حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها
| نام | فاطمه |
|---|---|
| نسب | دختر حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و حضرت خدیجه بنت خویلد علیها السلام |
| کنیه | ام ابیها، ام الائمه، ام الحسن، ام الحسین |
| لقب | زهرا، سیده نساء العالمین، بتول، صدیقه، طاهره، راضیه، مرضیه، محدثه |
| زادروز | ۲۰ جمادی الثانی، پنج سال پس از بعثت (بر اساس مشهورترین قول در میان شیعه) |
| زادگاه | مکه مکرمه |
| شهادت | (اختلافی) بنا بر قول مشهور ۳ جمادی الثانی سال ۱۱ هجری قمری |
| قاتل | مهاجمان به خانه ایشان به فرماندهی عمر بن خطاب |
| محل دفن | مدینه منوره (قبر مخفی به وصیت خودشان) |
| طول عمر | ۱۸ سال |
| والدین | پدر: حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله)مادر: حضرت خدیجه کبری (علیها السلام) |
| همسران | حضرت علی بن ابی طالب (علیه السلام) |
| فرزندان | امام حسن مجتبی (علیه السلام)، امام حسین سیدالشهداء (علیه السلام)، حضرت محسن (علیه السلام) (شهید در شکم مادر)، حضرت زینب کبری (سلام الله علیها)، حضرت ام کلثوم (سلام الله علیها) |
| نقش | مادر امامن معصوم علیهم السلام، مدافع ولایت |
| حوادث | هجوم به خانه، غصب فدک، شهادت بر اثر ضربات مهاجمان |
| مخالفان | ابوبکر، عمر بن خطاب، قنفذ بن عمرو، ابوعبیده جراح و دیگر عوامل هجوم به خانه |
| یاران برجسته | سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار یاسر، فضه کنیز |
| حاکمان همعصر | ابوبکر (خلافت غاصبانه) |
| احادیث مشهور | حدیث «فاطمه پاره تن من است، هر که او را بیازارد مرا آزرده است»؛ حدیث «لولاک یا علی لما کان لفاطمه کفو»؛ حدیث «سیده نساء العالمین» |
| آثار مرتبط | الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا سلام الله علیها، خطبه فدکیه |
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، دختر گرامی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و حضرت خدیجه کبری علیها السلام، همسر امام علی بن ابی طالب علیه السلام و مادر امام حسن و امام حسین علیهما السلام است. ایشان در روز بیستم جمادی الثانی، پنج سال پس از بعثت (بر اساس مشهورترین قول میان علمای شیعه) در مکه مکرمه دیده به جهان گشود و در سال یازدهم هجری قمری در مدینه منوره به شهادت رسید. آن حضرت از جایگاهی چنان رفیع برخوردار است که یازده امام از نسل ایشان برخاسته اند و در منابع اسلامی با القابی همچون «زهرا»، «صدیقه»، «طاهره»، «سیده نساء العالمین» و کنیه هایی چون «ام ابیها» و «ام الائمه» شناخته می شود.
نام، القاب و کنیه ها
معنای نام «فاطمه»
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دختر خود را «فاطمه» نام نهاد. این واژه از ریشه «فَطَم» به معنای بریدن، جدا کردن و قطع کردن است. در تبیین علت این نامگذاری، حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: «خداوند دخترم فاطمه و فرزندانش و هر کس را که آنان را دوست بدارد، از آتش دوزخ جدا کرده است؛ از این رو او فاطمه نامیده شده است».[۱] همچنین در روایتی دیگر، ایشان را از هر پلیدی و بدی بریده و جدا شده معرفی کرده اند.[۲]
القاب و کنیه های آن حضرت
برای حضرت فاطمه سلام الله علیها در منابع اسلامی القاب فراوانی ذکر شده است. امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمود: «برای فاطمه نزد خداوند عز و جل نه نام است: فاطمه، صدیقه، مبارکه، طاهره، راضیه، مرضیه، محدَّثه، زهراء».[۳] در میان این القاب، «زهرا» از شهرت بیشتری برخوردار است. زهرا مؤنث «أزهر» به معنای روشن، درخشان، سفید و تابان است. از امام صادق علیه السلام پرسیدند چرا فاطمه را زهرا نامیدند؟ فرمود: «زیرا فاطمه چنان بود که چون در محراب می ایستاد، نوری از او برای اهل آسمان می درخشید همان گونه که ستارگان برای اهل زمین درخشش دارند».[۴]
لقب «سیده نساء العالمین» (بزرگ بانوی زنان جهان) نیز از سوی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به ایشان عطا شده است.[۵] از جمله کنیه های ایشان می توان به ام الحسن، ام الحسین، ام المحسن، ام الائمه و ام ابیها اشاره کرد.[۶]
زندگینامه
ولادت
درباره سال ولادت حضرت فاطمه سلام الله علیها دیدگاه های گوناگونی وجود دارد. شیخ طوسی در کتاب المصباح می نویسد: «روز بیستم جمادی الثانی سال دوم بعثت، ولادت فاطمه علیها السلام در برخی روایات است و در روایتی دیگر سال پنجم ذکر شده است و عامه (اهل سنت) روایت می کنند که ولادت آن حضرت پنج سال پیش از بعثت بوده است».[۷]
مشهور در میان محدثان اهل سنت، سال پنجم پیش از بعثت است.[۸] اما علمای شیعه عمدتاً سال پنجم بعثت را برگزیده اند.[۹] این قول با روایتی از امام جعفر صادق علیه السلام که حاکم نیشابوری در المستدرک آورده است نیز هماهنگی دارد: «فاطمه در ۲۱ سالگی درگذشت و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله ۴۱ سال داشت به دنیا آمد».[۱۰] گفتنی است که قول پنج سال پیش از بعثت با اشکالات تاریخی مواجه است؛ زیرا مورخان نوشته اند که همه فرزندان خدیجه علیها السلام پس از بعثت به دنیا آمدند[۱۱] و نیز پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ به خواستگاران پیش از علی علیه السلام فرمود: «فاطمه خردسال است»[۱۲] که اگر وی پنج سال پیش از بعثت به دنیا آمده بود، در آن زمان هجده یا نوزده سال داشت.
بر پایه روایات، پیش از انعقاد نطفه حضرت زهرا سلام الله علیها، پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور شد چهل شبانه روز از حضرت خدیجه علیها السلام فاصله گیرد و به اعتکاف پردازد. در پایان این چهل روز، جبرئیل علیه السلام با طعامی بهشتی فرود آمد و پیامبر صلی الله علیه و آله با آن افطار کرد و همان شب نطفه پاک فاطمه منعقد گردید.[۱۳] پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران بارداری به خدیجه علیها السلام فرمود: «جبرئیل مرا بشارت داده که او دختر است و خداوند مقدر نموده که نسل من از طریق او برقرار بماند و فرزندان او پس از انقطاع وحی، امام و خلیفه خدا در زمین باشند».[۱۴]
در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله
در مکه
زندگی حضرت فاطمه سلام الله علیها از کودکی با رنج ها و دشواری ها همراه بود. هنوز دو سال از عمرشان نگذشته بود که قریش تصمیم به قتل پیامبر صلی الله علیه و آله گرفتند و بنی هاشم ناگزیر به شعب ابی طالب پناه بردند. این محاصره سه سال به طول انجامید.[۱۵] در سال دهم بعثت، اندکی پس از خروج از شعب، حضرت ابوطالب علیه السلام و سپس حضرت خدیجه علیها السلام از دنیا رفتند. در روایتی آمده است که پیش از خاکسپاری حضرت خدیجه علیها السلام، حضرت فاطمه سلام الله علیها در حالی که دامان پدر را گرفته بود می پرسید: «پدر جان! مادرم کجاست؟» تا اینکه جبرئیل علیه السلام فرود آمد و پیام تسلیت الهی را آورد.[۱۶]
پس از وفات خدیجه علیها السلام، آزار مشرکان نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله شدت گرفت. گاه خاک و خاکستر بر سر آن حضرت می پاشیدند و حضرت فاطمه سلام الله علیها با اشک از سر و روی پدر پاک می کرد.[۱۷] در صحیح بخاری آمده است که ابوجهل گروهی را تحریک کرد تا شکمبه گوسفندی بر سر پیامبر صلی الله علیه و آله در حال سجده بیفکنند و حضرت فاطمه سلام الله علیها با شجاعت به مسجد آمد و ابوجهل را نکوهش فرمود.[۱۸]
هجرت به مدینه
در شب هجرت (لیلة المبیت) که مشرکان قصد قتل پیامبر صلی الله علیه و آله را داشتند، آن حضرت به حضرت علی علیه السلام فرمود: «فاطمه دخترم را به تو می سپارم و شما را به خدا می سپارم».[۱۹] پس از ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به قبا، نامه ای برای علی علیه السلام فرستاد و از او خواست تا به همراه فاطمه سلام الله علیها به مدینه بیایند. قریش برای بازگرداندن کاروان، گروهی فرستادند اما علی علیه السلام با دفاع قهرمانانه، آنان را ناامید ساخت. در روایت آمده است که پیش از رسیدن به پیامبر صلی الله علیه و آله، درباره علی علیه السلام و فاطمه سلام الله علیها آیات ۱۹۱ تا ۱۹۵ سوره آل عمران نازل گردید: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ...».[۲۰]
ازدواج با امیرالمؤمنین علیه السلام
بیشتر عالمان شیعه بر این باورند که سن حضرت فاطمه سلام الله علیها در هنگام ازدواج، ۹ یا ۱۰ یا حداکثر ۱۱ سال بوده است.[۲۱] هنگامی که علی علیه السلام خواستگاری کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه سلام الله علیها فرمود: «علی بن ابی طالب کسی است که خویشاوندی و فضیلت و اسلامش را می شناسی و من از خدا خواسته ام که تو را به ازدواج بهترین آفریدگانش درآورد. چه نظری داری؟» فاطمه سلام الله علیها ساکت ماند و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اللَّه أکبر، سکوت او نشانه رضایت اوست».[۲۲] جبرئیل علیه السلام نازل شد و گفت: «او را به ازدواج علی بن ابی طالب علیه السلام درآور که خداوند این دو را برای هم پسندیده است». پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به علی علیه السلام فرمود: «لولاک یا علی لما کان لفاطمة کفو على وجه الأرض؛ اگر تو نبودی، هرگز برای فاطمه بر روی زمین کفوی یافت نمی شد».[۲۳]
بیشتر بخوانید: "امیرالمومنین علی علیه السلام"
زندگانی مشترک
زندگی این دو معصوم علیهما السلام، سرشار از عشق، ایثار و هماهنگی کامل با فرمان الهی بود. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «به خدا سوگند هرگز بر فاطمه خشم نگرفتم و او را به کاری وادار نکردم و او نیز هرگز مرا خشمگین ننمود و در هیچ کاری نافرمانی نکرد. هرگاه به او می نگریستم، غم ها و اندوه هایم زدوده می شد».[۲۴]
تقسیم وظایف بر اساس رهنمود پیامبر صلی الله علیه و آله انجام گرفت: کارهای درون خانه با فاطمه سلام الله علیها و کارهای بیرون با علی علیه السلام بود. فاطمه سلام الله علیها فرمود: «فقط خدا می داند که چه قدر مسرورم که رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا مأمور به اموری ساخت که از عهده زنان بر می آید».[۲۵] امام صادق علیه السلام فرمود: «علی علیه السلام هیزم می آورد، آب می آورد، جاروب می کرد و فاطمه سلام الله علیها آسیاب می کرد، خمیر می گرفت، نان می پخت».[۲۶]
ثمره این پیوند مقدس، پنج فرزند بود: امام حسن علیه السلام (سال سوم هجرت)، امام حسین علیه السلام (سال چهارم هجرت)، حضرت زینب سلام الله علیها (سال پنجم هجرت)، حضرت ام کلثوم سلام الله علیها و حضرت محسن علیه السلام که در جریان هجوم به خانه به شهادت رسید.
پس از پیامبر صلی الله علیه و آله
غصب خلافت
پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله در ۲۸ صفر سال یازدهم هجری (بر اساس نقل مشهور شیعه)، در حالی که علی علیه السلام و بنی هاشم مشغول غسل و تدفین پیامبر صلی الله علیه و آله بودند، جمعی از انصار در سقیفه بنی ساعده گرد آمدند و با ابوبکر بیعت کردند. امام علی علیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها و جمعی از اصحاب، این بیعت را برنتافتند. آن حضرت به همراه علی علیه السلام شبانه به در خانه اصحاب می رفتند و آنان را به واقعه غدیر و جانشینی علی علیه السلام یادآوری می کردند. سرانجام، ابوبکر و عمر با گروهی به در خانه حضرت علی علیه السلام آمدند و تهدید به آتش زدن خانه کردند و درب خانه را آتش زده و حضرت زهرا سلام الله علیها را مجروح و فرزند درون شکمشان را سقط کردند.
بیشتر بخوانید: "سقیفه بنی ساعده"
غصب فدک
از نخستین اقدامات ابوبکر، خارج کردن فدک از تصرف حضرت فاطمه سلام الله علیها بود. ابوبکر مدعی شد که از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده است: «ما ارث نمی گذاریم؛ هر چه از ما بماند صدقه است».[۲۷] حضرت فاطمه سلام الله علیها با استناد به آیه ارث و با شهادت حضرت علی علیه السلام و ام ایمن، حق خود را مطالبه کرد اما عمر گفت: «شهادت زن عجمی که فصاحت ندارد قبول نیست؛ علی هم بر سر خمیر خود آتش می کشد».[۲۸] آنگاه حضرت با پوشش کامل به مسجد رفت و خطبه معروف فدکیه را ایراد کرد.
هجوم به خانه و شهادت
مطابق با گزارش های منابع کهن شیعه و نیز شماری از منابع اهل سنت، عمر بن خطاب به همراه گروهی به در خانه علی علیه السلام آمدند. آنان در بسته را باز نکردند؛ پس هیزم آوردند و پشت در ریختند. فاطمه سلام الله علیها چون فهمید قصد آتش زدن خانه را دارند، در را گشود. عمر در را به شدت کنار زد تا آن حضرت میان در و دیوار فشرده شد و سپس به علی علیه السلام حمله بردند. فاطمه سلام الله علیها میان مهاجمان و علی علیه السلام حائل شد. عمر به قنفذ دستور تازیانه زدن داد و قنفذ بر پشت و پهلوی آن حضرت تازیانه زد و این ضربات سبب سقط جنین ایشان گردید که پیامبر صلی الله علیه و آله نام «محسن» را بر او نهاده بود.[۲۹]
در منابع اهل سنت نیز اشاراتی به این ماجرا دیده می شود.
- بلاذری در انساب الاشراف می نویسد: «عمر همراه با فتیله (آتش زا) حرکت کرد و با فاطمه سلام الله علیها روبرو شد. فاطمه گفت: ای فرزند خطاب، می بینم در صدد سوزاندن خانه من هستی؟ عمر گفت: بلی، این کار کمک به چیزی است که پدرت برای آن مبعوث شده است».[۳۰]
- ابن قتیبه دینوری در الامامة و السیاسة می آورد: «عمر هیزم طلبید و گفت: به خدایی که جان عمر در دست اوست، بیرون بیایید یا خانه را بر سرتان آتش می زنم. مردی گفت: ای ابا حفص، در این خانه فاطمه سلام الله علیها دختر پیامبر صلی الله علیه وآله است! گفت: باشد!!».[۳۱]
- نظام معتزلی در الوافی بالوفیات تصریح می کند: «عمر بر شکم فاطمه سلام الله علیها زد و او فرزندی که در رحم داشت و نامش محسن بود سقط کرد».[۳۲]
- همچنین ذهبی در میزان الاعتدال می نویسد: «عمر لگدی بر فاطمه سلام الله علیها زد تا اینکه محسن را سقط کرد».[۳۳] ابوبکر در بستر مرگ گفت: «آرزو می کنم که ای کاش هتک حرمت خانه فاطمه سلام الله علیها را نمی کردم».[۳۴]
پس از این واقعه، ابوبکر و عمر به عیادت حضرت فاطمه سلام الله علیها آمدند و طلب بخشش کردند. اما فاطمه سلام الله علیها رو برگرداند و فرمود: «آیا از پیامبر صلی الله علیه و آله نشنیدید که فرمود: فاطمه پاره تن من است، هر که او را بیازارد مرا آزرده و هر که مرا بیازارد خدا را آزرده است؟ پروردگارا! شاهد باش این دو نفر مرا آزردند. با شما سخن نمی گویم تا خدا را ملاقات کنم».[۳۵]
شهادت حضرت فاطمه سلام الله علیها
آن حضرت در اثر جراحات وارده، پس از چند روز در بستر بیماری افتاد. درباره تاریخ دقیق شهادت اختلاف است. مشهور میان علمای شیعه، ۹۵ روز پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، یعنی ۳ جمادی الثانی سال یازدهم هجری است. بدن مطهر ایشان به وصیت خودشان شبانه و مخفیانه دفن شد و قبر دقیق ایشان ناشناخته ماند.
آیات نازل شده در شأن حضرت فاطمه سلام الله علیها
آیه مباهله (آل عمران: ۶۱)
هنگام مباهله با مسیحیان نجران، پیامبر صلی الله علیه و آله دستور الهی را اطاعت کرد و «ابناءنا» را حسنین علیهما السلام، «نساءنا» را فاطمه سلام الله علیها و «أنفسنا» را علی علیه السلام آورد.[۳۶] زمخشری در الکشاف از عایشه نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله آن پنج تن را زیر عبای خود جمع کرد و آیه تطهیر را تلاوت فرمود.[۳۷]
آیه تطهیر (احزاب: ۳۳)
بخش دوم آیه ۳۳ سوره احزاب می فرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا». شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت (از جمله طبری در جامع البیان، ابن کثیر در تفسیر، حاکم نیشابوری در المستدرک) تصریح کرده اند که منظور از «اهل البیت» در این آیه، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام هستند.[۳۸]
آیه مودت (شوری: ۲۳)
آیه ۲۳ سوره شوری می فرماید: «قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی». سعید بن جبیر از ابن عباس نقل می کند که چون این آیه نازل شد، پرسیدند: ای رسول خدا، خویشاوندان شما چه کسانی اند که مودتشان بر ما واجب شده است؟ فرمود: «علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام».[۳۹]
سوره کوثر
این سوره در پاسخ به دشمنی عاص بن وائل نازل شد که پیامبر صلی الله علیه و آله را «ابتر» خواند. مفسران گفته اند مراد از «کوثر»، نسل و ذریه بسیار از راه فاطمه سلام الله علیها است.[۴۰]
سوره انسان (دهر)
بر پایه روایت مشهور از ابن عباس، زمانی که حسن و حسین علیهما السلام بیمار شدند، علی و فاطمه علیهما السلام و فضه نذر کردند سه روز روزه بگیرند. سه شب متوالی، هنگام افطار، بینوایان و یتیم و اسیر طعام خواستند و آنان همه غذای خود را بخشیدند. آیه ۸ سوره انسان «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا» در این باره نازل شد.[۴۱]
فضایل حضرت فاطمه سلام الله علیها
بر اساس روایات، فضایل آن حضرت بسیار است. برخی از آنها بدین قرار است:
- عصمت حضرت زهرا سلام الله علیها.[۴۲]
- «سیده نساء العالمین» از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله.[۴۳]
- «محدثه» بودن؛ یعنی فرشتگان با او سخن می گفتند.[۴۴]
- دوستی و دشمنی با او برابر با دوستی و دشمنی با پیامبر صلی الله علیه و آله است.[۴۵]
- در روز قیامت شفیعه کبری است.
- محبت ایشان اجر رسالت قرار داده شده است.[۴۶]
- بشر از آدم تا خاتم مأمور به توسل به ایشان بوده اند.[۴۷]
- کفو و همتای امام علی علیه السلام است.[۴۸]
حضرت زهرا سلام الله علیها و غدیر
از اولین مواردی که «حدیث غدیر» به عنوان پاسخ دندان شکن در مقابل «سقیفه» و غاصبین خلافت مطرح شد، توسط حضرت فاطمۀ زهرا سلام الله علیها در فاصلۀ ۷۵ روز عمر آن حضرت پس از شهادت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. این در حالی بود که اهل سقیفه با تمام قوا صاحب غدیر را مورد حمله قرار داده بودند و بجز سلمان و ابوذر و مقداد، همه ایشان را تنها گذاشته بودند. در این میان حضرت فاطمۀ زهرا سلام الله علیها با سوزی که از مظلومیّت غدیر داشتند تا مرز شهادت خود و فرزندشان حضرت محسن علیه السلام پیش رفتند و نام غدیر را تا امروز پا بر جا نگاه داشتند.
مقاله اصلی: "احتجاج حضرت زهرا علیها السلام با غدیر"
حضور حضرت زهرا سلام الله علیها در غدیرخم
اگر شمار بانوانی که نام آنان به عنوان «راوی» داستان غدیر در تاریخ و کتب حدیث مانده است با آنچه در موارد دیگر که توسط آنان گزارش شده مقایسه گردد، خواهیم دید که حضور زنان در نقل ماجرای غدیر خم یا استدلال به آن، حضوری چشمگیر است و حتی بیش از موضوعات دیگری است که آنان در طریق نقل آن قرار گرفتهاند.
از نکات قابل توجه در همین زمینه، سلسله سندی است که در میان بانوان اهل بیت علیه السلام در خصوص حدیث غدیر وجود دارد: به ترتیب پنج «فاطمه» که هر یک «عمّه» دیگری است در طریق روایت قرار گرفتهاند، آغاز آنان ظاهراً فاطمه معصومه سلام الله علیها و در نهایت فاطمه زهرا سلام الله علیها است که ششمین «فاطمه» در طریق روایت است.
مقاله اصلی: "حضور بانوان در نقل حديث غدير"
پانویس
- ↑ کنزالعمال، ج۶، ص۲۱۹؛ الصواعق المحرقة، ص۹۶
- ↑ ترجمه مسند فاطمه زهرا سلام الله علیها، ص۲۵
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ج۲، ص۴۱۴
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۱۲، ح۶
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۷۰، ح۴۷۴۰؛ شیخ صدوق، امالی، ص۲۴۵، حدیث۱۲
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۱۶
- ↑ شیخ طوسی، المصباح، ص۵۵۴
- ↑ تاریخ الخمیس، ج۱، ص۲۷۷؛ ذخائرالعقبی، ص۴۹
- ↑ بحارالانوار، ج۴۳، ص۶-۱۰
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۷۸، ح۴۷۶۵
- ↑ مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۹۳؛ تذکره الخواص، ص۳۰۶-۳۰۷
- ↑ نسائی، سنن، ج۶، ص۶۲
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۶، ص۷۸-۷۹
- ↑ زندگانی حضرت زهرا سلام الله علیها، ترجمه بحارالانوار، ص۳۳
- ↑ سیره ابن هشام، ج۱، ص۳۷۵؛ ابن سعد، طبقات، ج۱، ص۲۰۸
- ↑ فاطمه زهرا از ولادت تا شهادت، ص۱۵۹
- ↑ سیره ابن هشام، ج۱، ص۴۱۶
- ↑ صحیح بخاری، ج۵، ص۸
- ↑ بحارالانوار، ج۱۹، ص۶۴-۶۶
- ↑ بحارالانوار، ج۱۹، ص۶۶
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۱، ص۳۱۳؛ الموسوعة الکبرى، ج۴، ص۲۱
- ↑ امالی طوسی، ص۳۹، ح۴۴؛ بشارة المصطفی، ص۲۶۱
- ↑ بحارالانوار، ج۴۳، ص۱۰۷؛ شرح فص حکمة عصمتیة، ص۱۷۸
- ↑ زندگانی حضرت زهرا (سلام الله علیها)، ترجمه ج۴۳ بحار، ص۱۶۹
- ↑ ناسخ التواریخ، حالات حضرت فاطمه (سلام الله علیها)، ص۴۱۷
- ↑ زندگانی حضرت زهرا (سلام الله علیها)، ترجمه ج۴۳ بحار، ص۱۶۹
- ↑ صحیح بخاری، ج۵، ص۱۹۸
- ↑ بحارالانوار، ج۲۹، ص۶۴۵-۶۴۶
- ↑ فیض کاشانی، نوادر الاخبار، ص۱۸۳
- ↑ انساب الاشراف، ج۱، ص۵۸۶
- ↑ الامامة و السیاسة، ج۱، ص۱۲
- ↑ الوافی بالوفیات، ج۶، ص۱۷، شماره ۲۴۴۴
- ↑ میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۵۹
- ↑ معجم کبیر طبرانی، ج۱، ص۶۲، حدیث۳۴؛ عقد الفرید، ج۴، ص۹۳
- ↑ أعلام النساء، ج۳، ص۱۲۱۴-۱۲۱۵
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۱۶۶-۱۶۹
- ↑ الکشاف، ج۱، ص۳۶۹-۳۷۰
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۸۶-۲۸۷؛ طبری، جامع البیان، ج۱۲، جزء۲۲، ص۶
- ↑ ابن حنبل، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب، ص۲۹۵
- ↑ انوار درخشان، ج۱۸، ص۳۰۸-۳۰۹؛ المیزان، ج۲۰، ص۳۷۰
- ↑ الکشاف، ج۴، ص۶۷۰؛ مجمع البیان، ج۱۰، ص۶۱۱-۶۱۴
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ج۲۹، ص۳۳۵
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۷۰
- ↑ الخصال، ج۲، ص۴۱۴
- ↑ کنزالعمال، ج۶، ص۲۱۹
- ↑ سوره شوری، آیه ۲۳
- ↑ کتاب فاطمه زهرا سلام الله علیها نوشته علامه امینی
- ↑ بحارالانوار، ترجمه ج۴۳، حضرت زهرا سلام الله علیها
منابع
- آلوسی، سید محمود. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
- ابن ابی الحدید، عزالدین ابوحامد. شرح نهج البلاغه. قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
- ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی. الأمالی. بیروت: اعلمی، ۱۴۰۰ ق.
- ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی. الخصال. قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ ش.
- ابن حجر هیتمی، احمد بن محمد. الصواعق المحرقة. بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۴ ق.
- ابن سعد، محمد بن سعد. الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر، ۱۴۱۸ ق.
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی. مناقب آل ابی طالب. قم: علامه، ۱۳۷۹ ق.
- ابن عبد ربه، احمد بن محمد. العقد الفرید. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۹ ق.
- ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم. الامامة و السیاسة. بیروت: دار الاضواء.
- ابن هشام، عبدالملک. السیرة النبویه. قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۳ م.
- بلاذری، احمد بن یحیی. انساب الاشراف. قاهره: دار المعارف، ۱۹۵۹ م.
- بخاری، محمد بن اسماعیل. صحیح البخاری. قاهره: المطبعة السلطانیه، ۱۳۱۵ ق.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۴ ق.
- حسینی همدانی، سید محمد. انوار درخشان در تفسیر قرآن. تهران: کتابفروشی لطفی، ۱۳۵۰ ش.
- دیاربکری، حسین بن محمد. تاریخ الخمیس. بیروت: دار صادر، ۱۹۷۳ م.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد. میزان الاعتدال فی نقد الرجال. بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۶ ق.
- زمخشری، محمود بن عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ ق.
- سیوطی، جلال الدین. الدر المنثور. بیروت: دار الفکر.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. الملل و النحل. بیروت: دار المعرفه، ۱۴۲۲ ق.
- صدوق (ابن بابویه). بشارة المصطفی. نجف: المطبعة العلمیه، ۱۳۸۳ ق.
- صدوق (ابن بابویه). علل الشرایع. نجف: المطبعة الحیدریه.
- صدوق (ابن بابویه). معانی الاخبار. قم: انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ ش.
- صدوق (ابن بابویه). من لایحضره الفقیه. قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ ق.
- صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک. الوافی بالوفیات. بیروت: دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد. المعجم الکبیر. بیروت: مؤسسة الریان، ۱۴۰۹ ق.
- طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان. بیروت: دار المعرفه، ۱۴۰۸ ق.
- طبری، محمد بن جریر. تاریخ الامم و الملوک. بیروت: دار التراث.
- طبری، محمد بن جریر. جامع البیان. بیروت: دار المعرفه، ۱۴۱۵ ق.
- طوسی، محمد بن حسن. الإمالی. قم: دار الثقافه، ۱۴۱۴ ق.
- طوسی، محمد بن حسن. تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ ش.
- عطاردی، عزیزالله. ترجمه مسند فاطمه زهرا سلام الله علیها. مشهد: کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۶۷ ش.
- فیض کاشانی، ملا محسن. تفسیر الصافی. تهران: انتشارات الصدر، ۱۴۱۵ ق.
- فیض کاشانی، ملا محسن. نوادر الاخبار. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۱ ش.
- قزوینی، سید محمد کاظم. فاطمه زهرا من المهد الی اللحد. بیروت: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، ۱۴۱۷ ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ ش.
- متقی هندی، علاء الدین. کنز العمال. بیروت: مؤسسة الرساله، ۱۴۰۵ ق.
- مجلسی، محمد باقر. بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- مجلسی، محمد باقر. زندگانى حضرت زهرا علیها السلام. (ترجمه جلد ۴۳ بحار الانوار) تهران: انتشارات اسلامیه.
- مسعودی، علی بن حسین. مروج الذهب. بیروت: دار الاندلس.
- مفید، محمد بن نعمان. الإرشاد. قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ ق.
- مفید، محمد بن نعمان. المقنعه. قم: کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۰ ق.
- نسائی، احمد بن شعیب. سنن النسائی. بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۳ ق.
- نیشابوری، حسن بن محمد. اسباب النزول. قاهره: دار الحرمین.
- واحدی نیشابوری، علی بن احمد. اسباب النزول. بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ ق.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب. تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.