزنش بازدارنده
مفاهیم	حق‌طلبی؛ استقامت؛ عدالت؛ ملامت؛ رضایت الهی
منابع و پیوندها
آیات	مائده: ۵۴؛ مطففین: ۲۹–۳۲
روایات	وَإِنِّي لَمِنْ قَوْمٍ لَا تَأْخُذُهُمْ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ

متن و ترجمه فراز

وَلا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لائِمٍ«و در راه خدا، سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای او را بازنمی‌دارد.»

معنای سرزنش در این فراز

«لوم» به معنای ملامت و سرزنش است. حسن مصطفوی در توضیح این واژه، آن را انتقاد زبانی از حالت یا رفتار شخص می‌داند؛ رفتاری که ممکن است در واقع نیکو باشد، اما سرزنش‌کننده آن را ناپسند یا برخلاف مصلحت انجام‌دهنده بشمارد.

در این فراز، قید «فِی اللَّهِ» محور معناست: سخن دربارهٔ سرزنشی است که انسان را از انجام وظیفه در راه خدا بازمی‌دارد. بنابراین، مقصود این نیست که هر انتقادی نادرست است یا انسان نباید سخن دیگران را بشنود؛ بلکه مقصود، پایداری بر حق در برابر ملامت و فشار مخالفان است.

شرح فراز

مقدم داشتن رضایت خداوند

در شرح این عبارت، بر این نکته تأکید شده است که امیرالمؤمنین علیه السلام در اجرای حق و عدالت، رضایت خداوند را معیار قرار می‌دهد. هنگامی که خواستهٔ اشخاص با وظیفهٔ الهی تعارض پیدا کند، جلب رضایت آنان نباید سبب ترک حق شود. بر این اساس، سرزنش، اتهام یا ناخشنودی دیگران نمی‌تواند آن حضرت را از انجام وظیفه بازدارد. این استقامت، یکی از ویژگی‌های برجستهٔ رهبری الهی در شرح فراز دانسته شده است.

پیوند با هدایت و مقابله با باطل

این فراز در ادامهٔ توصیف امیرالمؤمنین علیه السلام به هدایتگری به حق، عمل به حق و مقابله با باطل قرار دارد. این ویژگی‌ها با یکدیگر پیوند دارند: کسی که حق را نشان می‌دهد و به آن عمل می‌کند، باید در برابر فشارهایی که او را از حق بازمی‌دارند نیز استوار باشد. از این رو، نهراسیدن از سرزنش، بیانگر پایداری آن حضرت در همان مسیری است که فرازهای پیشین ترسیم کرده‌اند.

ارتباط با آیه ۵۴ سوره مائده

قرآن کریم در توصیف گروهی از مؤمنان می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هرکس از شما از دین خود بازگردد، به‌زودی خداوند گروهی را می‌آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند؛ در برابر مؤمنان فروتن و در برابر کافران نیرومندند؛ در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نمی‌ترسند. این فضل خداست که به هرکس بخواهد می‌دهد و خداوند گشایشگر و داناست.»

عبارت «وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ» با فراز مورد بحث در خطبه غدیر هم‌مضمون است. در هر دو، پایداری در راه خدا و تأثیرناپذیری از سرزنش بازدارنده توصیف شده است.

امیرالمؤمنین و یارانش در تفسیر آیه

طبرسی در مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۴ سورهٔ مائده، دیدگاه‌های مختلف دربارهٔ مصداق این گروه را نقل می‌کند. یکی از این دیدگاه‌ها، امیرالمؤمنین علیه السلام و یاران آن حضرت است. او در تأیید این دیدگاه، گزارش‌هایی از عمار، حذیفه، ابن‌عباس، امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل می‌کند.

طبرسی همچنین اوصاف امیرالمؤمنین علیه السلام، از جمله محبت متقابل میان آن حضرت و خدا و پیامبرصلی الله علیه وآله ، جهاد در راه خدا و نهراسیدن از سرزنش را مؤید این تفسیر می‌داند. او در این زمینه به گزارش سپردن پرچم خیبر به آن حضرت نیز استناد می‌کند.

شواهد در سخنان و متون دینی

سخن امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه قاصعه

امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبهٔ قاصعه می‌فرماید: وَإِنِّي لَمِنْ قَوْمٍ لَا تَأْخُذُهُمْ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ «من از گروهی هستم که در راه خدا، سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای آنان را بازنمی‌دارد.» این بیان، همان ویژگی مطرح‌شده در خطبه غدیر را در سخن خود آن حضرت نشان می‌دهد.

توصیف حضرت زهرا سلام الله علیها در خطبه فدکیه

حضرت زهرا سلام الله علیها در خطبهٔ فدکیه، ضمن توصیف تلاش امیرالمؤمنین علیه السلام در راه خدا، می‌فرماید:

مَكْدُودًا فِي ذَاتِ اللَّهِ، مُجْتَهِدًا فِي أَمْرِ اللَّهِ، قَرِيبًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، سَيِّدًا فِي أَوْلِيَاءِ اللَّهِ، مُشَمِّرًا نَاصِحًا مُجِدًّا كَادِحًا، لَا تَأْخُذُهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ «آن حضرت در راه خدا رنج‌پذیر و در انجام فرمان او کوشا بود؛ به رسول خدا نزدیک و در میان اولیای خدا سرآمد بود؛ با خیرخواهی و جدیت تلاش می‌کرد و سرزنش دیگران او را از راه خدا بازنمی‌داشت.»

دعای ندبه

در دعای ندبه نیز، در توصیف امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است: وَلَا تَأْخُذُهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ «و در راه خدا، سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای او را بازنمی‌دارد.»

شواهد تاریخی

توصیف ابن‌عباس

در گزارشی از سخن ابن‌عباس خطاب به مردم بصره، امیرالمؤمنین علیه السلام کسی معرفی شده است که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند، برای حق می‌جنگد، بر مسیر هدایت حرکت می‌کند و مطابق قرآن حکم می‌راند. در همین گزارش، بر نهراسیدن آن حضرت از سرزنش در راه خدا تأکید شده است.

استقامت عمار در جنگ جمل

در گزارشی از جنگ جمل، عمار بر حقانیت راه خود و همراهانش تأکید می‌کند و آیهٔ ۵۴ سورهٔ مائده را در ارتباط با آنان می‌خواند. این گزارش در متن مورد استناد، شاهدی بر استقامت یاران امیرالمؤمنین علیه السلام در دفاع از حق دانسته شده است.

سرزنش مؤمنان در قرآن

قرآن کریم، تمسخر و تحقیر مؤمنان از سوی مجرمان را چنین توصیف می‌کند:

إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ ۝ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ ۝ وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَىٰ أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ ۝ وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَٰؤُلَاءِ لَضَالُّونَ «کسانی که مرتکب جرم شدند، به مؤمنان می‌خندیدند؛ و هنگامی که از کنار آنان می‌گذشتند، با چشم و ابرو به یکدیگر اشاره می‌کردند؛ و چون نزد خانوادهٔ خود بازمی‌گشتند، شادمان و سرگرم بودند؛ و هنگامی که مؤمنان را می‌دیدند، می‌گفتند: اینان گمراه‌اند.»

این آیات نشان می‌دهد که تمسخر و سرزنش دیگران، به‌خودی‌خود نشانهٔ نادرستی راه مؤمنان نیست. معیار تشخیص، حق و باطل بودن اندیشه و رفتار است.

شناخت حق و پرهیز از افراط

در روایت دیدار حارث همدانی با امیرالمؤمنین علیه السلام، آن حضرت بر میانه‌روی پیروان و شناخت حق تأکید می‌کند: أَلَا إِنَّ خَيْرَ شِيعَتِي النَّمَطُ الْأَوْسَطُ، إِلَيْهِمْ يَرْجِعُ الْغَالِي، وَبِهِمْ يَلْحَقُ التَّالِي «بدان که بهترین شیعیان من گروه میانه‌اند؛ غلوکننده به آنان بازمی‌گردد و عقب‌مانده به آنان می‌پیوندد.»

در ادامهٔ همین روایت، شناخت حق، راه شناخت اهل حق معرفی می‌شود. این بیان در کنار فراز مورد بحث، نشان می‌دهد که استقامت در برابر سرزنش باید بر شناخت حق استوار باشد. پایداری بر حق با تعصب، غلو و اصرار بر رفتار نادرست تفاوت دارد.

پیام فراز

فراز «وَلا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لائِمٍ» بر استواری امیرالمؤمنین علیه السلام در انجام وظیفهٔ الهی دلالت دارد. برای پیروان آن حضرت نیز، این ویژگی دعوتی به شناخت حق و پایداری بر آن است؛ به‌گونه‌ای که فشار اجتماعی و سرزنش مخالفان، سبب ترک وظیفه نشود و در عین حال، شنیدن سخن درست و پذیرش اصلاح جایگاه خود را حفظ کند.

جستارهای وابسته

• خطبه غدیر
• امیرالمؤمنین راهنمای به حق و عامل به حق
• امیرالمؤمنین نابود کننده باطل
• اولین مؤمن

منابع

• قرآن کریم
• شرح خطابه غدیر، محمدرضا شریفی، ناشر: نور الحیات، قم.
• التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی،ناشر: مرکز نشر آثار العلامه المصطفوی.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیر خم، محمدتقی نقوی قائنی، ناشر: انتشارات منیر.
• ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی (نویسنده)، محمد بیستونی (مترجم).
• نهج البلاغه، گردآوری سید رضی (ابوالحسن محمد بن حسین موسوی)، خطبه قاصعه.نشر معارف قم.
• الاحتجاج، ابومنصور احمد بن علی طبرسی، (خطبه فدکیه). دارالکتب الإسلامیه تهران.
• مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، دعای ندبه.انتشارات اسوه قم.
• پیکار صفین (ترجمه وقعة صفین)، نصر بن مزاحم منقری (نویسنده)، پرویز اتابکی (مترجم). انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران.
• نبرد جمل (ترجمه وقعة الجمل)، سید ضامن بن شدقم مدنی (نویسنده)، حسن حسین‌زاده شانه چی (مترجم).انتشارات اندیشه هادی، قم.
• ترجمه آمالی شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (نویسنده)، صادق حسن‌زاده (مترجم).