هبة الله بن محمد شیبانی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوالقاسم هبةالله بن محمد بن عبدالواحد بن عبدالرحمن شیبانی بغدادی |
| سرشناسی | محدث، موثق، راوی مسند احمد بن حنبل و غیلانیات، شیخ الاسلام در زمان خود |
| تولد | ۴ ربیعالاول سال ۴۳۲ هجری قمری - بغداد (اصالتاً همدانی) |
| وفات | چهارشنبه ۱۴ شوال سال ۵۲۵ هجری قمری - بغداد |
| محل دفن | باب حرب، بغداد – در کنار قبر بشر حافی |
| خویشان سرشناس | پدر: محمد بن عبدالواحد (شیخ و استاد)، برادر: ابوغالب عبدالواحد بن محمد (محدث) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوعلی بن مذهب، ابن غیلان، ابومحمد حسن بن عیسی بن مقتدر و... |
| شاگردان | ابن ناصر (ابوالفضل سلامی)، ابن جوزی، ابوعلاء عطار سلفی، ابوموسی مدینی، ابن عساکر و... |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، روایت، تدریس |
| علت شهرت | تنها راوی برخی کتب مهم (مسند احمد، غیلانیات)، عمر طولانی |
ابوالقاسم هبةالله بن محمد بن عبدالواحد شیبانی بغدادی (۴۳۲-۵۲۵ق) از محدثان موثق اهل سنت در سده پنجم و ششم هجری است. وثاقت او در نزد اهل سنت و طول عمر، جایگاهش را به عنوان «شیخ الاسلام» تثبیت کرد. انتقال آثاری همچون مسند احمد بن حنبل و فوائد ابن شافعی تنها از طریق او، و نیز تربیت شاگردانی چون ابن ناصر، ابن جوزی و ابن عساکر، نشان از نقش محوری وی در سلسله انتقال حدیث در اهل سنت دارد.
زندگی نامه
ابوالقاسم هبةالله بن محمد بن عبدالواحد شیبانی بغدادی، اهل همدان بود[۱] اما نسب وی به عدنان میرسید.[۲] وی در روز چهارم ربیعالاول سال ۴۳۲ هجری قمری در بغداد متولد شد.[۳]
اساتید
پدرش محمد بن عبدالواحد، او و برادرش ابوغالب عبدالواحد را در کودکی واداشت تا از استادان بزرگ حدیث بهره برند. آنان مسند احمد بن حنبل را از ابوعلی بن مذهب، فوائد ابوبکر شافعی را از ابن غیلان، و اخبار یشکری را از ابومحمد حسن بن عیسی بن مقتدر فراگرفتند.[۴]
نکته درخور توجه آنکه شیبانی تنها راوی این کتب از این استادان بود. افزون بر این، از محضر عالمان دیگری چون ابوالقاسم علی بن محسن تنوخی، ابومحمد جوهری و ابوطیب طبری نیز استفاده علمی برد.[۵]
ابن جوزی در «المنتظم»[۶] وی را فردی موثق و مورد اطمینان معرفی کرده است که به سبب طول عمرش، بزرگ و سرور همسالانش گردید.
شاگردان
شیبانی عمری طولانی داشت و افراد بسیاری از نقاط گوناگون برای کسب علم در مجالس درس وی حاضر میشدند؛ چه بسا پدر و پسری همزمان در پای درس او شرکت میجستند.[۷]
ابن ناصر (ابوالفضل محمد بن ناصر بن محمد بن علی سلامی، ۴۶۷-۵۵۰ق) چهل مجلس از سخنان او را استخراج کرد و پس از نمازهای جمعه در جامع قصر بغداد املا مینمود و شمار بسیاری آنها را مینوشتند.[۸]
ابن جوزی مدعی شده است که همه مسند احمد بن حنبل، غیلانیات و اجزاء مزکی را از خود شیبانی شنیده است؛ افزون بر اینها، مطالب دیگری نیز از استادش ابن ناصر، از ابوالقاسم شنیده است و خود از کسانی بود که درسهای شیبانی را (که ابن ناصر املا میکرد) مینوشت. احتمال دارد ابن جوزی همه اینها را از استادش ابن ناصر شنیده باشد، مگر اینکه شیبانی در پیری آنها را تدریس کرده و ابن جوزی در نوجوانی پای درس وی شرکت کرده باشد.[۹]
سایر شاگردان و راویان برجسته وی عبارتند از:
- ابوعلاء عطار سلفی
- ابوموسی مدینی
- قاضی بغداد ابوالحسن علی بن احمد دامغانی
- قاضی دمشق ابوسعد بن ابی عصرون[۱۰]
- ابن عساکر که ضمن نگارش امالی شیبانی، در تاریخ خود به کرات از وی نقل روایت کرده است.[۱۱]
شمار بسیاری از این شاگردان در زمان حیات استادشان از وی روایت میکردند و شماری نیز پیش از او درگذشتند.[۱۲]
آثار
از هبةالله بن محمد شیبانی تنها اثری با نام «الامالی» باقی مانده است.[۱۳] جمعی از پژوهشگران نیز این اثر را تنها اثر باقیمانده او دانستهاند.[۱۴]
وفات
شیبانی در روز چهارشنبه، چهاردهم شوال سال ۵۲۵ هجری قمری درگذشت. اما تا روز جمعه به خاک سپرده نشد تا اینکه ابن ناصر به وصیت او، وی را غسل داده و در جامع قصر بر او نماز گزارد. سپس پیکر او به سوی جامع منصور حمل شد و عبدالوهاب بن مبارک انماطی بر وی نماز خواند و در باب حرب بغداد، نزد قبر بشر حافی (عارف مشهور) به خاک سپرده شد.[۱۵]
روايت حديث غدير[۱۶]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده هبةاللَّه بن محمد بن عبدالواحد (حصين) شيبانى (م ۵۲۵ ق) است. چنانچه در نام ابوعلى ابن مُذهِب گذشت، هبةاللَّه شيبانى حدیث غدیر را در احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رَحبه کوفه نقل كرده است. ذهبی و ابن کثیر و يافعى[۱۷]: او را توثيق كرده و ستوده اند.
وى راوى «المسند» از ابى على ابن مُذهِب، از ابى بكر بن مالک، از عبداللَّه بن احمد، از احمد بن حنبل است. ابن جوزى و ديگران از او روایت كرده اند.
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۴، ص۳۷۶
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۷، ص۱۸۷
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۴، ص۳۷۶
- ↑ ذهبی، سیر، ج۱۴، ص۳۷۶؛ ابن دمیاطی، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۹۱
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۴، ص۳۷۶
- ↑ المنتظم ج۱۲، ص۲۶۸
- ↑ ابن دمیاطی، المستفاد، ج۱، ص۱۹۱
- ↑ ابن دمیاطی، المستفاد، ج۱، ص۱۹۱
- ↑ ابن جوزی، المنتظم، ج۱۲، ص۲۶۸
- ↑ ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج۱۴، ص۳۷۶-۳۷۷
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۳۰، ص۱۵۷
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۷، ص۱۸۷
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۱۶۲
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۴، ص۴۴۱-۴۴۲
- ↑ ابن جوزی، المنتظم، ج۱۲، ص۲۶۸
- ↑ چكيده عبقات الانوار(حديث غدير) : ص ۲۶۹.
- ↑ دول الاسلام: ج ۲ ص ۴۷، حوادث سال ۵۲۵ . تاريخ ابن كثير: ج ۱۲ ص ۲۰۳. مرآة الجنان: ج ۳ ص ۲۴۵، در گزارش رخدادهاى سال ۵۲۵ .