حكم بن عتیبه کندی كوفى
حَکَم بن عُتَیْبَه کندی کوفی (درگذشت: ۱۱۴ یا ۱۱۵ق)، از تابعین برجستهای بهشمار رفته که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. حدیث غدیر از طریق او در کتابهای اهل سنت آمده است؛ از جمله در مستدرک نوشته حاکم نیشابوری در حلیة الاولیاء نوشته ابونعیم اصفهانی.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حکم بن عتیبه (عیینه) کندی کوفی |
| سرشناسی | از تابعین |
| تولد | حدود ۵۰ق در کوفه |
| وفات | ۱۱۳ یا ۱۱۴ یا ۱۱۵ق |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | زید بن ارقم • سعید بن عبدالرحمن بن آبزی |
| شاگردان | معاویه بن عمار • فضیل بن یسار • ابان بن تغلب |
| مذهب | مشترک بین اهل سنت و شیعه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | فقیه • راوی حدیث |
| علت شهرت | نقل حدیث غدیر |
ابنحجر عسقلانی درباره او میگوید: حکم بن عتیبه ثقه، ثابت، فقیه و از طبقه پنجم است. همچنین، بهنقل از ابنحجر، احمد بن عبدالله عجلی، یعقوب بن سفیان، ابنمعین، ابنسعد، ابنحبان، نسائی و ابوحاتم رازی او را توثیق کردهاند. تنها ابنحبان در کتاب الثقات، او را به تدلیس در خبر متهم کرده است.
در میان شیعیان، محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشّی در رجال خود روایاتی در مذمت و سرزنش او نقل کرده است؛ شیخ طوسی نیز او را در شمار اصحاب و راویان امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام آورده و او را از زیدیه خوانده است. از متأخران رجالیان شیعه نیز علامه حلی، ابنداود حلی، محمدباقر مجلسی، عبدالله مامقانی و سید ابوالقاسم خویی او را مذمت کردهاند.
از برخی نقل شده که حکم شیعه بوده و آثار آن پس از مرگش آشکار شده است. ابنقتیبه دینوری نیز او را از رجال شیعه دانسته و ذهبی از شعبه نقل میکند که او امیرالمؤمنین علیه السلام را برتر میدانسته است. تشیع او از برخی روایاتش در اصول کافی و نیز تصریح برخی شیعیان مانند کشی و شیخ طوسی که او را زیدی و بتری دانستهاند، آشکار دانسته شده است. هرچند در عقیدهاش انحرافی پدید آمد، به ویژه در رفتار نامناسب گاهگاهی با امام باقر علیه السلام، که این امر به اعتبار روایاتش نزد شیعه خدشه وارد کرد.
جایگاه، وثاقت و مذهب
یکی از تابعینی که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرد حکم بن عیینه (عتیبه) کوفی کندی (درگذشت: ۱۱۴ یا ۱۱۵ ق) بهشمار رفته که از نظر علمی و حدیثی، جایگاهی ممتاز میان تابعین داشته است.[۱] حدیث غدیر از طریق او در کتابهای اهل سنت آمده است؛ از جمله در مستدرک نوشته حاکم نیشابوری[۲] در حلیة الاولیاء نوشته ابونعیم اصفهانی.[۳]
ابنحجر عسقلانی درباره او میگوید: حکم بن عتیبه ثقه، ثابت، فقیه و از طبقه پنجم است.[۴] همچنین، بهنقل از ابنحجر، احمد بن عبدالله عجلی، یعقوب بن سفیان، ابنمعین، ابنسعد، ابنحبان، نسائی و ابوحاتم رازی او را توثیق کردهاند.[۵] تنها ابنحبان در کتاب الثقات، او را به تدلیس در خبر متهم کرده است.[۶]
در میان شیعیان، محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشّی در رجال خود روایاتی در مذمت و سرزنش او نقل کرده است؛ از جمله او را به دروغ بستن بر امام باقر علیه السلام، انحراف از مدرسه اهل بیت علیهم السلام و گمراهکردن مردم و مرجئیبودن متهم کرده است.[۷] شیخ طوسی نیز او را در شمار اصحاب و راویان امام سجاد،[۸] امام باقر[۹] و امام صادق[۱۰] علیهم السلام آورده و بدون جرح یا تعدیل افزوده است: «مولای بتری زیدی».[۱۱] از متأخران رجالیان شیعه نیز علامه حلی،[۱۲] ابنداود حلی،[۱۳] محمدباقر مجلسی،[۱۴] عبدالله مامقانی[۱۵] و سید ابوالقاسم خویی[۱۶] او را مذمت کردهاند. با این حال، محدث نوری درباره او میگوید: «در مورد او مذمتهای زیادی آمده، اما ظاهر امر وثاقت او در نقل است؛ چرا که بزرگان از او روایت کردهاند».[۱۷]
احمد بن عبدالله عجلی میگوید: حکم دارای تشیع بود که آثار آن پس از مرگش آشکار شد.[۱۸] ابنقتیبه دینوری نیز او را از رجال شیعه دانسته[۱۹] و ذهبی از شعبه نقل میکند که او امیرالمؤمنین علیه السلام را برتر میدانسته است.[۲۰] تشیع او از برخی روایاتش در اصول کافی[۲۱] و نیز تصریح برخی شیعیان مانند کشی و شیخ طوسی که او را زیدی و بتری دانستهاند، آشکار دانسته شده است.[۲۲] هرچند در عقیدهاش انحرافی پدید آمد، به ویژه در رفتار نامناسب گاهگاهی با امام باقر علیه السلام، که این امر به اعتبار روایاتش نزد شیعه خدشه وارد کرد.[۲۳]
به گزارش سید ابوالقاسم خویی، رجالی شیعه، او از امام حسین، امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام روایت نقل کرده است.[۲۴] همچنین از گروهی چون ابوجحیفه، زید بن ارقم، سعید بن عبدالرحمن بن آبزی، عبدالله بن ابیاوفی، شریح قاضی، سعید بن جبیر، ابووائل شقیق بن سلمه، مجاهد، عطا بن ابیرباح و طاوس بن کیسان یمانی روایت دارد.[۲۵] جماعت زیادی نیز از او روایت کردهاند؛ از جمله معاویة بن عمار، فضیل بن یسار، جمیل بن دراج (با واسطه)، معاویة بن میسره، ابان بن تغلب، ابواسحاق سبیعی، قتاده بن دعامة، مطر وراق، منصور بن معتمر، ابوعوانه و حمزه بن حبیب زیات.[۲۶]
زندگینامه
بهنقل از برخی منابع، ابومحمد (ابوعبدالله یا ابوعمر) حکم بن عتیبة کندی حدود سال ۵۰ق در مدینه منوره بهدنیا آمد. برخی او را با نام حکم بن عیینه یاد کردهاند و برخی دیگر به اشتباه او را حکم بن عتیبه بن النهّاس دانستهاند. او مولای مرد یا زنی از بنیکنده بود. نمایندگان قبیله کنده در سال ۹ هجری به مدینه آمدند و با پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بیعت کردند و سپس از سال ۱۷ هجری به تدریج به کوفه منتقل شدند و در آنجا ساکن شدند. این قبیله در وقایع سال ۶۱ هجری در کربلا شرکت داشت و سیزده سر از کشتهشدگان همراه امام حسین علیه السلام را آوردند.[۲۷]
گفته شده حکم بن عتیبه دارای شخصیتی برجسته از نظر علمی بود که او را در ردیف حافظان حدیث و فقیهان بزرگ تابعین قرار داد.[۲۸] احمد بن عبدالله عجلی درباره او میگوید: «حکم فردی ثقه، ثابت و فقیه و از بزرگان اصحاب ابراهیم بود و اهل سنت و پیروی بود».[۲۹] مجاهد بن رومی میگوید: «حکم را در مسجد خَیف دیدم و علمای مردم همه نیازمند او بودند».[۳۰] جریر از مغیره نقل میکند: «هرگاه حکم به مدینه میآمد، برای او ستون پیامبر صلی الله علیه و آله را خالی میکردند تا بهسوی آن نماز بخواند».[۳۱] حکم بن عتیبه در سال ۱۱۴ یا ۱۱۵ق و به قولی در سال ۱۱۳ق درگذشت.[۳۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۶۶.
- ↑ مستدرک، ج۳، ص۱۱۹.
- ↑ حلیة الاولیاء، ج۴، ص۲۳؛ حلیة الاولیاء، ج۴، ص۳۵۶.
- ↑ تقریب التهذیب، ص۱۷۵.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۴۳۲–۴۳۴.
- ↑ الثقات، ج۴، ص۱۴۴.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۴۶۸–۴۶۹.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۱۲.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۳۱.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۸۴.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۸۴.
- ↑ خلاصة الاقوال، ص۳۴۱.
- ↑ کتاب الرجال، ص۴۴۹؛ کتاب الرجال، ص۵۷۰.
- ↑ الوجیزة، ص۲۰۰.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲۳، ص۳۸۴.
- ↑ معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۸۴.
- ↑ خاتمة مستدرک الوسائل، ج۷، ص۳۰۳.
- ↑ معرفة الثقات، ج۱، ص۳۱۳.
- ↑ المعارف، ص۶۲۴.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: الکافی، ج۱، ص۳۹۸–۳۹۹.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۸۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۸۴.
- ↑ معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۸۴.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۱۵–۱۱۶؛ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۸.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۱۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۸۴.
- ↑ الرواة المشترکون، ج۱، ص۲۴۵.
- ↑ الرواة المشترکون، ج۱، ص۲۴۵.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۹.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۱۷.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۴۳۳.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۲۰.
منابع
- اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- تقریب التهذیب؛ احمد بن علی بن محمد (ابنحجر عسقلانی)، تحقیق: محمد عوامة، سوریه: دار الرشید، ۱۴۰۶ق.
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، تحقیق: محی الدین و محمدرضا مامقانی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- تهذیب التهذیب؛ ابنحجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بیتا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- الثقات؛ محمد بن حبان (ابنحبان بستی)، حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۳ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانی، تحقیق: کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بیتا.
- خاتمة مستدرک الوسائل؛ حسین بن محمدتقی نوری، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
- خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال؛ حسن بن یوسف بن مطهر (علامه حلی)، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، بیجا: مؤسسة نشر الفقاهة، بیتا.
- الرواة المشترکون بین الشیعة و السنة: دراسه تسلط الضوء علی جانب من احوالهم و آرائهم و النقاط المضیئه فی حیاتهم؛ حسین عزیزی و همکاران، تهران: مرکز التحقیقات و الدراسات العلمیة المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کتاب الرجال؛ تقیالدین حسن بن علی بن داود حلی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- المعارف؛ ابنقتیبه عبدالله بن مسلم دینوری، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة؛ سید ابوالقاسم خویی، ایران: بینا، ۱۴۱۳ق.
- الوجیزة فی علم الرجال؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، تحقیق: عبدالله سبزالی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.