مِسعَر بن کِدام کوفی
مسعر بن کدام هلالی کوفی (درگذشته ۱۵۵ق)، از محدثان و حافظان حدیث در سده دوم هجری و از چهرههای مکتب حدیثی کوفه است. وثاقت، اتقان و ضبط وی مورد اتفاق بزرگان رجال و حدیث بوده و او را با عباراتی چون «ثبت»، «مصحف» (به سبب اتقان) و «شیخ العراق» ستودهاند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | مسعر بن کدام بن ظهیر بن عبیده بن حارث هلالی کوفی ابوسلمه |
| سرشناسی | محدث، حافظ حدیث، فقیه |
| تولد | سده دوم هجری |
| وفات | رجب ۱۵۵ هجری قمری، کوفه |
| خویشان سرشناس | پسر: کدام بن مسعر، مادر: عابده |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | قتاده بن دعامه، حکم بن عتیبه، عمرو بن مره، سعد بن ابراهیم، زیاد بن علاقه، ابوالاسحاق سبیعی و دیگران |
| شاگردان | سفیان ثوری، شعبه بن حجاج، سفیان بن عیینه، یحیی بن سعید قطان، وکیع بن جراح و دیگران |
| تحصیلات | تحصیلات دینی و حدیثی در کوفه |
| مذهب | اهل سنت (با گرایش مرجئه) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، فقه، رجال |
| علت شهرت | وثاقت، اتقان در حفظ حدیث، ملقب به «مصحف» و «شیخ العراق» |
زندگینامه[۱]
ابوسلمه مسعر بن کدام بن ظهیر بن عبیدة بن حارث هلالی کوفی، معروف به احول (لوچ)، از موالی و از طایفه بنی هلال است. وی در کوفه چشم به جهان گشود و در همانجا پرورش یافت و به تحصیل علم پرداخت. تاریخ دقیق ولادت وی در منابع ذکر نشده، اما وفات او را در رجب سال ۱۵۵ هجری ثبت کردهاند.
جایگاه رجالی
مسعر بن کدام از راویانی است که علمای رجال و حدیث بر وثاقت، اتقان و ضبط وی اتفاق نظر دارند:
- یحیی بن سعید قطان میگوید: «کسی را ثابتتر از مسعر ندیدم.»
- احمد بن حنبل او را در زمره ثقاتی چون شعبه بن حجاج قرار داده است.
- شعبه بن حجاج وی را «مصحف» (به معنای کتابتشده و دقیق) مینامید که اشاره به اتقان عجیب او در حفظ و ضبط حدیث دارد.
- سفیان ثوری میگوید: «هرگاه در چیزی اختلاف میکردیم، به مسعر مراجعه مینمودیم.»
- وکیع بن جراح در وصف او گفته: «شک مسعر، یقین دیگران است.»
- هشام بن عروه او را در شمار برترین عالمان عراقی (در کنار ایوب سجستانی) معرفی کرده است.
- ابونعیم فضل بن دکین معتقد است مسعر از سفیان ثوری و شعبه بن حجاج نیز ثبتتر است.
- ابوحاتم رازی او را از سفیان ثوری و حماد بن زید متقنتر دانسته است.
با این حال، برخی مانند ابونعیم اشاره کردهاند که مسعر بسیار شک میکرد، اما همین شک او به دلیل دقت و احتیاط در نقل حدیث بوده و به خطای وی منجر نمیشده است. اعمش نیز گفته است: «شیطان مسعر او را ضعیف میگرداند و در حدیث به شک میاندازد.»
مسعر به زهد و عبادت شهره بود. گفته شده پیشانی او از کثرت سجود، همچون زانوی بز سفت و برجسته شده بود. هر شب نیمی از قرآن را تلاوت میکرد. مادری به نام «عابده» داشت که شخصاً به خدمت وی میپرداخت. در عین حال، به شعر نیز علاقه داشت و اشعاری از خود یا دیگران نقل کرده است. بر اساس گزارش ابن سعد، مسعر مرجئی بود (به معنای ارجاء به تأخیر انداختن حکم درباره مرتکبان کبیره). به همین دلیل، سفیان ثوری و حسن بن صالح در تشییع جنازه وی حاضر نشدند.
اساتید
مسعر از طیف گستردهای از تابعین و تابع تابعین حدیث شنیده است. مشایخ وی عبارتاند از:
- عدی بن ثابت
- عمرو بن مره
- حکم بن عتیبه
- قتاده بن دعامه
- سعد بن ابراهیم
- زیاد بن علاقه
- سعید بن ابی برده
- ابوالاسحاق سبیعی
- حبیب بن ابی ثابت
- محارب بن دثار
- علی بن اقمر
- معبد بن خالد
- یزید فقیر
وی همچنین از راویانی به نام محمد، از جمله محمد بن عبدالرحمن بن ابیلیلی، محمد بن سوقه، محمد بن جحاده، محمد بن زید عمری، محمد بن منکدر، محمد بن شهاب زهری و دیگران روایت کرده است.
شاگردان
جمع کثیری از محدثان نامدار از مسعر روایت کردهاند که برخی از آنان عبارتاند از:
- سفیان بن عیینه
- یحیی بن سعید قطان
- وکیع بن جراح
- عبدالله بن مبارک
- یزید بن هارون
- ابوداود طیالسی
- ابونعیم فضل بن دکین
- محمد بن بشر عبدی
- یحیی بن آدم
- شعبه بن حجاج
وفات
مسعر بن کدام سرانجام در ماه رجب سال ۱۵۵ هجری قمری در کوفه درگذشت. سفیان ثوری و شریک بن عبدالله (با وجود اختلافات کلامی) در تشییع جنازه وی حاضر نشدند.
روایت حدیث غدیر[۲]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده مِسعَر بن کِدام کوفی احول (م ۱۵۳ یا ۱۵۵ ق) است. حافظ ابونعیم حدیث غدیر را در ماجرای شاهد گرفتن امیرالمؤمنین علیه السلام بعضی از صحابه را برای حدیث غدیر و امتناع بعضی و مبتلا شدنشان، از مِسعَر بن کِدام نقل کرده است. همچنین ابن مَغازلی در «المناقب» به سند خود از طبرانی - با کمی اختلاف - و حافظ ابن کثیر در تاریخش این حدیث را از او روایت کردهاند.[۳] ذهبی و ابن حجر و سیوطی:[۴] او را توثیق و تعریف نمودهاند. یحیی قطّان، احمد بن حنبل، وکیع، حسن بن عماره، ثوری، شعبه و ابن عُیَینه: بسیار از او تعریف کردهاند.