وصابی
ابراهیم بن عبدالله وصابی یمنی شافعی از محدثان و نویسندگان سده دهم هجری در یمن است. با وجود شهرت محدود او در منابع رجالی متأخر، دو اثر خطی از وی به جای مانده که نشاندهنده اهتمام ویژهاش به جمعآوری احادیث بوده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | إبراهیم بن عبد الله الوصابی الیمنی الشافعی |
| سرشناسی | محدث، نویسنده |
| وفات | حدود ۹۷۰ هجری قمری (احتمالی) |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | اهل سنت (شافعی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، نگارش آثار مناقب |
| علت شهرت | تألیف «الاكتفاء في فضل الأربعة الخلفاء» و «أسنى المطالب في فضل أمير المؤمنين علیه السلام» |
زندگی نامه
ابراهیم بن عبدالله وصابی یمنی شافعی (۹۶۳–۹۷۰ق) اهل «وصاب» از توابع ذمار در یمن است.[۱] انتساب او به مذهب شافعی در تمام منابع تکرار شده است.[۲] تاریخ دقیق ولادت وی دانسته نیست، اما تاریخ فراغت از تألیف مهمترین کتابش یعنی «الاكتفاء» را «دوازدهم ربیعالأول ۹۶۳ق» ثبت کرده است. از همین رو دوره علمی او را نیمه دوم قرن دهم هجری و احتمالاً وفاتش را حدود ۹۷۰ق تخمین زدهاند.[۳]
جایگاه رجالی
در منابع رجالی اهل سنت از او به عنوان «شیخ جلیل، محدث مسند» یاد شده است.[۴] با این حال، تذکرهنویسان متأخر کمتر به او پرداختهاند. روش او در دو کتاب موجود چنین است: احادیث و آثار را با سلسله سند گردآوری کرده و آنها را بر اساس موضوع مناقب دستهبندی نموده است.[۵] وی عمدتاً از منابع کهن حدیثی مانند «مسند احمد» و «مستدرک حاکم» نقل میکند.
آثار خطی
الف) الاكتفاء في فضل الأربعة الخلفاء
این کتاب اصلیترین و مفصلترین اثر وصابی است. نسخهای از آن در کتابخانه آصفیه حیدرآباد دکن به شماره ۲۵۵ موجود است. تاریخ نگارش این نسخه، ۹۶۷ق ثبت شده.[۶] این اثر تاکنون به چاپ نرسیده و تنها به صورت خطی در دسترس است.[۷]
ب) أسنى المطالب في فضل أمير المؤمنين أبي الحسن علي بن أبي طالب علیه السلام
این کتاب در حقیقت بخش مستقلی از «الاكتفاء» است که وصابی بعد از اتمام کتاب اصلی، آن را جداگانه تنظیم کرده و نام «أسنى المطالب» بر آن نهاده است. این اثر شامل ۲۰ باب و ۱۳ فصل در مناقب امام علی علیه السلام میباشد. نسخهای از آن در کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی (قم) به شماره ۴۶۹۲ موجود است.[۸] همچنین نسخه دیگری در کتابخانه آصفیه (ش ۲۵۵) ضمیمه «الاكتفاء» ثبت شده است.[۹]
خلط با معاصران
مهمترین آسیب در پژوهش درباره وصابی، خلط او با دو شخصیت دیگر یمنی است:
- احمد بن عبدالرحمن وصابی شافعی (م ۷۶۷ق).[۱۰]
- محمد بن عبدالوهاب وصابی معاصر (۱۳۷۶–۱۴۳۶ق) که آثار متأخر چاپی دارد . بنابراین هر گونه نسبت کتاب به ابراهیم وصابی باید با بررسی دقیق تاریخ نسخه صورت گیرد.
روايت احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با صحابه به حديث غدير[۱۱]
از ادله دلالت حدیث غدیر بر امامت و خلافت اين است كه اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه کوفه حديث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلیٌّ مَولاهُ» را مطرح كرده و از شاهدان حاضر در مجلس از صحابه كه در غدیر حاضر بودند طلب شهادت كرد. اين ماجرا را شمارى از بزرگان اهل سنت نقل كرده اند. يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حديث غدير را نقل كرده ابراهيم بن عبداللَّه یمنی وصابی شافعی است.
وصابی در «الاكتفاء فى فضل الأربعة الخلفاء» طی چهارده مورد حدیث غدیر را با اشاره به ماجرای غدیر و ماجرای احتجاج حضرت بر طلحه در جنگ جمل روایت كرده است.[۱۲] وصابی شافعی حدیث مناشده را از عبدالرحمن بن ابی ليلی و زید بن ارقم و عمير بن سعید روایت كرده، و سپس می گويد:
عبداللَّه فرزند امام احمد در زوائد «المسند» و ابويَعلى در «المسند» و ابن جرير در «تهذيب الآثار» و خطيب در تاريخش و ضياء در «المختارة» و طَبَرانى در «المعجم الکبیر» و «المعجم الاوسط» آورده است.[۱۳]
روایت ماجرای سنگ آسمانی در غدیر[۱۴]
از جمله دلايل قطعى بر دلالت حدیث غدیر بر امامت اميرالمؤمنین علیه السلام، ماجراى حارث فهری و عذاب الهی با سنگ آسمانی و نزول آياتى از سوره معارج است. اين ماجرا را شمارى از بزرگان اهل سنت نقل كرده اند، كه از جمله آنان ابراهیم بن عبداللَّه یمنی وصابی است. وى ماجرای حارث بن نعمان را از ثعلبى در تفسيرش نقل كرده است.
كتاب «الاكتفاء فى فضل الأربعة الخلفاء» اثر یمنی وصابی نزد اهل سنت از كتاب های مشهور است. محمدمحبوب در جاهایی از «تفسیر شاهی» از اين كتاب نقل كرده است.[۱۵]
پانویس
- ↑ الوصابی، «نسب وصاب»، نسخه خطی کتابخانه آصفیه، ش ۲۵۵، برگ ۳
- ↑ الیافعی، المذهب الشافعی فی الیمن، ۲۰۱۲، ص ۱۷۴
- ↑ الأمینی، الغدیر، ج۵، ص ۱۲۳
- ↑ الأمینی، الغدیر، ج۵، ص ۱۲۳
- ↑ الوصابی، أسنى المطالب، نسخه کتابخانه آیتالله مرعشی، ش ۴۶۹۲، برگ ۲
- ↑ الوصابی، الاكتفاء، فهرست کتابخانه آصفیه، ج۱، ص ۴۳۹
- ↑ مرآة الکتب، ج۳، ص ۴۵۸
- ↑ فهرست مخطوطات کتابخانه مرعشی، ج۱۰، ص ۲۸۴
- ↑ کتابخانه آصفیه، ج۱، ص ۴۳۹
- ↑ الیافعی، المذهب الشافعی فی الیمن، ص ۲۶۰
- ↑ چکیدۀ عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص۲۷۴، ۵۲۵.
- ↑ الاكتفاء فى فضل الأربعة الخلفاء (مخطوط): باب چهارم، با عنوان «اسنى المطالب فى مناقب على بن ابى طالب عليه السلام».
- ↑ الاكتفاء فى فضل الأربعة الخلفاء (مخطوط).
- ↑ چکیدۀ عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص۴۹۵.
- ↑ تفسیر شاهی: ذیل آیۀ ۹ از سورۀ توبه. ذخیرة المآل (مخطوط).