شعبة بن حجّاج واسطى
شعبة بن حجاج الواسطی (۸۲–۱۶۰ ق)، از بزرگان حدیث و از نخستین مدوّنان این علم در قرن دوم هجری است. وی که به «امیرالمؤمنین در حدیث» شهرت یافت، علاوه بر حدیث، در تفسیر، نحو و ادبیات نیز تبحر داشت و شافعی دربارهاش گفته: «اگر شعبه نبود، حدیث در عراق شناخته نمیشد».
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | أبو بسطام شعبة بن الحجاج بن الورد العتکی الأزدی الواسطی البصری |
| سرشناسی | محدث، حافظ، مفسر و از پیشگامان علم حدیث و جرح و تعدیل |
| تولد | ۸۲ هجری قمری، واسط |
| وفات | ۱۶۰ هجری قمری، بصره |
| محل دفن | بصره |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | قَتادَة بن دِعَامَة، أیوب السختیانی، محمد بن سیرین، حبیب بن أبی ثابت و شمار بسیاری دیگر از تابعین |
| شاگردان | سفیان الثوری، یحیی بن سعید القطان، وکیع بن الجراح و… |
| تحصیلات | فراگیری حدیث در مراکز علمی عراق، حجاز و شام |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، تفسیر قرآن، نحو عربی |
| علت شهرت | یکی از ارکان اربعه حدیث در سده دوم |
جایگاه علمی
ابوبسطام شعبة بن حجاج، محدث، حافظ، مفسر و از نخستین مدوّنان حدیث در قرن دوم هجری است. وی در سال ۸۲ قمری در واسط زاده شد و در بصره سکونت گزید.[۱] او را از تابعین تابعین، و از چهرههای برجسته در حدیث، تفسیر، نحو و ادبیات عرب دانستهاند.[۲]
شعبه به عنوان پیشگام در تدوین حدیث و بررسی احوال راویان شناخته میشود.[۳] اجماع گستردهای بر وثاقت و اتقان او وجود دارد: ابنسعد و ابوالحاتم رازی او را توثیق کردهاند،[۴] و شافعی گفته است: «اگر شعبه نبود، حدیث در عراق شناخته نمیشد».[۵] احمد بن حنبل نیز او را شخصیتی بیهمتا توصیف کرده است. با این حال، دارقطنی اشاره میکند که به دلیل مشغله بسیار، گاه در حفظ متن یا نام راویان دچار اشتباه میشده است.[۶]
از نگاه شیعه، طوسی او را در زمره صحابه امام صادق علیه السلام آورده است[۷] و برخی محققان مانند حسن سندوبی او را شیعهمذهب دانستهاند.[۸]
وی از دو صحابی (انس بن مالک و عمرو بن سلمة) و حدود سیصد تا چهارصد تن از تابعین حدیث شنید، از جمله حسن بصری و یونس بن عبید.[۹] او از امام جعفر صادق علیه السلام نیز روایت کرده است.[۱۰] در میان راویان از او، چهرههای چون سفیان ثوری و یحیی بن سعید قطان دیده میشوند.[۱۱] از آثار او میتوان به «تفسیر القرآن»[۱۲] و «الغرائب فی الحدیث» اشاره کرد.[۱۳]
شعبه در دوران خلافت منصور و مهدی عباسی دو بار به بغداد سفر کرد.[۱۴] وی نهایتاً در سال ۱۶۰ قمری در بصره درگذشت.[۱۵]
روایت حدیث غدیر[۱۶]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده شعبة بن حجّاج واسطی (م ۱۶۰ ق) است.[۱۷] احمد در «المسند» و ابن کثیر در تاریخش و ابونعیم در «حلیة الأولیاء» حدیث غدیر را از شعبه روایت کردهاند.[۱۸] ذهبی و ابن حجر و سیوطی: او را به شدت توثیق کرده و ستودهاند و بهطور مبسوط به شرح حال وی پرداخته و کلمات بزرگان در توثیق و ستایش وی را نقل کردهاند، و او را امیرالمؤمنین حدیث خواندهاند.[۱۹]
پانویس
- ↑ ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۲۰۳؛ خطیب بغدادی، أحمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۹، ص۲۵۶
- ↑ زرکلی، خیرالدین بن محمود، الأعلام، ج۳، ص۱۶۴
- ↑ مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، ج۱۲، ص۴۹۴–۴۹۵
- ↑ ابنسعد بغدادی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۸۰؛ ابنأبیحاتم رازی، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۷۰
- ↑ ذهبی، محمد بن أحمد، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۲۰۹
- ↑ صفیالدین خزرجی، أحمد بن عبدالله، خلاصة تذهیب تهذیب الکمال، ج۴، ص۳۴۵–۳۴۶
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، ص۲۲۴، شماره ۱۷
- ↑ امین، سیدمحسن، أعیان الشیعة، ج۷، ص۳۴۸
- ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۳۳۸، شماره ۵۸۰
- ↑ صفیالدین خزرجی، أحمد بن عبدالله، خلاصة تذهیب تهذیب الکمال، ج۱، ص۱۶۶
- ↑ دارقطنی، علی بن عمر، المؤتلف و المختلف، ج۳، ص۱۳۸۱
- ↑ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۱، ص۴۵۱
- ↑ زرکلی، خیرالدین بن محمود، الأعلام، ج۳، ص۱۶۴
- ↑ خطیب بغدادی، أحمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۹، ص۲۵۶
- ↑ ابنحبان، محمد بن حبان، الثقات، ج۶، ص۴۴۶
- ↑ چکیده عبقات الانوار (حدیث غدیر): ص ۲۰۸.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج ۱۳، ص ۲۳۲
- ↑ المسند: ج ۴ ص ۳۷۲. تاریخ ابن کثیر: ج ۷ ص ۳۴۸. حلیة الأولیاء: ج ۴ ص ۳۵۶.
- ↑ تذکرة الحفّاظ: ج ۱ ص ۱۹۳. الکاشف: ج ۲ ص ۱۱. تقریب التهذیب: ج ۱ ص ۳۵۱. طبقات الحفّاظ: ص ۸۳.