ارتباط بهشت با غدیر

در خطابه غدیر آیاتی از قرآن به صورت اقتباس و تضمین، در شأن پذیرندگان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام دیده می‌شود. مقامات و شئونی که درباره اولیای امیرالمؤمنین علیه السلام در این فرازها مطرح شده، از پایه‌های اعتقادی آن یعنی داشتن قلبی مطمئن و بی شک و تردید آغاز شده، و به توصیف ایمان حقیقی آنان یعنی «ایمان به غیب» رسیده است.

آنگاه رستگاری آنان مورد امضای خدا و رسول صلی الله علیه و آله قرار گرفته و مغفرت و اجر بزرگ برایشان ضمانت شده است. آن پاداش بزرگ بهشت است و امان از آتش، و استقبال از محبین علی علیه السلام با سلام بهشتی. این آیات تضمین شده در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله ۶ آیه است، که از جمله این آیات، آیه ۲۰ و ۲۱ سوره توبه است:

الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّه وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ. یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِیها نَعِیمٌ مُقِیمٌ: «کسانی که ایمان آورده و هجرت کنند و با اموال و جان‌هایشان در راه خدا جهاد کنند مقام آنان نزد خداوند عظیم تر است و آنان رستگارانند. پروردگارشان با رحمت و رضوان خود به آنان بشارت می‌دهد و بهشتی که برایشان در آن نعمت‌های پا برجاست».

این آیه از چهار بُعد قابل بررسی است:

متن خطبه غدیر

مَعاشِرَ النّاسِ، السّابِقُونَ الى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ عَلَيْهِ بِامْرَةِ الْمُؤْمِنينَ، اولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ فى جَنّاتِ النَّعيمِ: ای مردم، کسانی که برای بیعت با او و قبول ولایتش و سلام بر او به عنوان «امیرالمؤمنین» سبقت بگیرند رستگارانند و در باغ‌های نعمت خواهند بود.

موقعیت تاریخی

در آخرین جملات از خطابهٔ یک ساعتهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله در غدیر آن حضرت برای تشویق مردم به بیعت با علی علیه السلام و سوق مردم به سوی ولایت او، آیه قرآن را تکیه گاه کلام خویش قرار داده و آن را در سخن خود تضمین فرموده است.

در این ترکیب، آخرِ آیه ۲۰ از سوره توبه أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ آورده شده، و سپس آخر آیه ۲۱ به صورت فشرده با حفظ مضمون آمده است، به طوری که در قرآن جَنَّاتٍ لَهُمْ فِیها نَعِیمٌ مُقِیمٌاست و حضرت مضمون آن را با عبارت فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِفرموده است.

لازم به یادآوری است که انتخاب این دو آیه برای عنوان بحث به خاطر وجود دو جمله أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَو جنات نعیمبه صورت پشت سر هم در آنهاست.

البته این احتمال وجود دارد که اقتباس از آیه ۹ سوره یونس باشد: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ

و یا از آیه ۸ سوره لقمان اقتباس شده باشد که می‌فرماید: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِیمِ.

موقعیت قرآنی

موقعیت قرآنی این آیه در اوایل سوره توبه، مقایسه ای بین مؤمنان و بیان درجات آنهاست. پس از آنکه سقایت و آب دادن به حاجیان و آباد کردن مسجد الحرام را با مجاهدین در راه خدا مساوی نمی‌داند، در این آیه هجرت کنندگان و جهاد کنندگان با مال و جان را بالاتر معرفی می‌نماید و بشارت به بهشت می‌دهد.

تحلیل اعتقادی

تفسیر گونه ای که از ترکیب قرآنی با موضوع ولایت در خطبه غدیر استفاده می‌شود، دو وعده قرآنی برای سه عمل عظیم نزد خداوند است. آن سه عمل صالح بزرگ که سبقت و سرعت به سوی آن مورد توجه خداست بیعت با علی علیه السلام و پذیرفتن ولایت او و گفتن «السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَ الُمؤْمِنينَ» به اوست.

این سه به معنای اقرار قلبی و لسانی و عملی به صاحب اختیاری او بر همه جوانب حیات ماست. و اما دو وعده الهی برای سبقت به این سه عمل عظیم، یکی رستگاری و فائز شدن و خوشبختی تمام عیار به امضای پروردگار است، و دیگری باغ‌های پر از نعمت که عاقبت خوشبختی است و جایزه پروردگار در بهشت است، و این گونه فائزین در جنات نعیم مورد قدردانی خداوند قرار خواهند گرفت.

آیه إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

در خطبه غدیر آیاتی از قرآن به صورت اقتباس و تضمین، در شأن پذیرندگان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام دیده می‌شود. مقامات و شئونی که درباره اولیای امیرالمؤمنین علیه السلام در این فرازها مطرح شده، از پایه‌های اعتقادی آن یعنی داشتن قلبی مطمئن و بی شک و تردید آغاز شده، و به توصیف ایمان حقیقی آنان یعنی «ایمان به غیب» رسیده، و آنگاه رستگاری آنان مورد امضای خدا و رسول قرار گرفته و مغفرت و اجر بزرگ برایشان ضمانت شده است. آن پاداش بزرگ بهشت است و امان از آتش، و استقبال از محبین علی علیه السلام با سلام بهشتی.

این آیات تضمین شده در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله ۶ آیه است، که از جمله این آیات آیه ۱۲ سوره ملک است: إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ: «کسانی که از پروردگارشان می‌ترسند (بدون آنکه او را ببینند) به خاطر ایمانی که به غیب دارند. برای آنان مغفرت و اجر بزرگ است».

این آیه از چهار بُعد قابل بررسی است:

متن خطبه غدیر

«ألا انَّ اوْلِيائَهُمُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ. مَعاشِرَ النّاسِ، شَتّانَ ما بَيْنَ السَّعيرِ وَ الاجْرِ الْكَبيرِ»: بدانید که اولیاء و دوستان امامان معصوم کسانی هستند که از پروردگارشان می‌ترسند (بدون آنکه او را ببینند) به خاطر ایمانی که به غیب دارند. برای آنان مغفرت و اجر بزرگ است. ای مردم، چقدر فاصله است بین شعله‌های آتش و اجر بزرگ!!

موقعیت تاریخی

فرازهای اواسط خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله همچنان در توصیف موالیان ائمه علیهم السلام است و آن حضرت از قوت ایمان آنان مسئله ایمان به غیب را مطرح می‌کند که خداوند در قرآن ارزش والایی برای آن قائل شده است. این مسئله را با تضمین آیه سوره ملک در کلام خود، به صورت کامل و فقط با برداشتن «انَّ» از اول آن مطرح نموده است.

موقعیت قرآنی

در سوره ملک بعد از آنکه خداوند عذاب کافران در جهنم را توصیف می‌کند، در آیه ۱۲ مؤمنان را در برابر آنان قرار می‌دهد و با بیان عمق ایمانشان مغفرت و اجر کبیر را به آنان وعده می‌دهد.

تحلیل اعتقادی

دو نکته بسیار حساس که از ارتباط این آیه با پذیرندگان ولایت معصومین علیهم السلام در خطابه غدیر قابل ملاحظه است، مسئله ایمان به غیب و مسئله اجر کبیر است که دومی به عنوان پاداش چنین ایمان محکمی تعیین شده است. آنچه در اینجا قابل ذکر است اشاره به اجر کبیر در آیه است. شکی نیست که به جای «اجر بزرگ» ممکن بود نام «بهشت» به صراحت برده شود ولی گویا ثمره ایمان به غیب منحصر به بهشت نیست، و خداوند به کسانی که چنین ایمانی و یقینی را در روز قیامت به ارمغان بیاورند پاداشی ذخیره نموده که خود از آن به عنوان «کبیر» یاد کرده و فقط در آن روز عظمت این لطف الهی معلوم خواهد شد.

در کنار اجر بزرگ، مغفرت و بخشش خداوند است که برای ایمان آورندگان به غیب ضمانت شده است. نکته قابل توجه این است که در آیات قبل از آیه ۱۲، خداوند از «سعیر» و «جهنم» به عنوان جزای کافران نام می‌برد؛ و پیامبر صلی الله علیه و آله نیز همین آیات سعیر را در فرازهای قبلی خطبه فرموده است.

با توجه به آنچه از «اجر کبیر» برای مؤمنان به غیب و «سعیر» برای کافران گفته شد معلوم می‌شود آنان که ولایت امامان را قبول ندارند در واقع ایمان به غیب ندارند و طبعاً مستحق «سعیر» هستند و این به معنای کافر بودن آنان است. لذا پیامبر صلی الله علیه و آله در عبارتی فشرده و پر معنی می‌فرماید: «شَتّانَ ما بَيْنَ السَّعيرِ وَ الاجْرِ الْكَبيرِ»: چقدر فاصله است بین سعیر و اجر کبیر!! که همان فاصله کفر و ایمان است.

آیه «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ»

در خطابه غدیر آیاتی از قرآن به صورت اقتباس و تضمین، در شأن پذیرندگان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام دیده می‌شود. مقامات و شئونی که درباره اولیای امیرالمؤمنین علیه السلام در این فرازها مطرح شده، از پایه‌های اعتقادی آن یعنی داشتن قلبی مطمئن و بی شک و تردید آغاز شده، و به توصیف ایمان حقیقی آنان یعنی «ایمان به غیب» رسیده است.

آنگاه رستگاری آنان مورد امضای خدا و رسول قرار گرفته و مغفرت و اجر بزرگ برایشان ضمانت شده است. آن پاداش بزرگ بهشت است و امان از آتش، و استقبال از محبین امیرالمؤمنین علی علیه السلام با سلام بهشتی. این آیات تضمین شده در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله ۶ آیه است، که از جمله این آیات آیه ۴۵ و ۴۶ سوره حجر و آیه ۷۳ سوره زمر است:

• إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ، ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ: «متقین در بهشت‌ها و چشمه سارها هستند. با سلام و امنیت داخل آن شوید».
• وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّی إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ: «کسانی که تقوا پیشه کردند گروه گروه به سوی بهشت برده می‌شوند تا هنگامی که به آن می‌رسند و درهای آن باز می‌شود، خزانه دارانش به آنها می‌گویند: سلام بر شما، پاکیزه شدید، پس برای همیشه داخل آن شوید».

این آیه از چهار بُعد قابل بررسی است:

متن خطبه غدیر

«الا انَّ اوْلِيائَهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنِينَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بِالتَّسْليمِ، يَقُولُونَ»سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ: بدانید اولیاء و دوستان امامان کسانی هستند که با سلامتی و در حال امن وارد بهشت می‌شوند و ملائکه با سلام به ملاقات آنان می‌آیند و می‌گویند: «سلام بر شما، پاکیزه شدید. پس برای همیشه داخل بهشت شوید».

موقعیت تاریخی

در خطبه غدیر پس از آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله از اصل مسئله امامت فراغت یافت به معرفی دوستان و دشمنان امامت پرداخت. در این فراز از اواسط خطبه مسئله ورودِ با جلالت آنان به بهشت را با اقتباس از دو آیه قرآن در کلام خود بیان فرمود. در این ترکیبِ کلام آیه سوره حجر از صورت امر و ضمیر «ها» در کلمه «ادخلوها» به صورت غایب و ذکر کلمه «جنت» آمده و «یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ» شده است. قسمت آخر آیه سوره زمر نیز با تصرفی در کلمات، به جای «قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها» جمله «تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ بالتسلیم» آمده و سپس بقیه آیه عیناً ذکر شده است.

موقعیت قرآنی

آیات سوره حجر ضمن اتمام حجت‌های خدا بر ابلیس است که وقتی بر آدم علیه السلام سجده نکرد مورد مؤاخذه قرار گرفت تا آنجا که خدا به او فرمود: وعده گاه گمراه شوندگان به دست تو جهنم است، و در مقابل وعده گاه متقین بهشت است که با سلامتی وارد آن خواهند شد. آیه سوره زمر در زمینه ترسیم روز قیامت است که از آیه ۶۸ آغاز می‌شود و از نفخه صور بیان می‌کند تا نوبت به جهنم و بهشت می‌رسد که متقین به سمت بهشت برده می‌شوند و خزانه دارانش با سلام و تحیت آنان را وارد می‌کنند و بشارت ابدیت به آنان می‌دهند، و دنباله مطلب تا آخر این سوره ادامه می‌یابد.

تحلیل اعتقادی

از جهت تفسیری دو نقطه مهم در کلام مبارک پیامبر صلی الله علیه وآله پیرامون این دو آیه در خطبه غدیر نهفته است: یکی ارتباط تقوی و ولایت، و دیگری تشریفات خاص برای ورود با جلالت شیعیان به بهشت.

اما مورد دوم که تشریفات ورود شیعیان به بهشت است و از تضمین دو آیه مزبور در این قسمت از خطابه غدیر قابل توجه است، عنایت خاص پروردگار در روز قیامت به کسانی است که ولایت ائمه علیهم السلام را پذیرفته‌اند.

لطف این کرامت در آن است که این اقلیت در آن غوغای اکثریت تقوی را و ترس از خدا را فراموش نکردند و امر الهی درباره صاحب اختیارشان را به گوش جان خریدند و بر دیده منت نهادند و از خدای خود برای چنین نعمتی سپاسگزاری کردند. در روز قیامت نوبت خداست که سرفرازی این اقلیت مظلوم را بر همه معلوم نماید و به رخ آن اکثریت ظالم بکشد.

در این دو آیه، چهار عنایت الهی به شیعیان اهل‌بیت علیهم السلام - که مظهر تقوایند - چنین آمده است:

1. با سلام وارد بهشت می‌شوند.
2. در آن غوغای محشر در امن و امانند.
3. بهشت در انتظار قدوم آنان است، و به محض آمدن درهای بهشت به رویشان باز می‌شود.
4. ملائکه مؤکل بر بهشت برای آنان سه خبر خوش دارند: سلام بر شما! پاکیزه شدید! تا ابد در بهشت خواهید بود!

البته احادیث بسیار مفصلی درباره کرامت خداوند درباره شیعیان در روز قیامت وارد شده، تا آنجا که همه مردم جهان در آن روز آرزو می‌کنند که ای کاش از «فاطمیین» و «علویین» بودند و به آن همه عنایت الهی دست می‌یافتند.

آیه «أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّه بِرَحْمَةٍ. ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ…»

با در نظر گرفتن اینکه غدیر مراسم مفصلی در سه روز بوده، گذشته از آیاتی که مستقیماً در آن ایام نازل شده و در قسمت آیات نازل شده در غدیر ذکر شد، آیاتی هم در ضمن کلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بیان شده است. این موارد در تفسیر ۱۸ آیه است، که از جمله این آیات، آیه ۴۹ سوره اعراف و آیه ۷۲ سوره توبه و آیه ۲۳ و ۲۴ سوره رعد و آیه ۷۱ سوره زخرف است: أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّه بِرَحْمَةٍ، ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ: «آیا اینان هستند که قسم یاد کردید خدا رحمتی به آنان نمی‌رساند؟ داخل بهشت شوید که ترسی بر شما نیست و محزون نمی‌شوید».

وَعَدَ اللَّه الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّه أَکْبَرُ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ: «خداوند به مردان و زنان مؤمن وعده کرده بهشت‌هایی را که در آن نهرهایی جاری است و در آن همیشگی خواهند بود و مسکن‌های پاکیزه ای که در بهشت‌های عدن است و رضایتی از سوی پروردگار که بالاتر است. این است رستگاری عظیم».

جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ: «بهشت‌های عدن که آنان و هرکس از پدران و همسران و فرزندانشان که صلاحیت داشته باشند داخل آن می‌گردند و ملائکه از هر دری بر آنان وارد می‌شوند. سلام بر شما به خاطر آنچه صبر کردید و خانه عاقبت خوبی است».

یُطافُ عَلَیْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوابٍ وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیها خالِدُونَ: «کاسه‌هایی از طلا و ظرف‌هایی بر آنان گردانده می‌شود که در آنهاست آنچه دل‌ها بخواهد و چشم‌ها لذت ببرد و شما در آن همیشگی خواهید بود».

این آیات از سه بُعد قابل بررسی است:

متن روایت

«لَمَّا اعْتَرَضَ الْحارِثُ الْفِهْرىُّ وَ طَلِبَ الْعَذابَ مِنَ اللَّه انْ كانَ مُحَمَّدٌ صادِقاً وَ قُتِلَ بِعَذابٍ مِنَ السَّماءِ وَ نَزَلَتْ»سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ…«قالَ النَّبِىّ صلى الله عليه وآله لاصْحابِهِ: رَأَيْتُمْ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: وَ سَمِعْتُمْ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: «طوبى لِمَنْ والاهُ وَ الْوَيْلُ لِمَنْ عاداهُ. كَأَنّى انْظُرُ الى عَلِىٍّ وَ شيعَتِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُزَفُّونَ عَلى نُوقٍ مِنْ رياضِ الْجَنَّةِ شَبابٌ مُتَوَّجُونَ مُكَحَّلُونَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ قَدْ ايِّدُوا بِرِضْوانٍ مِنَ اللَّه اكْبَرُ، ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ؛ حَتّى سَكَنُوا حَظيرَةَ الْقُدْسِ مِنْ جِوارِ رَبِّ الْعالَمينَ، لَهُمْ فيها ما تَشْتَهِى الانْفُسُ وَ تَلَذُّ الاعْيُنُ وَ هُمْ فيها خالِدُونَ؛ وَ يَقُولُ لَهُمُ الْمَلائِكَةُ:سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ:

آنگاه که حارث فهری اعتراض کرد و گفت: اگر محمد راست می‌گوید عذاب بر من نازل شود، و عذاب نازل شد و او را کشت و آیه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» نازل شد، پیامبر صلی الله علیه وآله به اصحابش فرمود: دیدید؟ گفتند: آری. فرمود: و شنیدید؟ گفتند: آری.

فرمود: خوشا به حال کسی که ولایت او را بپذیرد و وای بر کسی که با او دشمنی کند. گویا علی و شیعیانش را می‌بینم که روز قیامت سوار بر شترها بین باغ‌های بهشت با جلالت برده می‌شوند در حالی که جوان سال و خوش سیما هستند و تاج بر سر با چشمان سرمه کشیده‌اند.

نه ترسی بر آنان است و نه محزون می‌شوند؛ و با رضایت پروردگار که مهم‌تر و بزرگ‌تر است تأیید می‌شوند و آن است رستگاری عظیم، تا آنکه در پناهگاه قدس از جوار پروردگار عالم ساکن شوند که در آنجا آنچه دل بخواهد و دیده لذت ببرد برایشان آماده است و در آن دائمی خواهند بود. ملائکه به آنان می‌گویند: «سلام بر شما به خاطر صبری که نمودید، و خوب خانه نهایی برای خود به دست آوردید».

موقعیت تاریخی

آخرین ساعات از برنامه سه روزه غدیر است. کم‌کم برنامه بیعت نیز به پایان رسیده است و مردم آماده می‌شوند تا خیمه‌ها را جمع کنند و برای حرکت به سوی مدینه نیمه باقیمانده راه را پیش گیرند. در چنین موقعیتی دوازده نفر از منافقین به ریاست حارث فهری نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند. اینان با رگ‌های ورم کرده از کینه، معترضانه پرسیدند: آیا ولایت علی را از سوی خداوند آوردی یا از پیش خود گفتی؟!! پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: از طرف خداوند این دستور را به شما ابلاغ نمودم.

این متعصبین که شالوده ذهن و افکارشان جاهلیت بود گفتند: خدایا، اگر محمد راست می‌گوید بلای آسمانی بر ما نازل کن!! این درخواستِ برخاسته از نفاق و کفر و استکبار در برابر ذات الهی فوراً پاسخ داده شد و بلای آسمانی بر سر همه آنان نازل شد و هلاکشان کرد و دوازده جنازه بی جان از غضب الهی، جلوی دیدگان یکصد و بیست هزار نفر روی زمین افتادند، و مردم داغی جهنم را از عمق جانشان احساس کردند.

در چنین شرایطی پیامبر صلی الله علیه وآله با استفاده از فرصت پیش آمده، فضیلتِ پذیرندگان ولایت علوی در بهشت را با اقتباس از چهار آیه قرآن در کلامی مختصر بیان فرمود و آیات را به گونه ای با کلام خویش ترکیب فرمود که مظهری از فصاحت محمدی را جلوه گر ساخت.

• آیه سوره اعراف لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ۱۲ بار در قرآن با تفاوتی مختصر آمده است و همه این موارد در توصیف اهل بهشت است.
• آیه سوره توبه رِضْوانٌ مِنَ اللَّه أَکْبَرُپس از آنکه نعمت‌های بهشتی را می‌شمارد، نعمت بالاتری را به میان می‌آورد که رضایت پروردگار است.
• آیه سوره رعد سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْتحیّت و تهنیت الهی به اهل بهشت هنگام ورود به آن است.
• آیه سوره زخرف فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُبیانگر نعمت نامتناهی و متنوع و دلخواه بهشت است که شامل تمام خواسته‌های لذت بخش بشر است.

می‌بینیم که این چهار آیه جوانب مختلف نعمت‌های بهشتی را بیان کرده و اینک پیامبر صلی الله علیه وآله همه این جوانب را درباره پذیرندگان «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» کنار هم چیده به آنان هدیه می‌کند.

تحلیل اعتقادی

در تحلیل این موقعیت قرآنی در غدیر باید گفت: منظره ایجاد شده پس از مرگ حارث فهری با بلای آسمانی، یادآور بهشت و جهنم برای آن جمعیت یکصد و بیست هزار نفری و همه نسل‌های تاریخ بود، چرا که عذاب دنیا نمونه ای از عذاب آخرت است

آنگاه که در پاسخ به عصیان در برابر اوامر الهی باشد. در آنجا مردم جهنمِ دشمنان علی علیه السلام را به چشم خود دیدند چنان‌که حضرت فرمود: شنیدید؟ دیدید؟! اکنون بهترین موقعیت برای گریزی به بهشت بود تا آن سوی قضیه را نیز در نظر خود مجسم کنند. عظمتی که پیامبر صلی الله علیه و آله از کیفیت حضور شیعیان علی علیه السلام ترسیم فرموده روح تازه در جان‌های خسته آنان که از جنایت‌های سقیفه جراحت‌ها بر تن دارند می‌دمد.

ابتدا می‌فرماید: «خوشا به حالشان»! سپس به «یُزَفُّونَ» اشاره می‌کند، یعنی با عظمت و جلال آنان را می‌برند. آنگاه «مُتَوَّجُونَ» را مطرح می‌فرماید که تاجِ کرامت و شرف بر سر دارند. در دنباله این توصیف اشارات قرآنی آغاز می‌شود: خوف و حزنی ندارند، بالاتر از نعمت‌های بهشت، خدای بزرگ از آنان راضی است چرا که رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً، و چه سعادتی از این بالاتر که فوز عظیم نصیبشان شده است.

آنگاه مقام بهشتی آنان را فراتر از سایر اهل بهشت در جوار پروردگار و در حظیرة القدس ذکر می‌نماید، جایی که خداوند والاترین بهشتیان را در آن جای داده و اختیار مطلق لذات را به آنان سپرده و در واقع بهشت را به آنان ارزانی داشته است.

و این همه آنگاه مضاعف می‌شود که بدانند پایانی بر آن نیست و خالدون هست. از زیباترین فرازهای قرآنی سلام خداوند است که پیامبر صلی الله علیه و آله در اینجا به اولیای علی علیه السلام بشارت داده است. «سلام بر شما به خاطر آنچه صبر کردید». خوشامدگویی ملائکه از طرف خداوند بر نقطه صبر متمرکز است. صبری بزرگ، در سایه صبر علی علیه السلام! تحملی به سیاهی طنابی که بر گردن صاحب ولایت انداختند! بردباری با محتوایِ «اوَ تُضْرَبُ الزَّهْراءُ نَهْراً» ؟ دندان روی جگر گذاشتن به سختیِ «صَبَرْتُ وَ فِى الْعَيْنِ قَذى وَ فِى الْحَلْقِ شَجى». عرقِ شرمساری با حرارتِ «فَلَقَدْ عَزَّ عَلَى ابْنِ ابى طالِبٍ انْ يَسْوَدَّ مَتْنَ فاطِمَةَ ضَرْباً فَلا يَثُورَ الى عَقيلَتِهِ وَ لا يَصِرَّ دُونَ حَليلَتِهِ».

صبری تلخ‌تر از زهر، که صدای سیلی بر چهره ماه و غلاف شمشیر بر پهلو و میخ در بر سینه و تازیانه بر بازو همراه آن باشد! کمر خم شده از تحملی که با گذشت ۷۵ شبِ تاریک از یک روزِ پر قساوت، هنگامِ غسل خونِ تازه از پهلو، خونِ کبود شده بر بازو و کتف، صدای اشک علی علیه السلام را به گوش عالم برساند. صبری فراتر از صبر که بر پای منبر صاحب غدیر به جای ذکر فضیلت او، لعن بر او شنیدن و این همه خون جگر را با پاره‌های جگر به خواهر سپردن!

صبری که صبر از شنیدنش اشک ریز است، آنگاه که غدیر را با جوانمردان و شیر خوارانش در کربلا پیش چشم کودکان و خواهرانش سر بریدند و بوسه خواهر را بر حلقوم بریده رساندند، و دیده دخترانش را بر سر بریده حسرتناک گذاشتند. صبری بزرگ‌تر از صبر، که مادر صبر آن را آفرید و از کربلا تا شام با خود برد و با موی سپید به کربلا بازگردانید. صبری که امامان غدیر را جام زهر نوشانید و کاسه اشک گرفت. صبری که دوازدهمین نور صابرش با ناله ای بلند می‌فرماید:

«لاَنْدُبَنَّكَ صَباحاً وَ مَساءً وَ لاَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً»، و به عظمت آن بانو قسم یاد می‌کند که «لا تَرانِى اتَّخَذْتُ لا وَ عُلاها، بَعْدَ بَيْتِ الاحْزانِ بَيْتَ سُرُورٍ». سلام بر صبری که چهارده قرن سیلاب اشک به همراه آورده، و درود بر شیعیان علی علیه السلام که کاسه چشمشان پر از خونِ دل است. سلام بر شما ای شیعیان صابری که در هر کجای جهان به پای صاحب غدیر و برای خشنودی مبلِّغ اعظم غدیر اهانت‌ها می‌شنوید و مورد حمله قرار می‌گیرید و شما را به مسخره می‌گیرند، اما هرگز دست از ریسمان الهیِ محمد و علی و فاطمه علیهم السلام برنمی‌دارید.

ملائکه در انتظارتان درب بهشت را گلباران می‌کنند تا با قدوم شما تحیّتی بزرگ تقدیمتان نمایند: سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ!

آیه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا. فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ…»

یکی از جلوه‌های قرآنی غدیر که مورد غفلت قرار گرفته، فرازهای دعا و زیاراتی است که در آنها به تبیین و تفسیر آیات مربوط به واقعه غدیر پرداخته شده است. در بسیاری از دعاها و زیارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدیر است - ناگفته‌هایی از مسئله غدیر به چشم می‌خورد که در هیچ روایت دیگری یافت نمی‌شود. در مواردی شأن نزول آیات و در مواردی استشهاد به آیه‌های قرآن و در مواردی مصداق قرار دادن غدیر برای آیه مزبور مطرح شده است. از جمله این موارد است:

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا، فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِباسُهُمْ فِیها حَرِیرٌ. وَ قالُوا الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا غفور شَکُورٌ. الَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ:

«سپس کتاب را به کسانی از بندگانمان که برگزیدیم به ارث رساندیم. عده ای از آنان ظالم به نفس خویش بودند و عده ای میانه‌رو، و عده ای پیشتاز به سوی خیرات با اجازه خدا، که این فضیلت بزرگ است. بهشت عدن که وارد آن می‌شوند، که در آن با دستبندهایی از طلا و نیز با مروارید مزین می‌شوند، و لباسشان در آنجا حریر است. آنان می‌گویند: خدا را شکر که اندوه را از ما برد. پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار است. خدایی که با فضل خود ما را به خانه اقامت آورد که در آن به ما رنج و خستگی نمی‌رسد».

این آیه و دعای مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسی است:

متن دعا

در نمازی که از امام صادق علیه السلام در اعمال روز غدیر وارد شده، دعایی بعد از نماز خوانده می‌شود که فرازی از آن چنین است: «... وَ اجْعَلْ مَحْيانا خَيْرَ الْمَحْيا وَ مَماتَنا خَيْرَ الْمَماتِ وَ مُنْقَلَبَنا خَيْرَ الْمُنْقَلَبِ عَلى مُوالاةِ اوْلِيائِكَ وَ الْبَرائَةِ مِنْ اعْدائِكَ، حَتّى تَتَوَفّانا وَ انْتَ عَنّا راضٍ قَدْ اوْجَبْتَ لَنَا الْخُلُودَ فى جَنَّتِكَ بِرَحْمَتِكَ وَ الْمَثْوى فى جِوارِكَ وَ الانابَةَ الى دارِ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِكَ، لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ»:

... خدایا، زندگی ما را بهترین زندگی و مرگ ما را بهترین مردن و محل بازگشت ما را بهترین مکان قرار ده با ولایت اولیائت و بیزاری از دشمنانت، تا آنکه ما را از دنیا ببری در حالی که از ما راضی هستی، و با رحمت و فضل خویش دائمی بودن در بهشت و سکونت در جوارت و بازگشت به محل دائمی اقامت را بر ما واجب فرمایی؛ آنجایی که در آن رنج و خستگی به ما نمی‌رسد.

نتیجه اعتقادی

در آخر این فراز از دعای روز غدیر، آخرین قسمت از آیات مذکور تضمین شده است. در این تضمین با تغییر ضمایر جمله «الَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ»در آیه، به صورت «الانابَةَ الی دارِ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِکَ» آمده است و بقیه آیه لفظ به لفظ مطابق است.

الف) بهشت و رضوان الله برای اهل ولایت

با توجه به اینکه کمال دین و تمام نعمت و رضایت رب، همگی برای رسیدن به بهشتی است که نتیجه رضوان اللَّه است؛ خداوند در آیه ای از قرآن حال بندگان پذیرنده چنین دینی را بیان می‌کند و می‌گوید: «کتاب را برای بندگان برگزیده باقی گذاشتیم». آنگاه بهشت را برای آنان توصیف می‌کند و اشاره می‌فرماید که وقتی وارد آن شوند با لسانِ شکر نتیجه کار خود را می‌بینند. اکنون انطباق آن آیه بر پذیرندگان ولایت در این دعا به معنای آن است که در واقع اهل ولایت با خیال راحت در بهشت ساکن خواهند شد و نتیجه اعتقاد خود را خواهند دید و به راحتی و آرامش ابدی دست خواهند یافت.

ب) عظمت شیعه در بهشت

در اینجا حدیث مفصلی که امام صادق علیه السلام از پدرانشان از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده‌اند جلوه بسیار زیبایی از این عظمت شیعه در بهشت را به تصویر می‌کشد، که خلاصه ای از آن را می‌آوریم: هنگامی که آیه طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍبر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، مقداد نزد آن حضرت آمد و پرسید: یا رسول‌الله، طوبی چیست؟

حضرت فرمودند: درختی در بهشت است که اسب سوار تندرو صد سال زیر سایه آن می‌تازد و هنوز به آخر آن نمی‌رسد …، زیر سایه آن مجالس شیعیان علی علیه السلام است که در آنجا جمع می‌شوند. روزی از روزها که در سایه آن گفتگو می‌کنند، ملائکه همراه اسبانی نزد آنان می‌آیند و آنان را دعوت می‌کنند تا برای سلام به پروردگار به جای خاصی بیایند. هر یک سوار بر آن مرکب‌ها می‌شوند و در یک صف طولانی حرکت می‌کنند تا به محل موعود می‌رسند. در آنجا عرضه می‌دارند: رَبَّنا انْتَ السَّلامُ وَ مِنْكَ السَّلامُ وَ لَكَ يَحِقُّ الْجَلالُ وَ الاكْرامُ.

خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: انَا السَّلامُ وَ مِنِّى السَّلامُ وَ لى يَحِقُّ الْجَلالُ وَ الاكْرامُ. مرحبا به بندگانم که سفارش مرا درباره اهل بیت حفظ کردند و حق مرا مراعات نمودند، و با ایمان به غیب امر مرا عملی کردند، و در همه حال نسبت به دستورات من دلسوزانه عمل کردند. آنان می‌گویند: قسم به عزت و جلالت ما آن گونه که حق عظمت توست کاری انجام نداده‌ایم و حق تو را ادا نکرده‌ایم. به ما اجازه سجده بده.

خداوند عزوجل به آنان می‌فرماید: اکنون دیگر زحمت عبادت را از شما برداشته ام و بدن‌های شما را برای آسایش به خودتان سپرده‌ام، چرا که زمان بلندی بدن‌هایتان را به عبادت من واداشتید و خود را به سختی انداختید. اکنون به آسایش و رحمت من رسیده‌اید، پس هر چه می‌خواهید درخواست کنید و از من بخواهید تا آرزوهایتان را برآورم. امروز هم نمی‌خواهم جزای اعمال شما را بدهم، بلکه با رحمت و کرامت و بخشش و شأن عظیم خود و به خاطر محبت شما به اهل بیت محمد جزایتان می‌دهم.

پیامبر صلی الله علیه و آله در اینجا فرمود: ای مقداد، محبین علی غرق در عطایا و مواهبی الهی می‌شوند، تا آنجا که شیعیان ضعیف و مقصر نیز از خدا به اندازه همه دنیا درخواست می‌کنند و خدا به آنها عنایت می‌کند. با این همه خداوند به آنان می‌فرماید: در خواسته‌هایتان کوتاهی کردید و به کمتر از آنچه سزاوارتان بود راضی شدید. اکنون به موهبت‌های پروردگارتان بنگرید.

اینجاست که قبّه‌ها (گنبدها و طاق‌ها) و قصرهایی در اعلا علیین ظاهر می‌شود که از یاقوت سرخ و سبز و سفید و زرد است و نور افشانی می‌کند که در کنار هر یک دو باغ بهشتی است. وقتی می‌خواهند وارد منازلشان شوند آنان را سوار بر مرکب‌هایی از نور می‌برند. همین که وارد منازلشان شدند ملائکه را می‌یابند که به آنان از طرف پروردگار تهنیت می‌گویند!

هنگامی که در منازل خود جای گرفتند به آنان گفته می‌شود: آیا آنچه پروردگارتان به شما وعده داده بود حق یافتید؟ می‌گویند: بلی پروردگارا، تو از ما راضی باش. خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: با رضایت من از شما و با محبت اهل بیت پیامبرم به خانه من وارد شدید و با ملائکه مصافحه نمودید. گوارایتان باد! گوارایتان باد عطایی قطع نشدنی که ناراحتی در آن نیست. اینجاست که آنان این آیه قرآن را می‌خوانند و می‌گویند: الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَکُورٌ. الَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ.

آیه «وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ»

یکی از جلوه‌های قرآنی غدیر که مورد غفلت قرار گرفته، فرازهای دعا و زیاراتی است که در آنها به تبیین و تفسیر آیات مربوط به واقعه غدیر پرداخته شده است.

در بسیاری از دعاها و زیارات - به خصوص آنچه مربوط به شب و روز غدیر است - ناگفته‌هایی از مسئله غدیر به چشم می‌خورد که در هیچ روایت دیگری یافت نمی‌شود.

در مواردی شأن نزول آیات و در مواردی استشهاد به آیه‌های قرآن و در مواردی مصداق قرار دادن غدیر برای آیه مزبور مطرح شده است. از جمله این موارد است:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ: «بشارت ده آنان را که ایمان آوردند که برای آنان قدم پابرجایی نزد پروردگارشان است».

این آیه و دعای مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسی است:

متن دعا

امام جعفر صادق علیه السلام در فرازی از دعایی که بعد از نماز عید غدیر وارد شده می‌فرماید:

فَاسْأَلُكَ يا رَبِّ تَمامَ ما انْعَمْتَ عَلَيْنا…، وَ اجْعَلْ لَنا قَدَمَ صِدْقٍ مَعَ الْمُتَّقينَ: پروردگارا، از تو کامل شدن آنچه بر ما عنایت فرمودی را می‌خواهم…، و برای ما قدم پابرجایی با متقین قرار ده.

نتیجه اعتقادی

فراز آخر آیه در قالبی دیگر در این دعا به چشم می‌خورد. با آوردن «یا رَبِّ» در اول دعا اشاره به «رَبِّهِمْ» در آخر آیه احساس می‌شود؛ و کلمه «قَدَمَ صِدْقٍ» دقیقاً همان مسئله ای است که در متن آیه مطرح شده است.

ثبات قدم در ولایت

این دعا به ما می‌فهماند که گذشته از پذیرفتن ولایت، ثابت قدم بودن در این راه نیز شرط است.

یعنی باید از خدا بخواهیم ما را در راه ولایت ثابت قدم بدارد تا با این قدم صدق به جایگاه صدق در روز قیامت برسیم، آنجا که می‌فرماید:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ، فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ.
پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید: هر کس ما را دوست بدارد و محبت ما را دین خود قرار دهد، خداوند او را در بهشت با ما ساکن می‌کند، فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ:

در جایگاه صدق نزد پروردگار مالک مقتدر.

بهشت در خطبه غدیر

پیامبر صلی الله علیه و آله در فرازی از بخش اول خطبه غدیر خداوند را با نام «رَبُّ الْجِنَّة» معرفی فرمود: «مُحْصِى الاَنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ»:

شمارنده نَفَس‌ها و پروردگار جنّ و بشر.

دیدار مؤمنین در روز غدیر و بهشت

در احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام مراسم و برنامه‌های عامی برای همه اعیاد وارد شده که در کتب ادعیه مذکور است.

گذشته از آنها برای عید و جشن غدیر دستورات خاصی از ائمه علیهم السلام وارد شده که از جمله آنها دیدار مؤمنین در روز غدیر است:

امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس در این روز مؤمنان را زیارت کند و به دیدار آنان رود خداوند بر قبر او هفتاد نور وارد می‌کند و قبر او را وسیع می‌نماید، و هر روز هفتاد هزار ملائکه در قبرش او را زیارت می‌کنند و او را به بهشت بشارت می‌دهند.

شیعیان و بهشت در خطبه غدیر

یکی از مقامات شیعیان و محبّین ائمه علیهم السلام که در خطبه غدیر به آن اشاره شده این است که بهشت جزای نهایی ایشان است.

با سلامتی و امن وارد آن می‌شوند و بدون حساب در آن روزی داده می‌شوند. ملائکه به پیشواز و مشایعت ایشان می‌آیند و به آنان سلام می‌کنند، و بشارت ابدیت در بهشت را به ایشان می‌دهند.

حضرت در بخش هفتم خطبه غدیر، حضرت تکیه سخن را بر اثراتِ ولایت و محبت اهل بیت علیهم السلام قرار دادند و فرمودند:

«اصحاب صراط مستقیم در سوره حمد شیعیان اهل بیت علیهم السلام هستند».

سپس آیاتی از قرآن درباره اهل بهشت تلاوت فرمودند و آنها را به شیعیان و پیروان آل محمد علیهم السلام تفسیر فرمودند.

آیاتی هم درباره اهل جهنم تلاوت کردند و آنها را به دشمنان آل محمدعلیهم السلام معنی کردند.

پیامبر صلی الله علیه و آله در فرازی از بخش هفتم خطبه غدیر، مستقیماً آیه ۲۲ سوره مجادله را در وصف آنان قرائت کرد که می‌فرماید:

لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ …و مفهوم آن چنین بود که دوستی خدا با دوستی دشمنان خدا جمع نمی‌شود.

حضرت با این آیه شرط برائت از دشمنان را برای قبول ولایت قرار داد، و متقابلاً پاداش و نشان بزرگتری را به اولیای اهل بیت علیهم السلام عطا فرمود:

«اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الَّذينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فى كِتابِهِ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَومِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشیرَتَهُمْ، اوُلئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الایمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَنْهارُ خالِدینَ فیها رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اوُلئِکَ حِزْبُ اللَّهِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ:

بدانید که دوستان اهل بیت کسانی اند که خداوند در کتابش آنان را یاد کرده و فرموده است: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ …:

«نمی‌یابی قومی را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند، و در عین حال با کسانی که با خدا و رسولش ضدّیت دارند روی دوستی داشته باشند، اگر چه پدرانشان یا فرزندانشان یا برادرانشان یا فامیلشان باشند.

آنان اند که ایمان در قلوبشان نوشته شده و خداوند آنان را با روحی از خود تأیید فرموده و ایشان را به بهشتی وارد می‌کند که از پایین آن نهرها جاری است و در آن دائمی خواهند بود.

خدا از آنان راضی است و آنان از خدا راضی هستند. آنان حزب خداوند هستند. بدانید که حزب خدا رستگارند».

همچنین پیامبر صلی الله علیه وآله در فرازی دیگر از بخش هفتم خطبه غدیر وعده بهشت برای دوستان اهل بیت علیهم السلام را بیان نمود.

حضرت با ادغام آیه ۴۶ سوره حجر: «اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنینَ»، و آیه ۷۳ سوره زمر:

حَتّی اِذا جاؤُوها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَفرمود:

«بدانید اولیاء و دوستان امامان کسانی هستند که با سلامتی و در حال امن وارد بهشت می‌شوند و ملائکه با سلام به ملاقات آنان می‌آیند و می‌گویند: «سلام بر شما، پاکیزه شدید. پس برای همیشه داخل بهشت شوید»:

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمُ الَّذینَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنینَ. تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِکَةُ بِالتَّسْلیمِ یَقُولُونَ: سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ:

بدانید که دوستان ایشان کسانی اند که با سلامتی و در حال امن وارد بهشت می‌شوند، و ملائکه با سلام به ملاقات آنان می‌آیند و می‌گویند:

«سلام بر شما، پاکیزه شدید، پس برای همیشه داخل بهشت شوید».

حضرت در فرازی دیگر ورود بی حساب به بهشت را مژده داد و آیه ۴۰ سوره غافر: فَاُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍمورد استناد قرار گرفت و حضرت فرمود:

«بدانید که اولیای اهل بیت کسانی اند که بهشت برای آنان است و بدون حساب در آن روزی داده می‌شوند».

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ.

بدانید که دوستان ایشان کسانی هستند که بهشت برای آنان است و در آن بدون حساب روزی داده می‌شوند.

همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله در فرازی از یازدهمین و آخرین بخش از خطبه غدیر، پذیرفتن ولایت و بیعت در غدیر را مساوی بهشت بیان کرد.

حضرت بار دیگر با اشاره به آیه ۷۱ سوره احزاب:

وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظیماً بر اطاعت و ولایت پذیری و تسلیم در برابر خدا و رسول و علی و امامان بعد از او تأکید کرد. سپس با اشاره به آیه ۲۰ و ۲۱ سوره توبه:

الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سَبیلِ اللهِ بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللهِ وَ اُولئِکَ هُمُ الْفائِزونَ یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ، به سبقت گیرندگان در امر مهم ولایت نشان بهشت عنایت کرد.

در مقابل به مردم گوشزد کرد که رضای الهی را در نظر بگیرند، چرا که اگر همه اهل زمین کافر شوند ضرری به خداوند نمی‌رسد، و در این باره به دو آیه اشاره کرد:

آیه ۸ سوره ابراهیم: اِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الاَرْضِ جَمیعاً فَاِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمیدٌ، و آیه ۱۴۴ سوره آل عمران: وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً.

«مَعاشِرَ النّاسِ، مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِيّاً وَ الاَئِمَّةَ الَّذينَ ذَكَرْتُهُمْ‌عليهم السلام فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظيماً».

«مَعاشِرَ النّاسِ، السّابِقُونَ اِلی مُبایَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْلیمِ عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ اوُلئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ فی جَنّاتِ النَّعیمِ».

«مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا ما يَرْضَى اللَّهُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعاً فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً:

ای مردم، هر کس خدا و رسولش و علی و امامانی را که ذکر کردم علیهم السلام اطاعت کند به رستگاری بزرگ دست یافته است.

ای مردم، کسانی که برای بیعت با او (امیرالمؤمنین علیه السلام) و قبول ولایت او و سلام کردن به عنوان «امیرالمؤمنین» با او، سبقت بگیرند آنان رستگارانند و در باغ‌های نعمت خواهند بود.

ای مردم، سخنی بگویید که به خاطر آن خداوند از شما راضی شود، و اگر شما و همه کسانی که در زمین هستند کافر شوند به خدا ضرری نمی‌رسانند.

عناوین بر گرفته از آیات غدیر در معرفی فرهنگ غدیر در ماجرا و خطبه غدیر و کلمات معصومین علیهم السلام، ۲۲ عنوان است که به ترتیب از کلیات آغاز می‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجرای غدیر به دنبال یکدیگر اتفاق افتاده است. یکی از آنها «روز برات بهشت» است:

غدیر پایان یک انتظار برای به دست آوردن براتِ بهشت بود. ولایت اهل بیت علیهم السلام کلید جنت بود که جز خدا کسی نمی‌توانست آن را در دست مردم گذارد، و این گونه است که در بهشت خواهند گفت: الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ.

قصر غدیر در بهشت

در آسمان‌ها روز غدیر را می‌شناسند و اکنون آغاز پانزدهمین قرنی است که حتی در یک سال آن جشن غدیر ترک نشده است. از جمله نثار حضرت زهرا علیها السلام در جشن غدیر در آسمان هاست:

امام رضا علیه السلام از پدرشان امام موسی بن جعفر علیه السلام از جدشان امام صادق علیه السلام نقل می‌فرمایند که فرمودند:

روز غدیر نزد اهل آسمان مشهورتر از اهل زمین است. خداوند تعالی در بهشت قصری خلق فرموده که بنای آن خشتی از نقره و خشتی از طلا است.

در آن قصر صد هزار اتاق سرخ رنگ و صد هزار خیمه سبز رنگ وجود دارد و خاک آن از مشک و عنبر است. در آن قصر چهار نهر جاری است: نهری از شراب و نهری از آب و نهری از شیر و نهری از عسل.

در کناره این نهرها درختانی از انواع میوه‌ها قرار دارد، و بر آن درختان طیوری هستند که بدن‌های آنها از لؤلؤ و بال‌هایشان از یاقوت است و به انواع صداها می‌خوانند.

روز غدیر که فرا می‌رسد اهل آسمان‌ها وارد این قصر می‌شوند و تسبیح و تقدیس و تهلیل می‌گویند. آن پرندگان هم به پرواز در می‌آیند و خود را به آب می‌زنند، و سپس در آن مشک و عنبر می‌غلطند.

آنگاه که ملائکه جمع شدند بار دیگر به پرواز در می‌آیند و آن عطرها را بر آنان می‌پاشند. ملائکه در روز غدیر «نثار فاطمه علیها السلام» را به یکدیگر هدیه می‌دهند.

وقتی آخرین ساعات روز غدیر فرا می‌رسد ندا می‌آید: «به مراتب و درجات خود برگردید که به احترام محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام تا سال آینده در چنین روزی، از لغزش و خطر در امان خواهید بود».

ورود غدیر و قربان و فطر و جمعه به بهشت

احادیثی در فضیلت عید غدیر و اهمیت خاص آن در مقایسه با سایر اعیاد و نیز احیای غدیر از لسان معصومین علیهم السلام وارد شده که از جمله آنها احیای غدیر توسط امام صادق علیه السلام است.

از جمله حضرت فرمود:

روز قیامت چهار روز را مانند عروس به پیشگاه الهی می‌برند: عید فطر، عید قربان، روز جمعه، عید غدیر. «روز غدیر خم» در مقابل عید قربان و فطر مانند ماه بین ستارگان است.

خداوند تعالی بر غدیر ملائکه مقربین را موکل می‌کند که رئیسشان جبرئیل است، و انبیاء مرسلین را که رئیسشان حضرت محمد صلی الله علیه و آله است، و اوصیاء منتجبین را که رئیسشان امیرالمؤمنین علیه السلام است، و اولیاء خود را که رئیسشان سلمان و ابوذر و مقداد و عمار هستند. اینان «غدیر» را همراهی می‌کنند تا آن را وارد بهشت نمایند.

منابع

دانشنامه غدیر، جلد ۵، صفحه ۱۳۰

پانویس