کتابنامه شعر غدیر
با توجه جهانی به مکتب اهلبیت علیهم السلام و عنایت خاص ائمه علیهم السلام، در سده اخیر گرایش خاصی به تألیف کتبِ مربوط به آل محمد علیهم السلام مشهود است و شاهد کتابهای پرمحتوا و تحقیقی چه از نظر تاریخی و حدیثی و چه از نظر ادبی و شعری هستیم که غدیر نیز یکی از همین زمینه هاست. و لذا یکی از شاخههای موضوعی غدیر، اشعار غدیر یا همان «غدیریهها» است که در طول تاریخ سروده شده است. در همین راستا، محققین و مؤلفین کتبی را به رشته تحریر درآورده و در آن غدیریههای را جمعآوری کردهاند.
البته کتابهای بسیار به نام «غدیریه» یا نام دیگر نوشته شده که در آن فقط غدیریه مؤلف آمده، و نیز مقالههای متعددی در مجلات در مورد غدیریهها نوشته شده است. همچنین کتابهایی تدوین شده که تلخیص کتاب «الغدیر» به عربی و فارسی و اردو است و که غدیریهها را آوردهاند.[۱]
کتب شعر غدیر را اینگونه میتوان ارائه کرد:
عربی
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، علامه امینی.
- شعراء الغدیر، مؤسسة الغدیر، بیروت.
- الغدیر فی الأدب الشعبی، حسین بن حسن بهبهانی.
- غدیریات، علامه امینی، برگزیده از الغدیر.
- غدیریات هادفة، سید طالب خرسان.
فارسی
- غدیر در شعر فارسی، سید مصطفی موسوی گرمارودی.
- سرود غدیر، علامه سید احمد اشکوری، ۲ جلد.
- شعرای غدیر از گذشته تا امروز، علامه محمد هادی امینی، ۱۰ جلد.
- غدیر در شعر فارسی از کسائی مِروَزی تا شهریار تبریزی، محمد صحتی سردرودی.
- پاسداران حماسه غدیر، پرویز عباسی.
- بیعت با خورشید، اداره ارشاد خراسان.
- در ساحل غدیر، احمد احمدی بیرجندی.
- گلبانگ غدیر، محمدمهدی بهداروند.
- دریا در غدیر، ثابت محمودی.
- مهر آب خم، سید علی رضوی.
- یک جرعه از غدیر، شعرای قم.
اردو
- صهبای غدیر، شعرای هند.
- ترانه غدیر، سید محمدرضا ساجد زیدپوری.
به بیانی دیگر میتوان اینگونه گفت که در طول تاریخ خادمان غدیر مکرر خطبه غدیر را به نظم درآورده اند.
اصطلاحاً این گونه اشعار را «غدیریه» میگویند و شرح آن چنین است:
الف) نظم عربی
نظم عربی حدیث و خطبه و واقعه غدیر در کتاب شریف «الغدیر» تألیف علامه امینی جمعآوری شده است. طی یازده جلد این کتاب، شعرهای عربی «غدیر» به صورت جامعی تدوین گردیده است. همچنین کتاب «شعراء الغدیر» توسط مؤسسه الغدیر بیروت در دو جلد تدوین شده است.
ب) نظم فارسی
نظم فارسی خطبه غدیر در کتابهای «سرود غدیر» تألیف علامه سید احمد اشکوری، ۲ جلد، «شعرای غدیر از گذشته تا امروز»، تألیف دکتر شیخ محمدهادی امینی، ۱۰ جلد، و «غدیر در شعر فارسی از کسائی مَروَزی تا شهریار تبریزی»، محمد صحتی سردرودی جمعآوری شده است.
همچنین خطابه غدیر به صورت نظم فارسی توسط عده ای از شعرای فارسیزبان انجام گرفته که چهار عنوان چاپی ذکر میشود:
- خطبة الغدیر، اثر مرحوم صغیر اصفهانی، که با همکاری مرحوم عمادزاده انجام گرفته است.
- خطبه غدیریه، اثر میرزا رفیع، که در سال ۱۳۱۳ قمری در هند چاپ شده است.
- ترجمه (منظوم) خطبه غدیر خم، اثر میرزا عباس جبروتی قمی.
- غدیر خم، اثر مرتضی سرافراز، که در سال ۱۳۴۸ شمسی منتشر شده است. این چند عنوان کتاب به عنوان نمونه ذکر شد، و برای اطلاع بیشتر به دو کتاب «الغدیر فی التراث الاسلامی» و «غدیر در آئینه کتاب» رجوع شود.
به بیانی دیگر:
از زمان حسّان بن ثابت - که در روز غدیر خم به اذن پیامبر برخاست و واقعه غدیر را سرود - تا زمان حاضر، اشعار فراوان درباره آن حادثه و امامت علی علیه السلام سروده شده و شاعران عرب و فارسی درباره آن ادای حق کردهاند. مجموعههای متعددی نیز گردآوری شده که حاوی اشعار عربی یا فارسی درباره غدیر خم است و در اصطلاح ادبی به «غدیریه» شهرت یافته است.
اسکلت کتاب عظیم «الغدیر» علامه امینی بر غدیریههایی استوار است که شاعران از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله تا زمان مؤلف سرودهاند، و قرن به قرن شعرای غدیر و نمونههایی از آثار آنان و مستندات منقبتهای مطرح شده در آن اشعار را مطرح کرده است.
چنین مجموعههایی در زبان فارسی نیز نگارش یافته است، که به نام تعدادی از آنها اشاره میشود:[۲]
- آیینه جمال و جلال، تدوین و نشر: آستان قدس رضوی.
- آیینه مهر، بهداروند، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
- بیعت با خورشید، گردآوری: اداره کل ارشاد اسلامی مشهد، ۱۳۷۶ ش.
- پاسداران غدیر، پرویز عباسی داکانی، انتشارات نور فاطمه علیها السلام، ۱۳۶۴ ش.
- جلوههای ولایت در شعر فارسی، احمدی بیرجندی، بنیاد آستان قدس رضوی.
- چکامه کوثریه، سید رضا هندی و دیگران، ۱۳۷۰ ش، انتشارات طور.
- حضرت علی علیه السلام در قصههای عامیانه، احمد وکیلیان - خسرو صالحی ارشاد.
- حماسه غدیر، محمدرضا حکیمی، ۱۳۵۵ ش، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.[۳]
- خطبه غدیر خم، عباس جبروتی، ۱۳۷۸ ش، قم.
- خطبة الغدیر، صغیر اصفهانی، ۱۳۲۹ ش، تهران.
- در خلوت علی علیه السلام، معصومی، تهران، انتشارات حافظ نوین.
- در ساحل غدیر، احمد احمدی بیرجندی، ۱۳۷۷ ش، آستان قدس.
- دریا در غدیر، سهیل محمودی، ۱۳۶۵ ش.
- دسته گل محمدی، علی اکبر پیروی، ۱۳۵۴ ش، تهران، شرکت طبع کتاب.
- دسته گلی از شعرای نامی ایران در مدح علی علیه السلام، صابر کرمانی، ۱۳۶۳ ش، تهران.
- رشک ملک، میرزا حبیب اللَّه خراسانی، ۱۴۰۸ ق، انتشارات طور.
- روزنامه خراسان، (ویژه غدیر)، شماره ۱۳۷۶ / ۲ / ۴(۱۳۸۱۶).
- ستایش گران خورشید، محمدجواد غفورزاده، ۱۳۸۰ ش، آستان قدس رضوی.
- سرود غدیر، سید احمد اشکوری (۲ جلد).
- سروده ایی برای مولا علی علیه السلام، کتابسرا، ۱۳۶۳ ش.
- سرور آزاد مردان جهان، شمسآبادی، فروغی، تهران، ۱۳۵۶ ش.
- سیمای علی علیه السلام در آینه شعر، (ج ۱ و ۲) ثابتی و پورمصطفی، ارشاد، تهران ۱۳۷۹ ش.
- شعرای غدیر از گذشته تا امروز، محمدهادی امینی(۱۰ جلد).
- علوم الحدیث، (فصلنامه)، شماره هفتم، بهار ۱۳۷۷ ش.
- علی علیه السلام در شعر و ستایش فارسی، جواهری وجدی، بوعلی، تهران ۱۳۶۶ ش.
- غدیر خم، مرتضی سرافراز، ۱۳۴۸ ش، انتشارات طهوری.
- غدیر در ادب پارسی، (از قرن چهارم تا چهاردهم)، سازمان تبلیغات اسلامی.
- غدیر در شعر فارسی از کسایی تا شهریار، محمد صحتی سردرودی.
- غدیر در شعر فارسی، مصطفی موسوی گرمارودی، نشر الهادی، ۱۳۷۴ ش.
- غدیر روز کمال دین، علی اصغر مروج الشریعة، ۱۳۶۹ ش، انتشارات امید.
- غدیریه، سید محمدنصیر حسینی، ۱۳۲۵ ش، تهران.
- غدیریه، محمدعلی مجاهدی، ۱۳۴۱ ش، اصفهان.
- غدیریههای فارسی، صحتی سردرودی، ۱۳۷۹ ش، وزارت ارشاد اسلامی.
- قصیده غدیریه، ملاعلی خویی نجفی، ۱۳۷۵ ش، انتشارات انصاریان.
- گلبانگ غدیر، محمدمهدی بهداروند، ۱۳۷۵ ش، انتشارات پیام آزادی.
- گوهر عشق، ضیاءالدین ترابی، ۱۳۷۵ ش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- مناقب علوی در آینه شعر فارسی، ابوالقاسم رادفر، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۸۱ ش.
- مناقب علوی در شعر فارسی، احمدی بیرجندی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ ش.
- مهر آب خم (چهارده غدیریه)، سید علی رضوی، ۱۳۶۹ ش.
- نسیم غدیر، علی رضا میرزا محمد، ۱۳۷۸ ش، سازمان تبلیغات اسلامی.
- ولایتنامه، محمدعلی فدوی خوئی، ۱۳۷۶ ش، انتشارات انصاریان.
- همای رحمت، محمدزاده، تبریز، انتشارات منشور.
- یادنامه علامه امینی، محمدرضا حکیمی، مقاله غدیریههای فارسی، ۱۳۶۱ ش، مؤسسه انجام کتاب.
- یک جرعه از غدیر، شورای شعر شهرستان قم، ۱۳۷۶ ش.
- یک قطره از دریا، محمدعلی مجاهدی، قم، ۱۳۷۰ ش.
البته برخی از کتابهای یاد شده، جز موضوع غدیر، به مدایح و فضائل دیگر حضرت علی علیه السلام نیز پرداخته است.
کتاب «جلوههای ولایت در شعر فارسی» که زیر نظر احمد احمدی بیرجندی گردآوری شده،[۴] از جمله کتابهایی است که به بررسی شعر شاعران پارسیگوی تا قرن ۹ پرداخته، و اشعار آنان را در موضوعاتی چون:
شیعه، ولایت، غدیر خم، امامت، عدل، شفاعت، تولی و تبری، مناقب حضرت علی علیه السلام، ذوالفقار، حیدر، خمسه طیبه، علی و آل علی علیهم السلام و منقبت یکایک ائمه دیگر علیهم السلام آورده است. اشعاری که بهطور تلویحی و تلمیحی به فضایل حضرت علی علیه السلام اشاره دارد فراوان است.
در اینجا به بعضی از کتابهای مستقلی که در مورد اشعار غدیر تألیف شده همراه با کتابشناسی اشاره میکنیم:
- از میقات تا میثاق (با کاروان غدیر)، حسین خلیلی راد، فارسی، چاپی، مؤمنین، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۸ ش، رقعی، ۶۴ ص. این کتاب اشعاری از سرودههای مؤلف است که پس از مقدمه پانزده شعر آمده و در ابتدا چند شعر در غدیر و سپس در مورد امام زمان علیه السلام و در پایان درباره پاره ای از مسایل اجتماعی و اخلاقی است.
- الاصالة (مجله)، جمعی از شاعران، عربی، چاپی، وزیری، ۸۰ ص. در این کتاب غدیریههای شعرای نجف جمعآوری شده است.
- افق روشن، جمعی از معلمان، فارسی، چاپی، نبأ، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۲ ش، رقعی، ۱۱۲ ص. این کتاب گزیدهای از نوشتههای معلمان در جوانب مختلف غدیر و شامل هفده مقاله است. عناوین این مقالات چنین است: غدیر در قرآن و احادیث، خطبه غدیر و مطالبی در مورد آن، گزارشی از غدیر، آداب و سنن غدیری، غدیر در کلام عامه، غدیر در اسلام و ادیان پیشین، غدیر و شعر و نثر معاصر و عید غدیر. این کتاب دستاورد فراخوان غدیر از سوی انتشارات نبأ به شکل بروشور در سال ۱۳۸۱ ش است که در میان جمعی از معلمان اعلام شده و کتاب حاضر گزیدهای از مقالات معلمان غدیری است. این کتاب به انگلیسی ترجمه شده و با نام «اِسیْزْ آنْ غَدیر» چاپ شده است.
- الامام علی علیه السلام و قصة عید الغدیر، جمعی از محققین، عربی، چاپی، دار المرتضی، بیروت (لبنان)، چاپ اول، سال ۱۴۲۵ ق، ۲۰۰۵ م، رقعی، ۲۵۹ ص. در این کتاب، طی سه بخش مباحثی در جوانب مختلف غدیر آمده است: بخش اول: مباحثی در مورد ابعاد شخصیتی و اجتماعی صاحب غدیر امیرالمؤمنین علیه السلام و خلافت آن حضرت. بخش دوم: مطالبی در مورد روز غدیر، واقعه غدیر، حدیث غدیر در کتب عامه، محل و مسجد غدیر از نظر جغرافیایی و تاریخی و اعمال روز غدیر. بخش سوم: غدیر در ادبیات عربی که شامل ۹ شعر عربی در مورد غدیر است. مطالب این کتاب مقالاتی از محققین عرب درمورد غدیر وامیرالمؤمنین علیه السلام است که از کتاب «دائرةالمعارف الإسلامیة الشیعیة» از سیدحسن امین استخراج شده است. این محققین عبارتند از: عباس محمود عقّاد، عبداللَّه علایلی، جورج جُرداق، جُبران خلیل جبران، سید حسن امین، عبدالهادی فضلی.
- بیعت با خورشید، گروهی از محققین، فارسی، چاپی، انجمن ادبی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان، مشهد، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش، وزیری، ۱۳۶ ص. در این کتاب پس از مقدمه اشعاری در غدیر و گاهی در مدح امیرالمؤمنین علیه السلام از سی و هشت شاعر آمده است. اسامی هر کدام از شاعران همراه با عنوان شعرشان از این قرار است:
- احمد کمال پور (اکمال): بر خلق و عطای خلق در بندم.
- مرتضی امیر اسفندیه: لباب ز آتش، خوشه خشم.
- الهام امین: بلندای عدالت.
- منوچهر اسفندیاری (شیوا): آیت کبری. علی باقرزاده (بقا): آفتاب روشن.
- امیر برزگر خراسانی: عید غدیر است و روز شادی عالم، از شکاف سنگ کعبه گل دمید.
- سید علی اکبر بهشتی: مظهر رحمت. محمدرضا جلالی فر (نوید): دست قدرت.
- یحیی حدادی ابیانه: فیض ولایت، مولی علی علیه السلام.
- سید محمد خسرونژاد (خسرو): غدیر خم، جانشین پیغمبرصلی الله علیه وآله، نقش رهبری، ساقی کوثر، درس رستگاری، ذوالفقار. محمدرضا خطیبی (نوید): تحقق غدیر.
- منیژه درتومیان: غربت مولا. محمدحسن ذاکرالحسنی (ذاکر): درج گهر. قاسم رفیعا: دریا در غدیر.
- محمدعلی سالاری: پیام غدیر.
- کریم سینیچی (سالک): ساقی نامه.
- قاسم سرویها (سروی): نبوت و ولایت، سریر ولایت.
- علیرضا سپاهی لائین: غوغا در غدیر.
- عفت شریعتی کرمانی: ستاره صبح. اکبر شعبانی: شهسوار خطه خیبر.
- شعار ابوذری (ناصر): چهارده قرن پس از حادثه پیمان بستن.
- محمدعلی صفری (زرافشان): جام ولایت.
- ذبیح اللَّه صاحبکار: توتیای دیده، بخشی از یک مثنوی.
- حسن عبدی (شفیق): آیین ولایت.
- محمدجواد غفورزاده (شفق): بیعت با خورشید، برکه خورشید، ناد علیاً مظهرالعجائب.
- غلامرضا غلامپور: کعبه دلها.
- سید رضا مؤید: شکوه غدیر خم، غدیریه، تاریخ ولایت، سلام بر عید غدیر، روز غدیر و روز امامت، سرچشمه بقاء جلوه قرآن، حقیقت توحید، علی همنشین کوثر.
- سید رضا محمدی: مولا جان. مصطفی محدثی خراسانی: آیههای شکوه، راز خلقت.
- سید مصطفی موسوی گرمارودی: گل همیشه بهار.
- طاهره موسوی گرمارودی: برکه سرشار هدایت. محمد نیک استواری: دستان مشکل گشا.
- علی نیک فرجام: آینه دار حق.
- سید هاشم وفایی: خورشید ولایت، مولود کعبه. وحید خراسانی: محرم اسرار، یادواره.
- قاسم رسا: شهر علم، صحنه تاریخی عید غدیر، عید غدیر و نوروز، سه رباعی به مناسبت غدیر، یداللَّه فوق ایدیهم.
- قاسم استادی (ثابت): خوشترین ایام. غلامرضا قدسی: به مناسبت میلاد حضرت مولا علی علیه السلام، آشنای علی علیه السلام.
- تذکره شعرای غدیر، ۶ ج، محمدهادی بن عبدالحسین امینی، فارسی، خطی، هر جلد: ۵۰۰ ص. در این کتاب شعرای غدیر طبق حروف ابجد و طبق القاب آنها همراه با شعرشان در مورد غدیر آورده شده است. در هر مورد پس از آوردن شعر شرح حال شاعر و نیز نمونههایی دیگر از شعر او و اگر احتیاج باشد توضیحی در بعضی موارد از شعر آن شاعر در پاورقی آمده است.
- حدیث مهر در بلور شعر، علی ثاقب بخشایشی، فارسی، چاپی، دلیل ما، قم، چاپ اول، سال ۱۳۸۸ ش، رقعی، ۱۲۰ ص. در این کتاب، پس از مقدمه ای ادبی، چند شعر درباره غدیر آورده، و سپس خطبه غدیر به صورت قطعه قطعه، همراه با ترجمه فارسی و ترجمه منظوم همان قطعه آمده است. در پایان نیز چند شعر در مورد غدیر آمده است. عناوین این کتاب از این قرار است: پرونده بلند شعر غدیر، غدیر در زبانه ای شاعرانه متفاوت، جلوههای شعری در ادبیات غدیر، ترجمههای شعری خطابه غدیر، دفتر شعری حاضر، عریضه ارادت به صاحب غدیر، هر چه داریم از غدیر است از غدیر، حضرت طاهاصلی الله علیه وآله با صد و بیست هزار حاجی، پرکشیدن تا غدیر، نزول اجلال در خم غدیر. صحنه زیبای منبر در غدیر: ۱. حمد و ثنای الهی ۲. فرمان الهی برای مطلبی مهم ۳. اعلان رسمی ولایت و امامت دوازده امام علیهم السلام ۴. معرفی و بلندکردن امیرالمؤمنین علیه السلام ۵. تأکید بر توجه امت به مسئله امامت ۶. اشاره به کارشکنیهای منافقین ۷. پیروان اهلبیت علیهم السلام و دشمنان ایشان ۸. حضرت مهدی علیه السلام ۹. مطرح کردن بیعت ۱۰. حلال و حرام واجبات و محرمات ۱۱. بیعت گرفتن رسمی، و آنگاه بیعت ولایت مداران مرد، و بیعت زنان ولایت پذیر، و شعری به بلندای غدیر، و تاج افتخار علوی، و جبرئیل ظاهر شد! و سنگ بر دشمن غدیر بارید! سلام بر حق خالص غدیر، سلام بر امام روسفیدان غدیر.
- حماسه غدیر، مهدی شفیعی (پردیسی)، فارسی، چاپی، شهاب الدین، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۸۶ ش، پالتویی، ۱۳۰ ص. در این کتاب، ماجرای غدیر همراه با خطبه آن در قالب شعر فارسی و با عنوان گذاریهای متعدد آورده شده است.
- خطابه غدیر در آیینه شعر، سید حسین حسینی، فارسی، چاپی، منیر، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۷۸ ش، وزیری، ۲۲۴ ص. در این کتاب، پس از مقدمه، متن عربی خطبه غدیر و سپس ترجمه فارسی در قالب نثر ادبی آمده است. پس از آن، چهار غدیریه مفصل از صغیر اصفهانی، علی تنها، غلامرضا سازگار، حسین حسنی؛ هر کدام در یازده بخش آمده که ماجرا و خطبه غدیر را در قالب شعر فارسی سرودهاند. در آخر هم دو بیتیهای ده بزرگی، مخمسهای راشی زاده، و غدیریه ای ترکی از حسین حسنی آورده شده است.
- دانشنامه شعر غدیر، ۵ ج، محمد صحتی سردرودی، فارسی، خطی، چاپ یک جلدی: وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۷۹ ش، وزیری، ۶۳۶ ص. خطیِ کامل شده ۵ جلدی: وزیری، هر جلد حدوداً ۶۰۰ ص. در این کتاب به ترتیب تاریخ، غدیریهها و شعرهای سروده شده در غدیر از شاعران فارسیزبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآوری شده است. در هر غدیریه و شعر، پس از نام شاعر، غدیریه و شعر او آورده شده است. سپس توضیحاتی در مورد آن شعر از قبیل شواهد قرآنی و روایی که در شعر آمده و توضیحات دیگر آمده است. در آخر هر مورد احوالات و آثار و افکار شاعر نیز آورده شده است. در پایان، کتابنامه غدیریههای فارسی و نمایه آمده است. این کتاب در سال ۱۳۷۷ ش به صورت مقاله ای در مجله «علوم حدیث، ش ۷» - که ویژه حدیث غدیر است - با نام: «غدیریههای فارسی از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ اول و یک جلدی آن «غدیر در شعر فارسی از کسائی مروزی تا شهریار تبریزی» آمده است. این کتاب اکنون تکمیل شده و در ۵ جلد در راه چاپ است.
- در ساحل غدیر، احمد احمدی بیرجندی، فارسی، چاپی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ اول، سال ۱۳۷۷ ش، وزیری، ۱۸۴ ص. در این کتاب اسامی چهل و هشت تن از شاعران همراه با شعرهایشان در غدیر آمده است. این شعرها اکثراً در مورد غدیر یا درباره وصایت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام و مسلئه ولایت است. اسامی شاعران چنین است: کسائی مروزی، سنائی غزنوی، شاه نعمت اللَّه ولی، لامع درمیانی، فیاض لاهیجی، فیض کاشانی، حزین لاهیجی، سروش لاهیجی، محمدعلی یزدی (وامق)، حکیم قاآنی شیرازی، ابوالحسن میرزا (شیخ الرئیس)، فرهنگ شیرازی، سید محمدحسن میرجهانی (حیران)، عبدالجواد جودی خراسانی، محمدحسین اصفهانی کمپانی، مفتون همدانی، جیحون یزدی، عمان سامانی. محمدکاظم صبوری، حبیب خراسانی، حائری مازندرانی، ملک الشعراء بهار، آیتی بیرجندی، نجومی خراسانی، صادق سرمد، حسینعلی منشی کاشانی، ابوالقاسم حالت، محمدحسین شهریار، خوشدل تهرانی، مکرم اصفهانی، الهی قمشهای، قاسم رسا، طائی شمیرانی، محمود شاهرخی، محمدعلی مردانی، ابوتراب هدائی، ذبیح اللَّه صاحبکار، محمدجواد غفورزاده (شفق). قاسم سرویها، سید محمد خسرونژاد (خسرو)، عبدالحسن فرزین، سید مصطفی موسوی گرمارودی، امیر برزگر خراسانی، غلامرضا غلامپور، طاهره موسوی گرمارودی، قاسم استادی (ثابت)، حبیب اللَّه چایچیان (حسان)، نصراللَّه مردانی. در پایان واژهنامه و آیات و احادیث و برخی از عبارات عربی که در احادیث آمده توضیح داده شده است.
- دیوان الغدیر، باقر محسنی (خرمشهری)، عربی، چاپی، ناشر: مؤلف، چاپ اول، سال ۱۳۷۹ ش، ۱۴۲۱ ق، وزیری، ۲۷۲ ص. در این کتاب نام شعرای غدیر را که شعر عربی سرودهاند همراه با شعرشان به ترتیب قرن و تا قرن نهم آورده است. توضیح این غدیریهها چنین است: قرن اول: پنج غدیریه. قرن دوم: سه غدیریه. قرن سوم: شش غدیریه. قرن چهارم: بیست غدیریه. قرن پنجم: نه غدیریه. قرن ششم: دوازده غدیریه. قرن هفتم: نه غدیریه. قرن هشتم: هفت غدیریه. قرن نهم: سه غدیریه. در پاورقیهای این کتاب لغات مشکل توضیح داده شدهاند.
- دیوان غدیریات الراشد، محمدجواد راشد، تهیه و تنظیم: احمد کعبی، مؤسسه مسلم بن عقیل علیه السلام، عربی، چاپی، نجف، چاپ اول، سال ۱۴۲۷ ق، ۲۰۰۷ م، وزیری، ۱۱۲ ص. در این کتاب، ابتدا تقریظهای متعددی از افراد مختلف در قالب شعر و سرود آورده شده است. سپس مقدمه ای کوتاه در مورد مؤلف، و پس از آن دو فصل آمده است: فصل اول: اشعار مؤلف است که غدیر و مضامین خطبه غدیر را در قالب شعر عربی در ۱۳ فصل آورده است. در فصل دوم ۱۸ شعر از شعرای عرب در وفات مؤلف کتاب که در شب شعر شاعران نجف ایراد شده آمده است. عناوین ادبی غدیریه مؤلف از این قرار است: آهة غدیریة، خلافة اللَّه، مؤتمر التبلیغ، الشعر یقف علی الباب، حکمة التبلیغ، رسالة مع الأیام، بالعمل لا الکلام، لا تعلموهم… فهم الأعلم، الإمامة… سفینة النجاة، العقل دلیل علی الإمامة، الإمام قوة الإسلام، الطغاة لا ینقذون البشر، دولة الغدیر.
- رشک ملک سلامی بر آستان غدیر، مؤلف:؟ ، فارسی، چاپی، طور، سال ۱۴۰۸ ق، خشتی، ۳۶ ص. در این کتاب ابتدا مقدمه ای کوتاه درباره شعر و شعرای غدیر آورده و سپس اشاره ای به سراینده و دیوان او نموده است. سپس ترجیع بندی در بیست و دو بند از مرحوم میرزا حبیب اللَّه خراسانی در مدح امیرالمؤمنین علیه السلام آورده که در پایان اشاره ای به امام زمان علیه السلام دارد. چنانچه از ابتدای این ترجیع بند معلوم میگردد این شعر به مناسبت غدیر سروده شده، ولو اینکه همه آن درباره غدیر نیست.
- ژرفای غدیر، محمد وافی، فارسی، چاپی، وزیری، ۱۷۶ ص. در این کتاب ۱۱۰ شعر غدیر به زبان فارسی آمده است.
- شعراء الغدیر، ۳ ج، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، بیروت، عربی، چاپی، ناشر: همان، چاپ اول، ج ۱: سال ۱۴۱۹ ق، ۱۹۹۹ م، ج ۲: سال ۱۴۲۱ ق، ۲۰۰۱ م، وزیری، ج ۳۵۰ :۱ ص، ج ۴۴۲ :۲ ص، ج ۵۵۶ :۳ ص.
- در این کتاب، پس از مقدمه ای کوتاه در مورد واقعه غدیر، شاعران غدیریه سرای عربی به ترتیب قرنها در دوازده بخش؛ از قرن اول تا دوازدهم هجری همراه با غدیریهها و توضیحات آورده است. در مورد هر شاعر، ابتدا زندگینامه، ادبیات، اساتید و دیگر جوانب مربوط به آن شاعر را بهطور مختصر آورده، و سپس غدیریه او را همراه با شرحی کوتاه آورده است. این کتاب جامعترین کتاب در مورد غدیریههای عربی است که به رشته تحریر درآمده است. توضیح مجلدات این کتاب چنین است:
ج ۱: شعرای قرن اول:
- امیرالمؤمنین علیه السلام
- حسان بن ثابت انصاری
- قیس بن سعد انصاری
- عمرو بن عاص
- محمد بن عبداللَّه حمیری.
شعرای قرن دوم:
- کمیت بن زید اسدی
- سید اسماعیل بن محمد حمیری
- سفیان بن مصعب عبدی کوفی
- یحیی بن بلال عبدی کوفی
- ابوتمام حبیب بن اوس طائی
- دعبل خزاعی
- ابواسماعیل علوی
- بقراط بن اشرط وامق نصرانی و شاعران دیگر
- ابن رومی
- حمانی افوه.
ج ۲:
شعرای قرن چهارم:
- ابن طباطبا علوی اصفهانی
- احمد علویه اصفهانی
- محمد بن احمد بن مفجّع
- احمد بن محمد حنّبی (صنوبری)
- قاضی تنوخی
- ابوالقاسم زاهی
- ابوفراس حمدانی
- ابوالفتح کشاجم
- ناشیء صغیر
- بشنوی کردی
- صاحب بن عبّاد
- جوهری جرجانی
- ابن حجّاج بغدادی
- ابوالعباس ضبّی
- ابوالرقعمق انطاکی
- ابوالعلاء سَرَوی
- ابومحمد طلحة عونی
- ابن حمّاد عبدی
- ابوالفرج رازی
- جعفر بن حسین و شاعران دیگر.
شعرای قرن پنجم:
- ابونجیب طاهر
- شریف رضی
- عبدالمحسن صوری
- مهیار دیلمی
- شریف مرتضی
- ابوعلی بصیر
- ابوعلاء معرّی
- المؤید فی الدین
- ابن جبر مصری و شعرای دیگر.
ج ۳:
شعرای قرن ششم:
- علی بن احمد فنجکردی
- ابن منیر طرابلسی
- قاضی ابن قادوس
- ملک صالح
- ابن عودی نیلی
- قاضی جلیس
- ابن مکی نیلی
- خطیب خوارزمی
- فقیه عماره یمنی
- سید محمد اقساسی
- قطب الدین راوندی
- سبط بن تعاویذی.
شعرای قرن هفتم:
- ابوالحسن المنصور باللَّه
- مجدالدین بن جمیل
- شوّاء کوفی حلّی
- کمال الدین شافعی
- ابومحمد المنصور باللَّه
- ابوالحسین جزّار
- قاضی نظام الدین
- شمس الدین محفوظ
- بهاءالدین اربلی.
شعرای قرن هشتم:
- ابومحمد بن داود حلّی
- جمال الدین خلعی
- سریجی اوالی
- صفی الدین حلی
- شیبانی شافعی
- شمس الدین مالکی
- علاءالدین حلی.
شعرای غدیر در قرن نهم:
- ابن عرندس حلی
- ابن داغر حلی
- حافظ بُرسی حلی
- ضیاءالدین هادی
- حسن آل عبدالکریم مخزومی.
شعرای غدیر در قرن دهم:
- شیخ کفعمی
- شیخ عزالدین عاملی.
شعرای غدیر در قرن یازدهم:
- ابن ابی شاهین بحرانی
- زین الدین حمیدی
- بهاءالدین عاملی
- حرفوشی عاملی
- ابن ابی الحسن عاملی
- شیخ حسین کرکی
- قاضی شرف الدین
- سید ابوعلی انسی یمنی
- سید شهاب ابومعتوق موسوی
- سید علی خان مشعشعی
- سید ضیاءالدین یمنی
- محمدطاهر قمی
- قاضی جمال الدین مکی
- ابومحمد بن شیخ صنعان.
شعرای غدیر در قرن دوازدهم:
- شیخ محمد بن حسن حرّ عاملی
- شیخ احمد بلادی
- شمس الأدیب یمنی
- سید علی خان مدنی
- شیخ عبدالرضا کاظمی
- علم الهدی محمد
- شیخ علی عاملی
- مسیحا فسوی
۱۰۰. ابن بشاره غروی
۱۰۱. شیخ ابراهیم بلادی
۱۰۲. شیخ ابومحمد شویکی
۱۰۳. سید حسین رضوی
۱۰۴. سید بدرالدین یمنی.
- شعراء الغدیر فی التاریخ عن موسوعة الغدیر، ۲ ج، سعید ابومعاش، عربی، خطی.
- شعرای غدیر، علی اصغر رضوانی، فارسی، خطی.
- شعر غدیر ۲ ج، بنیاد بینالمللی غدیر، زمزم هدایت، قم، فارسی، چاپی، چاپ اول، جلد ۱: سال ۱۳۹۳ ش، وزیری، ۱۳۳ ص، و جلد دوم: سال ۱۳۹۵ ش، رقعی، ۱۷۶ ص. در جلد اول این کتاب اشعار برگزیده جشنواره ملی سال ۱۳۹۳ ش، و در جلد دوم اشعار برگزیده پنجمین جشنواره ملی سال ۱۳۹۵ ش جمعآوری شده است.
- علی علیه السلام در خطابه غدیر و دعای کمیل، ولی اللَّه فتحی (فاتح)، فارسی، چاپی، نگار، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۸۹ ش، وزیری، ۷۸ ص. در این کتاب، خطبه غدیر در قالب شعر فارسی سروده مؤلف آمده است. در آخر، دعای کمیل نیز به شعر فارسی آمده است. این کتاب با کیفیتی بالا و زیبا به چاپ رسیده است.
- علی گویان از غدیر میگویند، گردآوری: ستاد غدیر استان تهران، فارسی، چاپی، انتشارات مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام، قم، چاپ اول، سال ۱۳۸۲ ش، وزیری، ص ۳۰۱. در این کتاب، برگزیده اشعاری آمده است که در فراخوان سال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۱ به مناسبت غدیر از سوی ستاد غدیر استان تهران اعلام و جمعآوری شده و مجموعاً ۱۰۸ شعر است. سرایندگان این اشعار از این قرار اند:
- بیژن ارژن
- سیما محمودی
- حسین هدایتی
- حمیده رضایی
- فاطمه کاوه
- حضرتی
- عبداللَّه واثق عباسی
- فاطمه وکیلی
- بهروز وندادیان
- علیرضا حکمتی
- عباس احمدی
- ذبیح اللَّه ذبیحی
- فاطمه ناظری
- محمد پروانه
- محمود شریفی
- ماندانا هوشیار
- معصومه سعیدی
- علی وندادیان
- سید محمود علوی نیا
- زهره پریشانی.
- سید محمدعلی رضازاده
- کبری پیرشالکوهی
- محمود خان احمدی
- نغمه مستشار نظامی
- محسن آریاپاد
- بابانور «علیقلی نوری شکری»
- نرگس کرخی
- مطهره شریعتی کوهبنانی
- فاطمه رنجبر
- زینب حسام
- مرتضی آخرتی
- ناصر شعار ابوذری
- فخیمی مرآت ابهری
- غلامرضا کافی
- مژگان دستوری
- زهرا ابراهیمی خبیر
- محمد عراقی
- ماریا گیلزاد کهن
- جعفر حیدری
- نگار جمشیدنژاد
- زهرا رفیعی
- سید حسن هاشمی
- مصطفی جلیلیان مصلحی
- ملیحه سرداری
- علی اصغر اکبری
- فریدون کربلی
- دانش منفردی
- فاطمه طارمی
- دخیل میرزایی کاشانی
- کبری سلطانی
- عباس کیقبادی
- صالح محمدی امین
- اکرم مالکی
- سید هادی طبائی
- مریم سقلاطولی
- جمشید شنبه بازاری
- محمد سعید میرزایی
- رضا فلاح بجنوردی
- مهدی جهانبخش
- محمد هادی حسینی جهانآبادی.
- غلامرضا پروینی نژاد
- عبدالرزاق توفیق زاده
- فهیمه رحمانپور
- زهرا صفایی
- امیر اکبرزداده
- زهرا حسینزاده
- سید وحید سمنانی
- جمیله اشتیاقی
- حسن صادقی پناه
- سید علی موسوی علیآبادی
- مهرآسا پروینی نژاد
- عباس حسین پور
- محبوبه بزم آرا
- محمود حاجی کلاته
- مصطفی پورکریمی
- محمد شیدا
- اسلام انصاری فر
- عصمت اسلامی
- علی اکبر نظری
- غلامرضا مرادی
- سمانه ایران نژاد
- عبدالرضا بارگیر
- رضا نیکوکار
- فائره رسکتی.
- غدیر در آئینه شعر، علی رضا مهرپرور، حسین ترکان، غدیرستان، فارسی، چاپی، رقعی، ۸۰ ص. در این کتاب طی پنج بخش اشعاری از شعرای معاصر در غدیر را جمعآوری کرده است:
- اشعار غدیر، در قالبهای مختلف (غزل، مثنوی، قصیده، مخمس، مسدس، بحر طویل و…)
- دوبیتیهای غدیر
- رباعیات غدیر
- قطعات غدیر
- سرودهای غدیر.
- غدیر در شعر فارسی، سید مصطفی بن محمدعلی گرمارودی (موسوی، طالقانی)، فارسی، چاپی، الهادی، قم، چاپ اول، سال ۱۴۱۵ ق، ۱۳۷۴ ش، وزیری، ۱۹۶ ص. این کتاب ابتدا شامل مقدمه ای در پنج نکته است که عبارتند از: عظمت امیرالمؤمنین علیه السلام، ظلم ظالمان در باب خلافت و غدیر، غربت غدیر، توضیحی درباره تألیف و شعر غدیر، بیست و دو شعر فارسی از شعرایی که اکثراً معروفند. شعرها اکثراً قصیده یا مخمس یا مثنوی هستند و در چند مورد نیز شعرنو آورده شده است. در ابتدای هر شعر مختصری از حالات شاعر و سرگذشت او با قلمی مخصوص آورده شده و پس از شعر توضیحاتی ادبی و لغوی و نیز از نظر معانی شعر داده شده است. شعرا به ترتیب عبارتند از: مکرم اصفهانی، حکیم قاآنی، سید محمدحسن میرجهانی، احمد عزیزی، میرزا یحیی مدرّس، میرزا محمدعلی وامق، محمدحسین اصفهانی (مفتقر)، صادق سرمد، میرزا حبیب خراسانی، محمدحسین شهریار، حسینعلی منشی کاشانی، حکیم کسائی، حبیب اللَّه چایچیان (حسان)، جیحون یزدی، اسماعیل نوری علاء، خوشدل تهرانی، اشرف الدین گیلانی، یوسفعلی میرشکّاک، صبوری کاشانی، سید مصطفی موسوی (گرمارودی)، سید محمدحسین شهریار، سید علی موسوی گرمارودی.
- غدیر، روز کمال دین، علی اصغر بن محمد مروّج (مروّج الشریعه، خراسانی، کرمانی)، زیر نظر: جعفر سبحانی، فارسی، چاپی، امید، قم، چاپ اول، سال ۱۳۶۹ ش، وزیری، ۱۶۴ ص. این کتاب در پنج بخش آمده است:
- داستان غدیر.
- عید غدیر.
- خطبه حضرت امیر علیه السلام در عید غدیر همراه با ترجمه فارسی.
- زیارت حضرت امیر علیه السلام در عید غدیر همراه با ترجمه فارسی.
- همگام با موکب شاعران بر «کرانه غدیر»: شامل شصت و دو شعر فارسی از پنجاه و هفت تن از شعرای قدیم و جدید در هزار و چهارصد بیت به مناسبت گذشتن هزار و چهارصد سال بر واقعه غدیر و تقریباً نیمی از کتاب را بخش آخر تشکیل میدهد.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب[۵] ۱۱ج، عبدالحسین بن احمد امینی (تبریزی، نجفی)، م ۱۳۹۰ ق، عربی، چاپی، چاپ اول: الزهراءعلیها السلام، نجف: سال ۱۳۷۱۱۳۶۴ ق، ۱۹۵۲–۱۹۴۵ م. چاپ یازدهم: الأعلمی، بیروت، سال ۱۴۱۴ ق. وزیری، ج ۴۱۷ :۱ ص، ج ۳۹۴:۲ ص، ج ۴۲۰:۳ ص، ج ۴۲۴:۴ ص، ج ۴۶۴: ۵ ص، ج ۴۰۶: ۶ ص، ج ۴۱۶ :۷ ص، ج ۳۹۶: ۸ ص، ج ۴۰۲ :۹ ص، ج ۳۸۷ :۱۰ ص، ج ۳۹۹ :۱۱ ص. چاپ تحقیق شده: چاپ اول: سال ۱۴۱۴ ق، ۱۹۹۴ م. وزیری، ج ۴۷۷ :۱ ص، ج ۴۶۳ :۲ ص، ج ۴۹۶ :۳ ص، ج ۴۷۲ :۴ ص، ج ۵۵۶: ۵ ص، ج ۴۷۱: ۶ ص، ج ۴۶۴ :۷ ص، ج ۴۵۶: ۸ ص، ج ۴۵۵ :۹ ص، ج ۴۵۴ :۱۰ ص، ج ۴۶۲ :۱۱ ص. چاپ دیگر: تحقیق: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، قم. چاپ اول: مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، قم، سال، ۱۴۱۶ ق، ۱۳۷۵ ش. چاپ پنجم: همان، سال، ۱۴۳۰ ق، ۲۰۰۹ م. وزیری، ج ۵۴۳ :۱ ص، ج ۷۱۳ :۲ ص، ج ۵۵۱ :۳ ص، ج ۵۷۶ :۴ ص، ج ۵۶۸: ۵ ص، ج ۷۱۲: ۶ ص، ج ۵۶۴ :۷ ص، ج ۵۵۷: ۸ ص، ج ۵۴۰ :۹ ص، ج ۵۴۳ :۱۰ ص، ج ۵۳۰ :۱۱ ص، ج ۵۳۱ :۱۲ ص، ج ۵۶۸ :۱۳ ص، ج ۵۱۷ :۱۴ ص.
کتاب «الغدیر» بینیاز از توضیح و تعریف است، چرا که نتیجه زحمات و مطالعات هجده ساعته مؤلف در شبانه روز و نیز مسافرتهای او به چند کشور جهان است. کتابی است که بزرگان و علما و نیز اکثر مراجع تقلید زمان مؤلف و حتی از مسیحیان تقریظ و تقدیر و تشکر برای آن نوشتهاند. در این کتاب ابتدا جوانب واقعه غدیر از قبیل حدیث آن از نظر سند و دلالت، و نیز آیات در غدیر یا احادیث مربوط به غدیر، همه مورد بررسی قرار گرفته است. سپس شعر و شعرا در غدیر شروع شده و غدیریههای عربی را از قرن اول تا چهاردهم همراه با معرفی سرایندگان آورده است. البته در بسیاری از موارد با کوچکترین مناسبت، مؤلف وارد موضوعات دیگر نیز گشته و در حد کامل به شکل فنی و علمی بحث نموده است. به نظر میرسد مؤلف، غدیر را نموداری از کل جوانب تشیع فرض نموده و در حاشیه آن اشکالات و ایرادات بر عامه را به خصوص در جلدهای آخر «الغدیر» آورده است.
- الغدیر فی مصادر الفریقین، علی یعقوب سویف القطیفی، ناشر: مؤلف، چاپ اول، سال ۱۴۲۳ ق، ۲۰۰۳ م، وزیری، ۶۰۱ ص. این کتاب در سه فصل آمده است: فصل اول: در این فصل خلاصه ای از زندگانی امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است. فصل دوم: باب ۱: گزارش حجةالوداع. باب ۲: در این باب کتابهایی که حدیث و ماجرای غدیر را نقل کردهاند، از کتب شیعه و سنی و به ترتیب قرنها آمده است؛ از قرن اول تا قرن پانزدهم. فصل سوم: چهل و سه غدیریه عربی به ترتیب زمانی آمده است.
- غدیریات، عبدالحسین بن احمد امینی (تبریزی، نجفی)، تهیه و تنظیم: نعمان نصری، عربی، چاپی، جیبی، ۱۷۵ ص. در این کتاب غدیریههایی را که در کتاب «الغدیر» آمده جمعآوری نموده و طبق ترتیب همان کتاب آورده و تنها غدیریهها آمده است، و بقیه مطالب از شرح حال شاعران و مباحث دیگر حذف گردیده است و ترتیب غدیریهها طبق کتاب «الغدیر» است. در این کتاب از شاعران قرن اول تا هشتم را آورده و جمعاً چهل شاعر و هر کدام یک غدیریه و همراه با پاورقیهای تحقیقی آمده است. این کتاب شماره اول از سری «من فیض الغدیر» و شماره دوم و پنجم آن با نام «مفاد حدیث الغدیر» و «عیدالغدیر فی الاسلام و التتویج و القربات یوم الغدیر» است.
- الغدیریات فی الشعر العربی، حربی نعیم محمد شبلی، عربی، چاپی، وزیری، ۳۲۶ ص. در این کتاب طی چهار فصل غدیریهها را از نظر فنی و ادبی مورد تحقیق قرار داده و مفصل بحث و تحقیق کرده است. عناوین این کتاب از این قرار است: الفصل الاول: البناء الفنّی. الفصل الثانی: لغة الشعر. الفصل الثالث: الصورة الفنیة. الفصل الرابع: الایقاع الشعری.
- غدیریه در ادب پارسی از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسیهای اسلامی، فارسی، چاپی، سازمان تبلیغات، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۷۹ ش، وزیری، ۲۷۲ ص. در این کتاب نود و سه غدیریه فارسی از نود و سه شاعر پارسی گوی از قرن چهارم هجری تا حال آورده شده است.
- کمی غدیر بیاور (گزیده اشعار جشنواره آینه در غدیر)، عبدالرضا شهبازی، فارسی، چاپی، انتشارات شاپور خواست، خرمآباد، چاپ اول، سال ۱۳۷۸ ش، رقعی، ۱۱۳ ص. در این کتاب، گزیده سرودههایی که در سه جشنواره غدیر که توسط مرکز آفرینشهای ادبی حوزه هنری لرستان و در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ برگزار شده، قرائت شده آمده است.
این اشعار چهل سروده در مورد غدیر هستند. در آخر طرحی جالب توجه اجرا شده و آن اینکه شش سروده به زبان محلی لری در مورد غدیر آورده شده است.
اسامی سرایندههای غدیری در این کتاب از این قرار است:
عباس آتشی، بیژن ارژن، شاهرخ اورامی، سمیه امیدی راد، همتعلی اکرادی، محسن بیاتیان، محمدیوسف بغدادی، نبی تتری، احمد حجتی، حشمت اللَّه خالقی، رضا حسنوند، منصور دولتی، مرتضی ذاکر، عبدالرضا رادفر، اکبر رضایی، الهام زارعی زاده، علی سلیمانی، لیلا ساعدی، مسعود سپهوندی، سید علی اشرف شریعتمداری، حسین شکربیگی، عبدالرضا شهبازی، میلاد شهبازی، فرانک صیدیمراد، فریدون علوینسب، محمدتقی عزیزیان، سید جبار عزیزی، نصراللَّه عسگری، بهادر غلامی، اسد فرهمند، علیرضا کرمی، طاهره کاویانی، عزیز کلهر، سحر گودرزی، احمدرضا گوهری، سیده فاطمه موسوی، الهام منصورپور، محمدجواد محبت، خداداد نورایی. بومی سرودهها (اشعار لری): عزیز بیرانوند، خاطره جلدانی، عابد میرزاییان چگنی، شکوفه محمدی، حجت اللَّه مهدوی، عزیز نادری.
- گلبانگ غدیر، محمدمهدی بهداروند، فارسی، چاپی، پیام آزادی، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، وزیری، ۱۴۸ ص، چاپ دیگر: حر، سال ۱۳۸۱ ش، وزیری، ۲۱۶ ص. در این کتاب پنجاه و سه شعر در مورد غدیر و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام از شاعران مختلف آورده است. اسامی شاعران از این قرار است: سروش اصفهانی. عاشق اصفهانی. صفی اصفهانی، مدرس اصفهانی، کمپانی اصفهانی، صغیر اصفهانی، نوای اصفهانی، شکیب اصفهانی، شفایی اصفهانی، حکیم اصفهانی، شفائی اصفهانی، حسن اردبیلی گمنام، حالی اردبیلی، سید عباس افجه، ناظرزاده اصفهانی، ملک الشعراء بهار، مولوی بلخی، عارف بجنوردی، نعمت اللَّه زکائی بیضائی، شهریار تبریزی، علی اکبر پیروی، محمد تندری،، محمدمحسن هندی، حائری سمنانی، حائری مازندرانی، صبوری خراسانی، حبیب خراسانی، حبیب چایچیان، حکیم ساوجی، سید صادق سرمد، عمان سامانی، فرخنده ساوجی، رفعت سمنانی، سوزنی سمرقندی، قاآنی شیرازی، همای شیرازی، شباب شوشتری، شهنازی، سنایی غزنوی، فردوسی طوسی، ابنیمین فریومدی، ادیب الممالک فراهانی، محیط قمی، ناصر خسرو قبادیانی، شیخ الرئیس قاجار، نور قزوینی، طاهری قمی، فیاض لاهیجی، محمدعلی مردانی، عطار نیشابوری، نظیری نیشابوری، طوطی همدانی، صابر همدانی. در این کتاب قبل از هر شعر ابتدا شرح حالی مختصر در مورد شاعر آمده است. این کتاب در چاپ انتشارات حر با نام «خلوتی با غدیر» به چاپ رسیده است.
- مجالس الشعراء فی غدیر امام البلغاء، عبدالحسین بن احمد امینی (تبریزی، نجفی)، تهیه و تنظیم: محسن عقیل، عربی، چاپی، دار المحجة البیضاء، دار الرسول الأعظم، رقعی، ۶۲۰ ص. در این کتاب، ابتدا مطالبی درباره شعر و شاعران در کتاب و سنت و سیره اهلبیت علیهم السلام آمده، و سپس ۱۰۸ تن از شاعران غدیریِ عرب را همراه با شعرشان به ترتیب قرنها آورده و اقتباسی از «الغدیر» است.
- مجموعه اشعار مولا علی علیه السلام، مؤلف:؟ ، فارسی، چاپی، امید، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۹ ش، وزیری، ۱۶۴ ص. در این کتاب این عناوین آمده است: داستان غدیر، عید غدیر، حدیث تهنیت، خطبه حضرت امیرعلیه السلام در روز غدیر همراه با ترجمه به صورت نیم صفحه در پایین، زیارت حضرت امیرعلیه السلام در روز غدیر، همگام با مرکب شاعران بر کرانه غدیر. سپس ۵۷ شعر فارسی از شعرای مختلف در مورد غدیر آورده که شامل ۱۴۰۰ بیت از ۴۰ شاعر فارسی است.
- مهر آب خم، گزینش و تصحیح: سید علی رضوی، فارسی، چاپی، ناشر: مؤلف، چاپ اول، سال ۱۴۱۰ ق، ۱۳۶۹ ش، وزیری، ۴۶ ص. این کتاب چهارده سروده از چهارده شاعر فارسیزبان است. در این کتاب ابتدا مقدمه ای در دو بخش آمده است: ۱ - خلاصهای از غدیر با سبکی زیبا و انشایی در سه بخش: شامل خلاصه ای از غدیر و اسامی و جوانب آن ۲. توضیحی مختصر درباره کتاب و شعرهای انتخاب شده. سپس چهارده شعر از چهارده شاعر به ترتیب زیر آمده است:
- قصیده، با تلخیص (ناصر خسرو قبادیانی)
- قصیده، با تلخیص (حکیم قاآنی شیرازی)
- مسمّط (جیحون یزدی)
- ترجیع بند، بند هفتم (صفی علی شاه)
- قصیده، (محیط قمی)
- قصیده، (عمّان سامانی)
- قصیده، (احمد احمدی بیرجندی)
- قصیده، با تلخیص (میرزا حبیب اللَّه خراسانی)
- قصیده، با تلخیص (ادیب الممالک)
- مسمط مسدّس، با تلخیص (یحیی)
- مسمّط مسدّس (رفعت سمنانی)
- مسمّط مربّع (آیةاللَّه اصفهانی)
- مسمّط مخمّس (ملک الشعرا بهار)
- مسمّط مخمّس (محمدحسین اصفهانی)
اشعار کتاب جمعاً عبارتند از: نهُ قصیده و یک مسمّط و یک مسمّط مربع و دو مسمّط مخمس و نیز دو مسمّط مسدّس، که در پایان هر یک از آنها مأخذ با ذکر صفحه و توضیحات کتاب آورده شده است.
- نسیم غدیر (غدیریههایی از شاعران معاصر)، علیرضا میرزامحمد، فارسی، چاپی، مرکز آموزش و پژوهش دفتر بررسیهای اسلامی، تهران، چاپ اول، سال ۱۳۷۸ ش، وزیری، ۲۱۶ ص. در این کتاب پس از مقدمه و دیباچه، شصت و سه غدیریه فارسی از شصت و سه شاعر معاصر آورده شده است. کتابی دیگر پس از این کتاب در سال ۱۳۷۹ ش توسط دفتر مطالعات و بررسیهای اسلامی و توسط همین ناشر به چاپ رسیده که شامل نود و سه غدیریه از شاعران فارسی گوی از قرن چهارم تا قرن معاصر است.
- واقعة غدیر خم، شاکر عبدالحسین کسرائی، فارسی، چاپی، دار المحجة البیضاء، بیروت (لبنان)، اول، سال ۱۴۳۱ ق، ۲۰۱۰ م، وزیری، ۲۴۹ ص. در این کتاب این ابحاث آمده است: باب اول: غدیر خم در تاریخ: فصل اول: غدیر خم در لغت و اصطلاح: شامل بحث از کلمه غدیر در لغت و اصطلاح، واقعه غدیر، خطبه غدیر، مصادر حدیث غدیر خم، آراء بزرگان عامه. فصل دوم: عید غدیر در تاریخ که عید غدیر را در طول تاریخ و کشورها مورد بحث قرار داده است. باب دوم: غدیر در شعر و ادب: فصل اول: شعر غدیر در صدر اسلام. فصل دوم: شعر غدیر در عصر اموی. فصل سوم: شعر غدیر در عصر عباسی. در این کتاب عناوین و مباحثی که گفته شد بهطور نسبتاً مفصل و با مدارک مطرح شده و نکات قابل استفاده ای است.
- ولایت نامه (غدیریه)، مهرعلی فدوی (خویی)، تحقیق و تنظیم: علی صدرائی (خویی)، فارسی، چاپی، انصاریان، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۶ ش، رقعی، ۶۳ ص. این کتاب شامل سه بخش است:
بخش اول: شرح حال ملا مهرعلی خویی:
- زادگاه
- دیار و ولایت: علامه حاج میرزا حبیب اللَّه خویی، شهید آیت اللَّه ابراهیم خویی
- ملا مهرعلی خویی
- توانایی در شعر.
بخش دوم: قصیده غدیریه:
- کرامیت در مورد این قصیده
- تعداد ابیات
- قصیده غدیریه و ترجمه منظوم آن.
بخش سوم: تخمیسهای قصیده غدیریه:
- تخمیس ملا علی خویی
- تخمیس ملا علی واله تبریزی
- تخمیس محمدعلی انصاری قمی
- تخمیس مهندس نقوی مشهور به حامد تبریزی
- تضمین مولوی قندهاری، و در پایان منابع و مآخذ.
- هشتمین کنگره سراسری ادبیات، اداره فرهنگ و ارشاد قم، فارسی، چاپی، نیم رحلی، ۳۴ ص. این کتاب گزارشی است از هشتمین کنگره سراسری ادبیات غدیر که در دی ماه سال ۱۳۸۶ ش در تالار بعثت شهر قم برگزار شده است. در این مجموعه چهار فصل آمده است:
- فصل اول: گزارش.
- فصل دوم: گزارش تصویری.
- فصل سوم: بازتاب مطبوعات و سایتهای خبری.
- فصل چهارم: ضمائم. طی این مجموعه، بیشتر تصاویر از آنچه گفته شد همراه با توضیحی مختصر آمده است. ضمناً فراخوانی اعلام شده که همگان آثار خود را به این کنگره بفرستند، و برای آثار برتر جوایز نفیسی هم در نظر گرفته شده است.
- یک جرعه از غدیر، شورای شعر شهرستان قم، فارسی، چاپی، ناشر: همان، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش، رقعی، ۲۴ ص. در این کتاب پانزده شعر و غدیریه از شعرای مختلف در مورد غدیر آمده که بعضی از آن اشعار غدیریه ای کامل هستند. اسامی شاعران به ترتیب کتاب از این قرار است:
- محیط قمی (شمس الفصحاء)
- روشن اردستانی
- محمدتقی بهار (ملک الشعراء)
- محمدعلی مجاهدی (پروانه)
- شمس الحکماء
- عبدالعلی نگارنده
- جواد جهان آرایی
- مشفق کاشانی
- محمد آزادگان (واصل)
- محمدعلی بیگدلی آذری (آذر)
- محمد موحدیان قمی (امید)
- جعفر رسول زاده (آشفته): دو شعر
- سید مصطفی آرنگ
- رحمت اللَّه صادقی.
این کتاب مجموعه شعر ش ۱ از نشریه شورای شعر شهرستان قم است که در بهار سال ۱۳۷۴ به چاپ رسیده، و اکثراً از شعرای ساکن قم جمعآوری شده است. نام دیگر این کتاب «مجموعه شعر ۱(یک جرعه از غدیر)» است.
پانویس
- ↑ غدیر در آئینه کتاب. چهارده قرن با غدیر: ص ۱۶۸،۱۶۷،۱۵۷،۱۴۷. اسرار غدیر: ص ۱۲۹. فرهنگ غدیر (محدّثی): ص ۳۳۶–۳۴۱.
- ↑ کتاب «نسمة السحر بذکر من تشیع و شعر» سید ضیاءالدین الحسنی نیز درباره شاعران شیعه است. نیز: «شعراء الغدیر» ۱۰ جلد، تألیف محمدهادی الامینی، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
- ↑ بخشی از این کتاب در چاپهای اولیه حاوی اشعار غدیری بود.
- ↑ چاپ بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۰ ش، ۲۴۸ ص.
- ↑ الذریعة: ج ۱۶ ص ۲۷ ش ۹۷ و ج ۷ ص ۱۷۳.