دائرةالمعارف غدیر
دائرةالمعارف غدیر، با عنوان توضیحی جامع‌ترین دائرةالمعارف موضوعی غدیر، مجموعه‌ای بیست‌جلدی به زبان فارسی، تدوین محمد انصاری زنجانی خوئینی، دربارهٔ تاریخ، حدیث، اعتقادات، فرهنگ و اعمال غدیر خم است. مطالب این اثر به‌صورت موضوعی تنظیم شده و جلد نخست، مقدمه و راهنمای استفاده از مجموعه و فهرست تفصیلی آن را در بر می‌گیرد.[۱]
این مجموعه با رویکرد شیعهٔ امامیه، گزارش‌ها و پژوهش‌های مرتبط با غدیر را از منابع گوناگون گرد آورده است. مؤلف، آثار محمدباقر انصاری، مباحث غدیری عبقات الأنوار و کتاب‌های مستقل غدیریِ گردآوری‌شده در کتابخانهٔ تخصصی خود را سه محور اصلی منابع آن معرفی می‌کند.[۲]
مقدمهٔ مؤلف و نوشتهٔ تقدیمی محمدباقر انصاری، تاریخ عید غدیر ۱۴۴۶ق، برابر با ۱۴۰۴ش، دارند. در رکورد کتابخانهٔ قائمیه، نشر دیجیتالی مجموعه با نام مؤلف، محل نشر اصفهان و تاریخ ۱۴۰۵ش ثبت شده است.[۳]
پدیدآورنده
محمد انصاری، متولد ۱۳۵۴ش در قم، نویسنده، مترجم و کتاب‌شناس شیعه است. او فرزند اسماعیل انصاری زنجانی و برادر محمدباقر انصاری است و آثاری مانند غدیر در آینه کتاب و غدیر در روایت قلم را در زمینهٔ میراث مکتوب غدیر فراهم آورده است.[۴]
محمدباقر انصاری در نوشتهٔ تقدیمی خود بر دائرةالمعارف، از مشارکت در پشتیبانی علمی، انتقال تجربه و نظارت بر نتیجهٔ نهایی مجموعه سخن گفته است. نام محمد انصاری زنجانی خوئینی به‌عنوان پدیدآورندهٔ اثر در شناسنامه ثبت شده است.[۵]
انگیزه و هدف تألیف
مؤلف، انگیزهٔ تدوین مجموعه را فراهم‌آوردن مرجعی موضوعی برای دسترسی به معارف غدیر معرفی کرده است؛ مرجعی که پژوهشگر و مبلّغ بتواند مباحث تاریخی، حدیثی، اعتقادی، فرهنگی و عملی را در چارچوبی منظم دنبال کند.[۶]
بر پایهٔ توضیح او، مطالب مربوط به غدیر در آثار فراوانی پراکنده بوده و گردآوری، تنظیم موضوعی، ذکر مأخذ و حذف موارد تکراری، از مراحل آماده‌سازی این دائرةالمعارف بوده است.[۷]
منابع و پشتوانهٔ پژوهش
آثار محمدباقر انصاری
نخستین محور، مجموعه‌ای از آثار محمدباقر انصاری دربارهٔ جنبه‌های مختلف غدیر است. مؤلف توضیح می‌دهد که این آثار با اجازه و نظارت پدیدآورنده در تدوین دائرةالمعارف به کار گرفته شده‌اند و در ارجاع‌ها، نام اثر واسطه و مأخذ اصلی مورد توجه بوده است.[۸]
آثار یادشده در مقدمه عبارت‌اند از:
- اسرار غدیر؛
- اولین میراث مکتوب غدیر؛
- تبلیغ غدیر در سیرهٔ معصومین علیهم السلام؛
- چهارده قرن با غدیر؛
- ژرفای غدیر؛
- سخنرانی استثنایی غدیر؛
- خطابهٔ غدیر در آینهٔ اسناد؛
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛
- غدیر کجاست؟؛
- واقعهٔ قرآنی غدیر.[۹]
عبقات الأنوار
دومین محور، پژوهش‌های میر حامدحسین هندی در مباحث سندی و رجالی غدیر در عبقات الأنوار است. در معرفی منابع مجموعه، از استفاده از چکیدهٔ این مباحث با عنوان چکیدهٔ عبقات الأنوار یاد شده است.[۱۰]
کتابخانهٔ تخصصی غدیر
سومین محور، کتاب‌های مستقل غدیری است که مؤلف در کتابخانهٔ تخصصی خود گرد آورده است. به گزارش او، این آثار، پژوهش‌های اعتقادی، تاریخی، جغرافیایی، حدیثی، رجالی، قرآنی، ادبی و کتاب‌شناختی را در بر می‌گیرند.[۱۱]
کتاب غدیر در آینه کتاب نیز حاصل فعالیت کتاب‌شناختی او در شناسایی و معرفی آثار مستقل غدیر است و با این مجموعهٔ منابع ارتباط دارد.[۱۲]
روش تدوین
ساختار دائرةالمعارف بر تقسیم مطالب به پنج فصل اصلی استوار است. هر فصل به بخش‌ها و قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم می‌شود و مطالب مرتبط، زیر عنوان‌های موضوعی قرار می‌گیرند.[۱۳]
در راهنمای کتاب، استفاده از ارجاع‌های درون‌متنی برای پیوند مباحث مرتبط و کاهش تکرار توضیح داده شده است. جلد نخست نیز برای آشنایی با طرح اثر و یافتن محل موضوعات، نقش راهنما دارد.[۱۴]
ساختار و محتوا
مجموعه شامل یک جلد مقدمه و فهرست و نوزده جلد محتوای اصلی است. محتوای اصلی در پنج فصل تنظیم شده است.[۱۵]
جلد نخست؛ مقدمه و راهنما
جلد نخست شامل مقدمهٔ مؤلف، معرفی منابع و روش تدوین، خلاصه‌ای از واقعهٔ غدیر، مقدمه‌های عربی و اردو، فهرست تفصیلی مجموعه و مقدمهٔ انگلیسی است.[۱۶]
فهرست این جلد، موضوعات اصلی و فرعی جلدهای بعدی را به ترتیب ساختار مجموعه نشان می‌دهد و مسیر مراجعه به مباحث را مشخص می‌کند.[۱۷]
فصل اول؛ تاریخ و ماجرای غدیر
این فصل در جلدهای دوم تا پنجم قرار دارد. مباحث آن از زمینه‌ها و رویدادهای پیش از حجةالوداع آغاز می‌شود و سفر حج، حرکت به سوی غدیر، خطبه و مراسم پس از آن و رویدادهای مرتبط را دنبال می‌کند.[۱۸]
جغرافیای غدیر و تاریخچهٔ بازتاب آن در دوره‌های پسین نیز در ساختار این فصل جای دارد.[۱۹]
فصل دوم؛ حدیث و خطبهٔ غدیر
این فصل، جلدهای ششم تا یازدهم را در بر می‌گیرد و به دو بخش عمدهٔ حدیث غدیر و خطبهٔ غدیر تقسیم می‌شود.[۲۰]
مباحث حدیث غدیر شامل اسناد، منابع، دلالت، بررسی شبهات و واژگان مرتبط با ولایت است. در بخش خطبه، اسناد و منابع، متن و ترجمه، شرح، محورهای سخن و آیات مطرح‌شده در خطبه بررسی می‌شوند.[۲۱]
فصل سوم؛ اعتقادات غدیر
این فصل در جلدهای دوازدهم تا شانزدهم آمده است. موضوعاتی مانند امامت و حجت الهی، خلافت و رهبری، انتصاب در امامت، ارتباط امام مهدی علیه السلام با غدیر، تحلیل واقعه و احتجاج و اتمام حجت با غدیر در آن جای گرفته‌اند.[۲۲]
بخش «قرآن و غدیر» نیز شامل تفسیر و تحلیل آیات، موضوع‌بندی قرآنی و تنظیم سوره‌ها و آیات مرتبط است.[۲۳]
فصل چهارم؛ مسائل فرهنگی غدیر
این فصل، جلدهای هفدهم تا نوزدهم را شامل می‌شود و به کتاب‌شناسی، معرفی موضوعی آثار، ادبیات و شعر غدیر، فرهنگنامه و تبلیغ غدیر اختصاص دارد.[۲۴]
در بخش تبلیغ، شیوه‌ها و پشتوانه‌های تبلیغ غدیر و گزارش‌های مربوط به آن در سیرهٔ معصومان علیهم السلام مورد توجه قرار گرفته است.[۲۵]
فصل پنجم؛ مسائل عملی غدیر
جلد بیستم به این فصل اختصاص دارد. زیارت غدیریه، دعاها و نمازهای شب و روز غدیر، نماز جماعت، دیگر اعمال، مسجد غدیر، عید و جشن غدیر و ایام غدیریه از موضوعات آن هستند.[۲۶]
جدول جلدها و مطالعهٔ الکترونیکی
تقسیم موضوعی جدول بر پایهٔ معرفی تفصیلی مجموعه و فهرست جلدهای آن تنظیم شده است. پیوند هر جلد به رکورد همان جلد در کتابخانهٔ قائمیه می‌رسد.[۲۷]
| جلد | فصل یا بخش | محتوای اصلی | نسخهٔ الکترونیکی |
|---|---|---|---|
| ۱ | مقدمه و راهنمای مجموعه | معرفی اثر، اهداف، منابع، روش تدوین، خلاصهٔ واقعه، مقدمه‌های چندزبانه و فهرست تفصیلی مجموعه | مطالعهٔ جلد اول |
| ۲ | تاریخ و ماجرای غدیر؛ بخش نخست | پیش‌درآمد، رویدادهای مدینه پیش از حجةالوداع، مسیر مدینه تا مکه و مباحث آغازین سفر حج | مطالعهٔ جلد دوم |
| ۳ | تاریخ و ماجرای غدیر؛ بخش دوم | رویدادهای پس از مکه تا رسیدن به غدیر | مطالعهٔ جلد سوم |
| ۴ | تاریخ و ماجرای غدیر؛ بخش سوم | رویدادهای سه‌روزهٔ غدیر، به‌ویژه زمینه‌ها و وقایع پیش از خطبه و هنگام آن | مطالعهٔ جلد چهارم |
| ۵ | تاریخ و ماجرای غدیر؛ بخش چهارم | ادامهٔ رویدادهای غدیر، وقایع پس از آن، جغرافیای غدیر و تاریخچهٔ دوره‌های بعد | مطالعهٔ جلد پنجم |
| ۶ | حدیث و خطبهٔ غدیر؛ بخش نخست | مباحث اسناد و منابع حدیث غدیر | مطالعهٔ جلد ششم |
| ۷ | حدیث و خطبهٔ غدیر؛ بخش دوم | مباحث دلالت حدیث غدیر | مطالعهٔ جلد هفتم |
| ۸ | حدیث و خطبهٔ غدیر؛ بخش سوم | ادامهٔ مباحث دلالت و نکات مرتبط با حدیث غدیر | مطالعهٔ جلد هشتم |
| ۹ | حدیث و خطبهٔ غدیر؛ بخش چهارم | اسناد و منابع خطبه، متن و ترجمه، شرح و محورهای سخن | مطالعهٔ جلد نهم |
| ۱۰ | حدیث و خطبهٔ غدیر؛ بخش پنجم | مباحث آیات در خطبهٔ غدیر | مطالعهٔ جلد دهم |
| ۱۱ | حدیث و خطبهٔ غدیر؛ بخش ششم | ادامهٔ مباحث آیات در خطبهٔ غدیر | مطالعهٔ جلد یازدهم |
| ۱۲ | اعتقادات غدیر؛ بخش نخست | امامت، حجت الهی، ولایت، خلافت، انتصاب و ارتباط امامان علیهم السلام با غدیر | مطالعهٔ جلد دوازدهم |
| ۱۳ | اعتقادات غدیر؛ بخش دوم | تحلیل واقعهٔ غدیر | مطالعهٔ جلد سیزدهم |
| ۱۴ | اعتقادات غدیر؛ بخش سوم | احتجاج و اتمام حجت با غدیر و بحث «اگر غدیر عملی می‌شد» | مطالعهٔ جلد چهاردهم |
| ۱۵ | اعتقادات غدیر؛ بخش چهارم | قرآن و غدیر؛ مباحث تفسیری، تحلیلی و موضوعی | مطالعهٔ جلد پانزدهم |
| ۱۶ | اعتقادات غدیر؛ بخش پنجم | ادامهٔ قرآن و غدیر؛ تنظیم سوره‌ها و آیات مرتبط | مطالعهٔ جلد شانزدهم |
| ۱۷ | مسائل فرهنگی غدیر؛ بخش نخست | مباحث کتاب‌شناسی غدیر | مطالعهٔ جلد هفدهم |
| ۱۸ | مسائل فرهنگی غدیر؛ بخش دوم | ادامهٔ کتاب‌شناسی، معرفی موضوعی و آثار برگزیده و کتابنامهٔ غدیر | مطالعهٔ جلد هجدهم |
| ۱۹ | مسائل فرهنگی غدیر؛ بخش سوم | ادبیات و شعر، فرهنگنامه و تبلیغ غدیر | مطالعهٔ جلد نوزدهم |
| ۲۰ | مسائل عملی غدیر | زیارت، دعا، نماز و دیگر اعمال؛ مسجد غدیر، جشن و ایام غدیریه | مطالعهٔ جلد بیستم |
ویژگی‌های مجموعه
ویژگی‌های قابل شناسایی در ساختار اثر عبارت‌اند از:
- تنظیم موضوعی: تقسیم معارف غدیر در پنج فصل و پیوند دادن موضوعات فرعی با آنها؛
- گسترهٔ مباحث: پرداختن به تاریخ، حدیث، اعتقادات، قرآن، جغرافیا، ادبیات، تبلیغ و اعمال غدیر؛
- استفاده از پژوهش‌های پیشین: گردآوری و تنظیم مطالب منابع و آثار مستقل غدیری؛
- راهنمای یکپارچه: اختصاص جلد نخست به مقدمه و فهرست تفصیلی کل مجموعه؛
- مقدمه‌های چندزبانه: معرفی طرح و محتوای اثر به زبان‌های عربی، اردو و انگلیسی در کنار فارسی.[۲۸]
عبارت «جامع‌ترین دائرةالمعارف موضوعی غدیر» در عنوان توضیحی و معرفی اثر آمده است؛ در این مقاله، این عبارت به‌عنوان بخشی از نام و معرفی کتاب نقل می‌شود.[۲۹]
نشر و نسخهٔ دیجیتالی
در شناسنامهٔ نسخهٔ دیجیتالی، مشخصات نشر «اصفهان: محمد انصاری زنجانی، ۱۴۰۵» آمده و تعداد جلدها ۲۰ ثبت شده است. رکورد قائمیه نیز نام ناشر را «مؤلف» درج کرده است.[۳۰]
تاریخ ۱۴۰۴ش در پایان مقدمه و نوشتهٔ تقدیمی، تاریخ آن نوشته‌هاست؛ مشخصات نشر دیجیتالی با تاریخ ۱۴۰۵ش جداگانه ثبت شده است.[۳۱]
قائمیه برای جلدها، امکان مطالعهٔ برخط و دریافت قالب‌های الکترونیکی را فراهم کرده است. در صفحهٔ جلد نخست، قالب‌های EPUB، HTML، Word و PDF معرفی شده‌اند.[۳۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۰–۹۱۳.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۲–۹۰۳.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، ج۱، ص۴، ۵۰؛ مشخصات نسخهٔ دیجیتالی جلد نخست در قائمیه.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۸۵۳–۸۵۷، ۸۵۹–۸۶۷، ۸۷۱–۸۷۳.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، ج۱، ص۱، ۴.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۰–۹۰۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۲–۹۰۳.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، ج۱، ص۴۰–۴۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۲–۹۰۳.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۳.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۳.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۸۵۹–۸۶۷، ۹۱۴.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۴–۹۰۸.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، ج۱، ص۴۸–۴۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۴–۹۱۳.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، ج۱، ص۶، ۴۸–۴۹.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۹–۹۱۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۴–۹۰۵، ۹۱۰.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۵.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۵–۹۰۶، ۹۱۰–۹۱۱.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۵–۹۰۶.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۶–۹۰۷، ۹۱۱–۹۱۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۷.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۷–۹۰۸، ۹۱۲.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۸.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۸، ۹۱۳.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۹–۹۱۳؛ دائرةالمعارف غدیر، فهرست جلدها در قائمیه.
- ↑ تألیفات خاندان انصاری خوئینی، ص۹۰۲–۹۱۳.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، عنوان و مشخصات کتاب در قائمیه.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، جلد اول، مشخصات نشر و شناسنامهٔ نسخهٔ دیجیتالی.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، ج۱، ص۱، ۴، ۵۰.
- ↑ دائرةالمعارف غدیر، جلد اول، بخش فایل‌های پیوست.
منابع
- دائرةالمعارف غدیر: جامع‌ترین دائرةالمعارف موضوعی غدیر، محمد انصاری زنجانی خوئینی، اصفهان: مؤلف، ۱۴۰۵ش، نشر دیجیتالی، ۲۰ جلد؛ صفحهٔ مجموعه در کتابخانهٔ قائمیه.
- دائرةالمعارف غدیر، جلد اول: مقدمه و فهرست، محمد انصاری زنجانی خوئینی، با نوشتهٔ تقدیمی محمدباقر انصاری، اصفهان: مؤلف، ۱۴۰۵ش، نسخهٔ دیجیتالی؛ معرفی و مطالعهٔ جلد نخست.
- تألیفات خاندان انصاری خوئینی، بخش «تألیفات حاج محمد انصاری»، شامل خودنوشت و معرفی آثار او، ص۸۵۳–۹۱۵؛ معرفی دائرةالمعارف غدیر در ص۹۰۰–۹۱۳. مشخصات کامل نشر در بخش ارائه‌شده از فایل درج نشده است.