علم امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر
علم امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر از فضائل برجسته امیرالمؤمنین علی علیه السلام است که پیامبر صلی الله علیه و آله در چند فراز خطبه غدیر به آن تصریح کرده است. در این فرازها، امیرالمؤمنین علیه السلام دریافت‌کننده علوم پیامبر صلی الله علیه وآله، آگاه به امر و نهی الهی، مفسر قرآن، پاسخ‌گوی پرسش‌های دینی و «امام مبین» معرفی شده است. از نگاه شیعه، این علم، ذاتی و مستقل از خداوند نیست؛ بلکه علمی اعطایی است که از طریق تعلیم پیامبر و به اذن خداوند به آن حضرت رسیده و یکی از پشتوانه‌های علمی امامت او به‌شمار می‌آید.
علم امیرالمؤمنین در فرازهای خطبه
مطالب خطبه غدیر درباره علم امیرالمؤمنین علیه السلام را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:
| محور | عبارت خطبه | دلالت |
|---|---|---|
| انتقال علوم پیامبر | «وَما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً» | آموزش علوم نبوی به امیرالمؤمنین علیه السلام |
| امام مبین | «وَهُوَ الْإِمامُ الْمُبِینُ» | پیوند علم آن حضرت با مقام امامت |
| علم امر و نهی | «فَعِلْمُ الْأَمْرِ وَالنَّهْیِ لَدَیْهِ» | آگاهی از فرمان‌ها و نهی‌های الهی |
| تفسیر قرآن | «لَنْ یُوَضِّحَ لَکُمْ تَفْسِیرَهُ إِلَّا الَّذِی أَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ» | مرجعیت آن حضرت در تبیین قرآن |
| ظرف علم پیامبر | «وَواعِی عِلْمِی» | حفظ و دریافت علوم رسول خدا صلی الله علیه و آله |
| پاسخ‌گویی علمی | «یُخْبِرُونَکُمْ بِما تَسْأَلُونَ عَنْهُ» | پاسخ‌گویی امامان به نیازهای علمی امت |
انتقال علوم پیامبر صلی الله علیه وآله
یکی از صریح‌ترین فرازهای خطبه درباره علم امیرالمؤمنین علیه السلام چنین است:
مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوهُ، فَما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ أَحْصاهُ اللَّهُ فِیَّ، وَکُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَیْتُهُ فِی إِمامِ الْمُتَّقِینَ، وَما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً، وَهُوَ الْإِمامُ الْمُبِینُ.؛ ای مردم، علی را برتر بدانید؛ زیرا هیچ علمی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من گرد آورده است و هر علمی که آموخته‌ام، آن را در امام پرهیزگاران گرد آورده‌ام؛ و علمی نیست مگر آنکه آن را به علی آموخته‌ام و او امام مبین است.[۱]
این فراز، سلسله انتقال علم را از خداوند به پیامبر صلی الله علیه وآله و از پیامبر به امیرالمؤمنین علیه السلام بیان می‌کند.
امیرالمؤمنین؛ امام مبین
پیامبر صلی الله علیه و آله در همان فراز، امیرالمؤمنین علیه السلام را «امام مبین» معرفی کرده و این عنوان را با آیه دوازدهم سوره یس مرتبط ساخته است: 
وَکُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ؛ هر چیزی را در امامی آشکار برشمرده‌ایم.
(یس:۱۲)
- در تفسیر مشهور، «امام مبین» به لوح محفوظ یا کتابی فراگیر تفسیر شده است. در برخی روایات شیعی، این عنوان بر امیرالمؤمنین علیه السلام نیز تطبیق شده و آن حضرت حامل علوم پیامبر معرفی شده است.[۲]
علم امر و نهی الهی
پیامبر صلی الله علیه و آله در فرازی دیگر فرمود:
مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِی وَنَهانِی، وَقَدْ أَمَرْتُ عَلِیّاً وَنَهَیْتُهُ بِأَمْرِهِ، فَعِلْمُ الْأَمْرِ وَالنَّهْیِ لَدَیْهِ، فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلَمُوا، وَأَطِیعُوهُ تَهْتَدُوا، وَانْتَهُوا لِنَهْیِهِ تَرْشُدُوا.؛ ای مردم، خداوند مرا امر و نهی کرده و من نیز به فرمان او علی را امر و نهی کرده‌ام؛ پس علم امر و نهی نزد اوست. فرمان او را بشنوید تا سالم بمانید، از او اطاعت کنید تا هدایت شوید و از آنچه نهی می‌کند دوری کنید تا به رشد برسید.[۳]
این عبارت، آگاهی امیرالمؤمنین علیه السلام از فرمان‌ها و نهی‌های الهی را با اطاعت از آن حضرت مرتبط می‌کند. بنابراین، علم امام در خطبه صرفاً یک فضیلت شخصی نیست؛ بلکه دانشی کاربردی برای هدایت، بیان احکام و اداره دینی جامعه است.
دانش حلال و حرام
خطبه غدیر علم امیرالمؤمنین علیه السلام به حلال و حرام را نیز نتیجه تعلیم پیامبر صلی الله علیه وآله معرفی می‌کند:
لا حَلالَ إِلّا ما أَحَلَّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَهُمْ، وَلا حَرامَ إِلّا ما حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَیْکُمْ وَرَسُولُهُ وَهُمْ، وَاللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَرَّفَنِیَ الْحَلالَ وَالْحَرامَ، وَأَنَا أَفْضَیْتُ بِما عَلَّمَنِی رَبِّی مِنْ کِتابِهِ وَحَلالِهِ وَحَرامِهِ إِلَیْهِ.؛ حلالی نیست مگر آنچه خدا و پیامبرش و آنان حلال کرده‌اند و حرامی نیست مگر آنچه خدا و پیامبرش و آنان بر شما حرام کرده‌اند. خداوند عزوجل حلال و حرام را به من شناساند و من آنچه را پروردگارم از کتاب و حلال و حرامش به من آموخت، به علی سپردم.[۴]
در این فراز، تشریع حلال و حرام از آنِ خداوند است و پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام، ابلاغ‌کننده و تبیین‌کننده احکام الهی‌اند. توضیح تفصیلی این موضوع در مدخل انتقال دانش حلال و حرام به امیرالمؤمنین در خطبه غدیر آمده است.
مرجع تفسیر قرآن
یکی دیگر از ابعاد علم امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر، آگاهی آن حضرت از تفسیر قرآن است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:
مَعاشِرَ النّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَافْهَمُوا آیاتِهِ، وَانْظُرُوا إِلىٰ مُحْکَماتِهِ وَلا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ، فَوَاللَّهِ لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ زَواجِرَهُ وَلَنْ یُوَضِّحَ لَکُمْ تَفْسِیرَهُ إِلَّا الَّذِی أَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَمُصْعِدُهُ إِلَیَّ وَشائِلٌ بِعَضُدِهِ.؛ ای مردم، در قرآن تدبر کنید و آیات آن را بفهمید و در محکماتش بنگرید و از متشابهاتش پیروی نکنید؛ به خدا سوگند، نهی‌های آن را برای شما بیان و تفسیرش را روشن نمی‌کند مگر کسی که دستش را گرفته و او را نزد خود بالا آورده و بازویش را بلند کرده‌ام.[۵]
این فراز، امیرالمؤمنین علیه السلام را مرجع تبیین محکمات، متشابهات، دستورها و نهی‌های قرآن پس از پیامبر صلی الله علیه وآله معرفی می‌کند. قرآن نیز وظیفه تبیین آیات را بر عهده پیامبر صلی الله علیه وآله گذاشته است: وَأَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ؛ قرآن را بر تو نازل کردیم تا آنچه را برای مردم نازل شده است برای آنان تبیین کنی؛ باشد که بیندیشند.(نحل:۴۴).
بر اساس خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه وآله ادامه‌دهنده این تبیین و پاسداری علمی از قرآن است.
ظرف علم پیامبر صلی الله علیه وآله
پیامبر صلی الله علیه و آله از امیرالمؤمنین علیه السلام با تعبیر «واعی علم من» یاد کرده است: وَواعِی عِلْمِی.؛ و او نگهدارنده و فراگیرنده علم من است.
- واژه «واعی» به کسی گفته می‌شود که مطلبی را به‌درستی بشنود، حفظ کند و در خود جای دهد. این تعبیر با آیه زیر ارتباط دارد: لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَتَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ؛ تا آن را برای شما وسیله یادآوری قرار دهیم و گوشی شنوا آن را فراگیرد.(حاقه:۱۲)
در روایات شیعی آمده است که پیامبر صلی الله علیه وآله از خداوند خواست «گوش شنوا» را گوش امیرالمؤمنین علیه السلام قرار دهد.[۶] از آن حضرت نیز نقل شده است که هر سخنی را از پیامبر صلی الله علیه وآله می‌شنید، آن را حفظ می‌کرد و از یاد نمی‌برد.[۷]
پاسخ‌گویی و تبیین پس از پیامبر صلی الله علیه وآله
پیامبر صلی الله علیه و آله درباره نقش علمی امیرالمؤمنین و امامان پس از او فرمود: إِنَّهُ مِنِّی وَأَنَا مِنْهُ، وَهُوَ وَمَنْ یَخْلُفُ مِنْ ذُرِّیَّتِی یُخْبِرُونَکُمْ بِما تَسْأَلُونَ عَنْهُ وَیُبَیِّنُونَ لَکُمْ ما لا تَعْلَمُونَ.؛ او از من و من از اویم؛ و او و جانشینانش از نسل من، پاسخ آنچه را می‌پرسید به شما خبر می‌دهند و آنچه را نمی‌دانید برایتان بیان می‌کنند.[۸]
این فراز، دانش امام را در خدمت هدایت مردم قرار می‌دهد. امام، پاسخ‌گوی پرسش‌های دینی و تبیین‌کننده امور ناشناخته‌ای است که جامعه برای فهم و اجرای صحیح دین به آنها نیاز دارد.
علم؛ پشتوانه امامت
قرآن در داستان طالوت، برخورداری از دانش را یکی از شایستگی‌های رهبری معرفی کرده است: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ؛ خداوند او را بر شما برگزیده و بر دانش و نیروی جسمانی او افزوده است و خداوند فرمان‌روایی خود را به هرکس بخواهد می‌بخشد.(بقره:۲۴۷)
در خطبه غدیر نیز معرفی علم امیرالمؤمنین علیه السلام در کنار نصب الهی، وجوب اطاعت و مقام امامت آمده است. ازاین‌رو، علم آن حضرت را نمی‌توان دلیل مستقل و تنها علت امامت دانست؛ بلکه یکی از شایستگی‌ها و لوازم امام منصوب الهی است.
گستره علم امیرالمؤمنین
از مجموع فرازهای خطبه، قلمروهای زیر برای علم امیرالمؤمنین علیه السلام به دست می‌آید:
- علوم و معارف آموخته‌شده به پیامبر صلی الله علیه وآله؛
- شناخت امرها و نهی‌های الهی؛
- علم به حلال و حرام؛
- فهم محکمات و متشابهات قرآن؛
- تفسیر و تبیین آیات؛
- پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی مردم؛
- حفظ و انتقال میراث علمی پیامبر صلی الله علیه وآله به امامان پس از خود.
این تعابیر ناظر به علم مورد نیاز برای هدایت و امامت است.
جستارهای وابسته
• انتقال دانش حلال و حرام به امیرالمؤمنین در خطبه غدیر • مقام امامت • مقام وصایت • خطبه غدیر • صاحب اختیاران عالم
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- تفسیر فرات الکوفی؛ فرات بن ابراهیم کوفی، تحقیق محمدکاظم محمودی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- معانی الأخبار؛ محمد بن علی بن بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.