ابوالهیثم بن تیهان

ابوالهیثم بن تیهان

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوالهیثم مالک بن تیهان بن مالک انصاری
سرشناسی	صحابی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله • از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام
وفات	صفر ۳۷ق
نحوه درگذشت	شهادت در جنگ صفین
محل دفن	کوفه
خویشان سرشناس	برادر: عبید بن تیهان؛ همسر: ملیکه بنت سهل
اطلاعات علمی
اطلاعات فرهنگی
علت شهرت	از نقبای دوازده‌گانه پیامبر • از جمله اتمام حجت‌کنندگان با غدیر، راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان به حدیث غدیر

ابوالهَیثَم بن تَیِّهان یکی از صحابه برجسته پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و از یاران وفادار امیرالمؤمنین علی علیه السلام که از جمله اتمام حجت‌کنندگان با غدیر، راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان به حدیث غدیر در ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه و صفین دانسته شده است.

ابوالهیثم بن تیهان از قبیله اوس و اهل مدینه بود که پیش از اسلام گرایش به یکتاپرستی داشت و در سال یازدهم بعثت اسلام آورد؛ او در دو بیعت عقبه حضور یافت و از نقبای دوازده‌گانه شد.

وی در غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله، از جمله بدر، احد و خندق شرکت داشت. او، پس از رحلت پیامبر، از مخالفان خلافت ابوبکر و از حامیان امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود، در جنگ جمل در کنار ایشان جنگید و سرانجام در سال ۳۷ق در نبرد صفین به‌شهادت رسید.

جایگاه: ابوالهیثم بن تیهان و غدیر

ابوالهیثم بن تیهان یکی از صحابه برجسته پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و از یاران وفادار امیرالمؤمنین علی علیه السلام که از اتمام حجت با غدیر، راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان به حدیث غدیر در ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه و صفین دانسته شده است:

اتمام حجت ابوالهیثم با غدیر

یکی از اصحاب معصومان علیهم السلام که با غدیر اتمام حجت نموده ابوالهیثم بن تیهان دانسته شده است: دوازده نفر با اجازه امیرالمؤمنین علیه السلام قرار گذاشتند در روز جمعه که ابوبکر منبر می‌رود در مقابل منبر اجتماع کنند و آنچه درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌دانند بگویند تا هم اتمام حجت بر ابوبکر باشد و هم بر مردم. روز جمعه یکی پس از دیگری برخاستند و مطالبی گفتند تا نوبت به ابوالهیثم بن تیهان رسید. او گفت: من گواهی می‌دهم که پیامبرمان علی علیه السلام را در روز غدیر منصوب کرد.

عده‌ای از انصار در این باره به گفت‌وگو پرداختند که منظور پیامبر صلی الله علیه و آله از این اقدام چه بود و در این باره سخن بسیار گفتند؛ برای همین عده‌ای را خدمت آن حضرت فرستادند و در این باره سؤال کردند. فرمود: به آنان بگویید: علی بعد از من صاحب اختیار مؤمنین است و دلسوزترین مردم برای امت من است. من به آنچه در خاطرم بود شهادت دادم. هر کس می‌خواهد ایمان بیاورد و هر کس می‌خواهد کافر شود. وعده‌گاه روز قیامت است.

روایت حدیث غدیر

ابن‌عقده در کتاب الولایه، علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین و قاضی بهلول بهجت زنگنه‌زوری در تاریخ آل محمد علیهم السلام ابوالهیثم بن تیهان را در شمار راویان حدیث غدیر و گواهی‌دهندگان به آن در ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام در رحبه کوفه به‌شمار برده‌اند.

عبدالحسین امینی در الغدیر روایت او را چنین نقل کرده است: «عن أبی الطفیل، قال: إنَّ علیّا علیه السلام قام، فحمد اللَّه، و أثنی علیه، ثمّ قال: أَنشُد اللَّه من شهد یوم غدیر خُمّ إلّا قام، و لا یقوم رجل یقول: إنّی نُبِّئتُ أو بلغنی، إلّا رجل سمعت أُذُناه، و وعاه قلبه. فقام سبعة عشر رجلًا، منهم: خزیمة بن ثابت، و سهل بن سعد، و عدیُّ بن حاتم، و عقبة بن عامر، و أبو أیّوب الأنصاری، و أبو سعید الخُدری‏، و أبو شریح الخزاعی، و أبو قدامة الأنصاری، و أبو لیلی، و أبو الهیثم بن التیّهان، و رجالٌ من قریش، فقال علیّ علیه السلام و عنهم: هاتوا ما سمعتم. فقالوا: نشهد أنَّا أقبلنا مع رسول اللَّه صلی الله علیه وآله من حجّة الوداع، حتی إذا کان الظهر خرج رسول اللَّه صلی الله علیه وآله فأمر بشجرات فشُذِّبنَ و أُلقی علیهنّ ثوبٌ، ثمّ نادی بالصلاة، فخرجنا، فصلّینا، ثمّ قام، فحمد اللَّه، و أثنی علیه، ثمّ قال: أیّها الناس ما أنتم قائلون؟ قالوا: قد بلّغت. قال: اللّهمّ اشهد. ثلاث مرّات. قال: إنّی أُوشِک أن أُدعی، فأجیب، و إنّی مسؤولٌ، و أنتم مسؤولون. ثمّ قال: أیّها الناس إنّی تارکٌ فیکم الثّقَلَین: کتاب اللَّه، و عترتی أهل بیتی، إن تمسّکتم بهما لن تَضِلّوا، فانظروا کیف تخلفون فیهما، و إنَّهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض، نبّأنی بذلک اللطیف الخبیر. ثمّ قال: إنَّ اللَّه مولای، و أنا مولی المؤمنین، أ لستم تعلمون أنّی أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی ذلک. ثلاثاً. ثمّ أخذ بیدک یا أمیر المؤمنین فرفعها، و قال: من کنتُ مولاه فهذا علیٌّ مولاه: اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه. فقال علیٌّ: صدقتم و أنا علی ذلک من الشاهدین.؛ أبی‌طفیل گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام ایستاد، خدا را حمد و ثنا گفت، سپس فرمود: از خدا می‌خواهم هرکس که در روز غدیر خم شاهد بوده است بلند شود و هر کسی که بگوید به من خبر داده‌اند یا به من رسیده است، مگر آن کسی که این مطلب به‌گوشش رسیده و در قلبش جای گرفته، بلند نشود. هفده نفر برخاستند، از جمله: خزیمه بن ثابت، سهل بن سعد، عدی بن حاتم، عقبه بن عامر، ابوایوب انصاری، ابوسعید خدری، ابوشریح خزاعی، ابوقدامه انصاری، ابولیلی، ابوالهیثم بن تیهان، و مردانی از قریش. امیرالمؤمنین علیه السلام به آنان گفت: آنچه شنیده‌اید بیان کنید. آنها گفتند: شهادت می‌دهیم که ما همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله از حجّةالوداع آمدیم، تا وقتی ظهر شد، پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون آمد و دستور داد درختانی هرس و بریده شدند و روی آنها پارچه‌ای انداخته شد. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله ندا داد به نماز، ما بیرون رفتیم و نماز خواندیم. سپس پیامبر ایستاد، خدا را حمد و ثنا کرد و گفت: ای مردم، شما چه می‌گویید؟ آنان گفتند: به تحقیق که ابلاغ کردید. پیامبر گفت: خدایا شاهد باش. سه بار گفت. سپس فرمود: من به‌زودی دعوت می‌شوم، دعوت را پاسخ می‌گویم و من مورد سؤال قرار می‌گیرم و شما نیز مورد سؤال قرار می‌گیرید. سپس فرمود: ای مردم، من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: کتاب خدا و عترت و اهل بیت من، اگر به آنها چنگ بزنید، هرگز گمراه نخواهید شد. پس مواظب باشید پس از من چگونه با آنها رفتار خواهید کرد و این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا به کنار حوض در قیامت بازگردند، این خبر را از لطیف خبیر به من رسیده است. سپس فرمود: خدا مولای من است و من مولای مؤمنانم. آیا نمی‌دانید که من نسبت به شما از خودتان سزاوارترم؟ آنان گفتند: بله، این را سه بار گفتیم. سپس دست شما را گرفت ای امیر مؤمنان، بالا برد و فرمود: هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست، خدایا دوست بدار هر کس او را دوست دارد و دشمن بدار هر کس با او دشمنی کند. آنگاه امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: شما راست گفتید و من بر این امر از شاهدانم».

شهادت به حدیث غدیر در صفین

ابوالهیثم تیهان همچنین از جمله شهادت‌دهندگان به حدیث غدیر در صفین برشمرده شده است. در این رخداد امیرالمؤمنین علیه السلام فضایل خود، ازجمله حدیث و ماجرای غدیر را روایت کرد و دوازده نفر از اهل بدر برخاستند و گفتند:

ما شهادت می‌دهیم که این مطالب را همان‌طور که گفتی از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدیم، نه یک حرف زیاد نمودی و نه کم کردی، و پیامبر صلی الله علیه و آله ما را بر این مطلب شاهد گرفت. بقیه هفتاد نفر هم گفتند: این مطالب را شنیدیم ولی همه آن را حفظ نکردیم، ولی این دوازده نفر برگزیدگان و بهتران ما هستند. از بین آن دوازده نفر چهار نفر برخاستند: ابوالهیثم بن تیهان، ابوایوب انصاری، عمار بن یاسر و خزیمة بن ثابت انصاری، که خداوند آنان را رحمت کند. اینان گفتند: شهادت می‌دهیم که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را شنیدیم و آن را حفظ کردیم که در آن روز فرمود در حالی که ایستاده بود و علی هم در کنار او ایستاده بود.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای مردم، خداوند به من دستور داده که برای شما امام و وصیّ و جانشینی منصوب کنم که وصی پیامبرتان در میان شما و جانشین من در امتم و بین اهل بیتم بعد از من باشد. کسی که خداوند در کتابش اطاعت او را بر مؤمنان واجب کرده و به شما دستور ولایت او را داده است. من از ترس اهل نفاق و تکذیب آنان از پروردگارم خواستم که این دستور را از عهده من بردارد، ولی خداوند مرا ترسانید که باید ابلاغ کنم و گرنه مرا عذاب خواهد کرد.

زندگی‌نامه

ابوالهیثم بن تیهان، با نام کامل مالک بن تیهان بن مالک انصاری، از قبیله اوس و اهل مدینه بوده است. نقل شده که او پیش از اسلام نیز به یکتاپرستی گرایش داشت و از بت‌پرستی بیزار بود.

به‌نقل از ابن‌سعد کاتب واقدی، ابوالهیثم بن تیهان در سال یازدهم بعثت، پس از آگاهی از ظهور اسلام، به اسلام گروید. به‌نقل از کتاب انساب الاشراف، او در هر دو بیعت عقبه (اول و دوم) حضور یافت و به‌عنوان یکی از نقبای دوازده‌گانه پیامبر صلی الله علیه و آله برگزیده شد.

به‌نوشتهٔ از ابن‌سعد، ابن‌تیهان در تمامی غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله از جمله بدر، احد و خندق شرکت داشته است. نقل شده که او به دلیل مهارتش در جنگیدن با دو شمشیر، لقب «ذوالسیفین» (صاحب دو شمشیر) را به خود اختصاص داده بود.

نقل شده که مالک بن تیهان از ثروتمندان مدینه به‌شمار می‌رفت و نخلستانی داشت که در آن از پیامبر صلی الله علیه وآله و همراهانش پذیرایی می‌کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میان او و عثمان بن مظعون پیمان برادری (عقد اخوت) برقرار کرد.

براساس نقلی از سید بن طاووس، پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ابوالهیثم از مخالفان سرسخت خلافت ابوبکر و از حامیان پرشور امیرالمؤمنین علیه السلام بود. او در کنار شخصیت‌های برجسته‌ای چون عمار یاسر و سلمان فارسی، به دفاع از حق امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخت و از بیعت با ابوبکر امتناع ورزید. او در جنگ جمل در رکاب حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام حضور داشت و سرانجام سال ۳۷ق در جریان نبرد صفین به‌شهادت رسید.

جستارهای وابسته

• فهرست راویان حدیث غدیر از صحابه

منابع

• الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
• اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
• اولین میراث مکتوب از واقعه غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
• بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
• چهارده قرن با غدیر (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
• الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامیة)، ۱۴۰۷ق.
• الیقین باختصاص مولانا علی علیه‌السلام بامرة المؤمنین؛ سید علی بن موسی بن طاووس، تحقیق: محمدباقر انصاری، قم: مؤسسه دار الکتاب الجزائری، ۱۴۱۳ق.