صالح بن عقبه
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | صالح بن عقبة بن قیس بن سمعان بن ابی رُبیحه (یا ابی ذبیحه) |
| سرشناسی | راوی امام صادق و امام کاظم علیهما السلام، دارای اختلاف رجالی |
| خویشان سرشناس | اسماعیل بن صالح بن عقبه (فرزند، راوی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | امام صادق علیه السلام، امام کاظم علیه السلام، زید شحام، جمیل، پدرش عقبة بن قیس، جدش قیس بن سمعان |
| شاگردان | محمد بن اسماعیل بن بزيع، محمد بن حسین بن ابی الخطاب، ابراهیم بن هاشم، اسماعیل بن صالح بن عقبه (فرزند) |
| مذهب | شیعه امامی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، نقل فضائل |
صالح بن عقبه یکی از راویانی دانسته شده که در سند خطبه غدیر در کتاب الاحتجاج[۱] نوشته طبرسی -که به امام باقر علیه السلام منتهی میشود- نامشان آمده است.[۲] مصحح کتاب الاحتجاج صالح بن عقبه را صالح بن عقبة بن قیس بن سمعان بن ابیربیحه دانسته است.[۳]
در منابع رجالی، صالح بن عقبة بن قیس بن سمعان بن ابیربیحه از اصحاب امام باقر،[۴] امام صادق[۵] و امام کاظم علیهم السلام[۶] برشمرده شده است. ابن غضائری، رجالی شیعه در قرن پنجم هجری قمری، او را از غالیان و کذابان برشمرده که روایاتش قابل اعتماد نیست؛[۷] با این حال، برخی دیگر از رجالیان شیعه او را ثقه دانستهاند.[۸]
نجاشی، رجالی شیعه قرن پنجم هجری قمری، برای او را کتابی نقل کرده که محمد بن اسماعيل بن بزيع، از راویان مشهور شیعه، آن را نقل کرده است.[۹] آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه در قرن چهاردهم هجری قمری، نام این کتاب را کتاب الحدیث ثبت کرده است.[۱۰]
جایگاه رجالی[۱۱]
در منابع رجالی شیعه، از دو تن با عنوان «صالح بن عقبه» یاد شده است که به دلیل اشتراک نام و نیز تشابه در برخی اسناد، موجب اختلاف نظر در جرح و تعدیل گردیده اند. یکی صالح بن عقبه بن خالد اسدی است که ظاهراً از اصحاب امام باقر علیه السلام به شمار میرود و دیگری صالح بن عقبه بن قیس بن سمعان (معروف به مولی رسول الله) است که از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السلام است. ابن غضائری راوی دوم را به غلو و کذب متهم کرده، در حالی که برخی محققان مانند آیتالله خویی این تضعیف را نپذیرفته و او را ثقه میدانند.
نام «صالح بن عقبه» در اسناد متعددی از کتب اربعه و جوامع حدیثی شیعه دیده میشود. اما منابع رجالی در معرفی وی با دوگانگی مواجهاند؛ گاه او را از اصحاب امام باقر علیه السلام، گاه از اصحاب امام صادق و گاه از اصحاب امام کاظم علیه السلام برشمردهاند. این تکرارها، محققان را به این نتیجه رسانده است که دستکم دو راوی همنام وجود دارند. از سوی دیگر، جرح شدید ابن غضائری (اتهام به غلو و کذب) در مقابل مدایح غیرمستقیم برخی راویان و نیز وجود طریق شیخ صدوق به او، ارزیابی وثاقت وی را دشوار ساخته است.
۱. صالح بن عقبه بن خالد اسدی
نجاشی در رجال خود مینویسد: «صالح بن عقبة بن خالد الأسدي، له كتاب، أخبرنا أحمد بن محمد، عن أبي علي بن همام، قال: حدثنا جعفر بن محمد بن مالك الفزاري، قال: حدثنا محمد بن عمران القرشي، قال: حدثنا الحسن بن الحسين اللؤلؤي، عن محمد بن إسماعيل بن بزيع، عن محمد بن أيوب، عن صالح بن عقبة بن خالد الأسدي».
شیخ طوسی نیز در رجال خود (ص ۴) او را از اصحاب امام باقر علیه السلام برشمرده است: «صالح بن عقبة».
آیتالله خویی در این باره میگوید: این همان کسی است که شیخ در اصحاب باقر ذکر کرده و با صالح بن عقبة بن قیس (که بعداً میآید) تفاوت دارد. قرینهٔ طبقاتی آن است که محمد بن اسماعیل بن بزيع از صالح بن عقبة بن قیس بیواسطه روایت میکند، در حالی که از صالح بن عقبة بن خالد با واسطه محمد بن ایوب نقل میکند؛ پس بن خالد قدیمالطبقهتر است.
مامقانی نیز در تنقیح المقال میگوید: «ظاهراً او امامی است و من در او مدحی نیافتم که او را در زمرهٔ حسان قرار دهم. صرف کتاب داشتن برای وثاقت کافی نیست».
۲. صالح بن عقبه بن قیس بن سمعان (مولی رسول الله)
الف) گزارش نجاشی
نجاشی در ترجمهٔ دوم خود مینویسد: «صالح بن عقبة بن قيس بن سمعان بن أبي ذبيحة، مولى رسول الله صلى الله عليه و سلم، قيل: إنه روى عن أبي عبد الله عليه السلام، و الله أعلم. روى صالح، عن أبيه، عن جده، و روى عن زيد الشحام. روى عنه محمد بن الحسين بن أبي الخطاب، و ابنه إسماعيل بن صالح بن عقبة... له كتاب يرويه جماعة، منهم: محمد بن إسماعيل بن بزيع».
در این گزارش، نام جد «ابوذبیحه» با ذال معجله آمده است که به گفته برخی مصححان، صحیح آن «ابوریحه» با راء است.
ب) شیخ طوسی
شیخ طوسی در الفهرست (ص ۳۶۴) میگوید: «صالح بن عقبة، له كتاب، أخبرنا به ابن أبي جيد، عن ابن الوليد، عن الصفار، عن محمد بن الحسين، عن محمد بن إسماعيل بن بزيع، عنه». همچنین شیخ در رجال خود، او را هم در زمرهٔ اصحاب امام صادق علیه السلام(ص ۴۷) و هم در اصحاب امام کاظم علیه السلام(ص ۳) ذکر کرده است. در نسخهای دیگر او را در «من لم یرو عنهم» نیز آورده که نشان از تردید دارد.
ج) برقی
برقی در رجال خود، صالح بن عقبة بن قیس بن سمعان بن ابی ربیحة (با راء) را از اصحاب امام صادق علیه السلام برشمرده است.
د) جرح شدید ابن غضائری
- ابن غضائری در کتاب الضعفاء خود میگوید: «صالح بن عقبة بن قيس بن سمعان بن أبي رنيحة، مولى رسول الله، روى عن أبي عبد الله عليه السلام غال، كذاب، لا يلتفت إليه».
- ابن داود نیز در رجال خود (قسم دوم، ص ۲۳۰) همین مطلب را به نقل از ابن غضائری آورده است: «ليس حديثه بشيء، كذاب، غال، كثير المناكير».
آیتالله خویی[۱۲]
ایشان در معجم رجال الحدیث به تفصیل دربارهٔ صالح بن عقبه بحث کرده و چنین نتیجه میگیرد:
- تضعیف منسوب به ابن غضائری قابل قبول نیست؛ زیرا صحت انتساب کتاب الضعفاء به ابن غضائری (برادر احمد بن غضائری) اثبات نشده است. بارها در این مجموعه اشاره شده که این کتاب مجعول یا دستکاری شده است.
- بنابراین، این تضعیف با توثیقهای غیرمستقیم و نیز طریق شیخ صدوق (که در ادامه میآید) تعارض ندارد و در نتیجه صالح بن عقبه از ثقات محسوب میشود.
- طریق شیخ صدوق به صالح بن عقبه در مشیخهٔ فقیه چنین است: «محمد بن موسى بن المتوكل - رضي الله عنه -، عن علي بن الحسين السعدآبادي، عن أحمد بن محمد بن خالد، عن أبيه، عن محمد بن سنان، و يونس بن عبد الرحمن، جميعاً عن صالح بن عقبة بن قيس بن سمعان بن أبي ربيحة، مولى رسول الله صلى الله عليه و سلم». خویی این طریق را صحیح میداند؛ زیرا همهٔ راویان آن ثقه هستند.
مامقانی[۱۳]
مامقانی در تنقیح المقال، با صراحت کمتری برخورد کرده و میگوید:
«حاله مجهول» و اینکه صرف کتاب داشتن برای مدح کافی نیست. همچنین اشاره میکند که شیخ طوسی در برخی نسخ او را در «من لم یرو عنهم» ذکر کرده است. مامقانی میان صالح بن عقبة بن خالد و صالح بن عقبة بن قیس تفکیک قائل نمیشود و هر دو را یکسان میداند.
جمعبندی
با بررسی مجموع گزارشها، میتوان دو راوی زیر را از یکدیگر متمایز کرد:
| معیار | صالح بن عقبة بن خالد اسدی | صالح بن عقبة بن قیس سمعانی |
|---|---|---|
| طبقه | اصحاب امام باقر علیه السلام | اصحاب امام صادق و کاظم علیهما السلام |
| راوی از او (بدون واسطه) | محمد بن ایوب (به واسطه) | محمد بن اسماعیل بن بزيع (بیواسطه) |
| وضعیت | امامی، بدون مدح صریح، مامقانی: مجهول | اختلافی: ابن غضائری: کذاب غال، خویی: ثقه |
از نظر آیتالله خویی، جرح ابن غضائری حجت نیست و صالح بن عقبه (نوع دوم) ثقه است. اما مامقانی احتیاط کرده و او را مجهول میداند. مشهور متأخران (پس از خویی) بیشتر به سمت توثیق او تمایل دارند، هرچند احتیاط در قبول روایات او (مخصوصاً در مسائل اعتقادی) به دلیل اتهام غلو، پسندیده است.
اشتباه در نام جد (ابوذبیحه یا ابوریحه) و تداخل دو شخصیت در برخی نسخههای رجال، موجب سردرگمی شده است. طریقهٔ صحیح آن است که هرگاه «صالح بن عقبة» به تنهایی و بدون قید «بن خالد» یا «بن قیس» آمده، با توجه به قرائن سندی، طبقهٔ راوی تشخیص داده شود. در بیشتر موارد، مراد همان صالح بن عقبه بن قیس (مولی رسول الله) است، مگر آنکه قرینهای بر خلاف وجود داشته باشد.
طریق شیخ صدوق در مشیخه
شیخ صدوق در مشیخهٔ من لا یحضره الفقیه، طریق خود را به صالح بن عقبة چنین نقل کرده که پیشتر آمد. این طریق از نظر خویی صحیح است و خود نشان میدهد که صدوق وی را ثقه میدانسته، زیرا در مشیخه معمولاً فقط از راویان ثقه و امامی روایت میکند (هرچند قاعدهای مطلق نیست).
سند حدیث غدیر
یکی از راویانی دانسته شده که در سند خطبه غدیر در کتاب الاحتجاج[۱] نوشته طبرسی -که به امام باقر علیه السلام منتهی میشود- نامشان آمده صالح بن عقبه است.[۲]
سند کتاب الاحتجاج:
حَدَّثَنِي السَّيِّدُ الْعَالِمُ الْعَابِدُ أَبُو جَعْفَرٍ مَهْدِيُّ بْنُ أَبِي حَرْبِ الْحُسَيْنِيُّ الْمَرْعَشِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنَا الشَّيْخ أَبُو عَلِي الْحَسَنُ بْنُ الشَّيْخِ السَّعِيدِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنِي الشَّيْحُ السَّعِيدُ الْوَالِدُ أَبُو جَعْفَرٍ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي جَمَاعَةً عَن أبِي مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَى التَّلّعُكْبَرِي قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِي مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّام قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ السُّورِيٌّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ مِنْ وُلْدِ الْأَفطسِ وَ كَانَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْهَمْدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِد الطَّيَالِسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ عَمِيرَةَ و صَالِحُ بْنُ عُقْبَةَ جَمِيعاً عَنْ قَيْسِ بْنِ سِمْعَانَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی علیهما السلام.
برایم روایت کرد سید عالم و عابد، ابوجعفر مهدی بن ابی حرب حسینی مرعشی «خداوند از او خشنود باد» که گفت: به ما خبر داد شیخ ابوعلی حسن بن شیخ سعید ابوجعفر محمد بن حسن طوسی «خداوند از او خشنود باد» که گفت: برایم خبر داد شیخ سعیدِ پدرم ابوجعفر «خداوند روحش را مقدس بدارد» که گفت: گروهی از جمله محمد بن هارون بن موسی تلعکبری به من خبر دادند که گفت: به ما خبر داد ابوعلی محمد بن همام که گفت: به ما خبر داد علی سوری که گفت: به ما خبر داد ابومحمد علوی « از فرزندان افطس» که از بندگان صالح خدا بود، گفت: برایم روایت کرد محمد بن موسی همدانی که گفت: برایم روایت کرد محمد بن خالد طیالسی که گفت: برایم روایت کرد سیف بن عمیره و صالح بن عقبه، هر دو از قیس بن سمعان، از علقمه بن محمد حضرمی، از ابوجعفر محمد بن علی (امام باقر) علیهماالسلام.
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ الاحتجاج، ج۱، ص۵۶.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ اسرار غدیر، ص ۱۰۹؛ دانشنامه غدیر، ج۱۳، ص۴۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۵۶.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۳۸.
- ↑ رجال الطوسی، ص۲۲۷.
- ↑ رجال الطوسی، ص۳۳۸.
- ↑ الرجال، ص۶۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: معجم رجال الحدیث، ج۱۰، ص۸۵.
- ↑ رجال النجاشی، ص۲۰۰.
- ↑ الذریعة، ج۶، ص۳۳۹.
- ↑ خوئی سید ابوالقاسم. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. ج 10، ص 84.
- ↑ خوئی سید ابوالقاسم. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. ج 10، ص 84.
- ↑ مامقانی عبدالله. تنقیح المقال في علم الرجال. ج 2، ص 93.
منابع
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الذریعة إلی تصانیف الشیعة؛ محمدمحسن بن علی منزوی (آقابزرگ تهرانی)، تحقیق: سید احمد حسینی اشکوری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- الرجال؛ احمد بن حسن (ابن غضائری)، قم: سازمان چاپ و نشر مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۴۲۲ق.
- رجال الطوسی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة؛ سید ابوالقاسم خویی، بیجا: بینا، ۱۴۱۳ق.