جمالالدین حسینی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | سید عطاءالله بن فضلالله حسینی دشتکی شیرازی |
| سرشناسی | محدث • مورخ • خطیب • عالم دینی |
| تولد | نیمه دوم سده نهم قمری (شیراز) |
| وفات | ۹۲۷ق (هرات) |
| محل دفن | مزار شیخ صوفی علی در هرات |
| خویشان سرشناس | سادات دشتکی شیرازی |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | اصیلالدین عبدالله دشتکی (عمو و استاد) |
| شاگردان | نسیمالدین محمد میرک شاه (پسر) |
| تحصیلات | علوم دینی و ادبی |
| مذهب | اختلافی بین تشیع و تسنن |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تاریخ • حدیث • تفسیر • خطابه • وعظ |
| علت شهرت | تألیف کتاب روضة الاحباب • خطابت در مسجد جامع هرات و نقش در تحولات مذهبی عصر تیموری-صفوی |
جمالالدین حسینی (درگذشت: ۹۲۷ قمری) از جمله عالمان اهل سنت برشمرده شده که در زمینه غدیر فعالیتهایی چون روایت حدیث غدیر، نقل آیه تبلیغ و نقل ماجرای حارث بن نعمان فهری را انجام داده است.
گفته شده که جمالالدین حسینی در کتاب الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام خود حدیث غدیر را با نقل ماجرای غدیر و نیز بدون آن از امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است.
سید عطاءالله بن فضلالله حسینی دشتکی، مشهور به جمالالدین حسینی محدث از سادات دشتکی شیراز بود. او همراه عمویش در زمان سلطان ابوسعید گورکانی تیموری از شیراز به هرات مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید. در عصر سلطان حسین بایقرا (حکومت: ۸۷۳–۹۱۱ق)، جمالالدین از بزرگان علمی هرات شمرده میشده است.
درباره گرایش مذهبی جمالالدین حسینی محدث میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد: برخی مانند نورالله شوشتری با استناد به شیعهبودن خاندان دشتکی، گرایش سنی ظاهری او را ناشی از تقیه در محیط سنیمذهب هرات دانستهاند؛ برخی دیگر مانند خوانساری بر این باورند که وی ابتدا گرایشهای سنی داشت، اما به تدریج به مذهب امامیه گروید.
جایگاه در زمینه غدیر
جمالالدین حسینی (درگذشت: ۹۲۷ قمری) از جمله عالمان اهل سنت برشمرده شده که در زمینه غدیر فعالیتهایی انجام داده است:
روایت حدیث غدیر
یکی از عالمان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده جمالالدین حسینی برشمرده شده است. او در کتاب الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام خود حدیث غدیر را با نقل ماجرای غدیر و نیز بدون آن از امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرده است. او همچنین در دو مورد دیگر حدیث غدیر را آورده است.[۱] او حدیث غدیر را در دیگر کتابش روضة الأحباب فی سیرة النبی و الآل علیهم السلام و الأصحاب نیز روایت کرده است.[۲] گفته شده[۳] که سیرهنویسان و تاریخنگاران به این کتاب اعتماد کردهاند.[۴]
نقل آیه تبلیغ برای غدیر
یکی از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام و از جمله مشهورترین آیات غدیر آیه تبلیغ دانسته شده است. اختصاص آن به غدیر هم نزد شیعه و غیر شیعه از مسلمات دانسته شده و بین مفسران و محدثان اهل سنت مشهور است؛ اگرچه گفته شده که بعضی از آنان درصدد انحراف شأن نزول آیه بودهاند.
عدهای از بزرگان علمای اهل سنت آیه تبلیغ را مربوط به غدیر دانستهاند؛ از جمله یکی از آنها که نزول آیه را در غدیر ذکر کردهاند، جمالالدین حسینی است.[۵] او در کتاب الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام خود خبر نزول آیه تبلیغ در غدیر خم را همراه با نقل حدیث غدیر از ابنعباس روایت کرده است.[۶] جمال محدّث در خطبه کتاب اربعین به اعتبار احادیث کتابش تصریح کرده است.[۷]
نقل ماجرای حارث فهری
از جمله دلایل قطعی بر دلالت حدیث غدیر بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام، ماجرای حارث فهری و عذاب الهی با سنگ آسمانی و نزول آیاتی از سوره معارج است. این ماجرا را شماری از بزرگان اهل سنت نقل کردهاند، که از جمله آنان جمالالدین حسینی دانسته شده است. او در الاربعین فی مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام خبر نزول آیات آغازین سوره معارج و ماجرای حارث را نقل کرده که همان نقل ثعلبی است.[۸]
زندگینامه
بر اساس برخی منابع، سید عطاءالله بن فضلالله حسینی دشتکی، مشهور به جمالالدین حسینی محدث از سادات دشتکی شیراز بود که نسبشان به زید بن علی بن الحسین علیهالسلام میرسیده است.[۹] نخستین فرد این خاندان ابوسعید علی بن زید نصیبینی دانسته شده که در اوایل قرن پنجم قمری در محله دشتک شیراز ساکن شد.[۱۰] اصیلالدین عبدالله دشتکی (درگذشت: ۸۸۳ ق)، عموی جمالالدین حسینی استاد اصلی او بود.[۱۱] او همراه عمویش در زمان سلطان ابوسعید گورکانی تیموری از شیراز به هرات مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید.[۱۲]
در عصر سلطان حسین بایقرا (حکومت: ۸۷۳–۹۱۱ ق)، جمالالدین از بزرگان علمی هرات شمرده میشده است. او در مدرسه سلطانیه و خانقاه اخلاصیه تدریس میکرده و هفتهای یک بار در مسجد جامع هرات به موعظه میپرداخت. بهدلیل داشتن منصب حکومتی به «خواجه» ملقب بود.[۱۳] وی از مشایخ اجازه عبدالحق دهلوی بوده است و بر این اساس دهلوی او را توثیق کرده است. همچنین دیاربکری و ولیالله دهلوی نیز او را توثیق کردهاند.[۱۴]
مذهب
درباره گرایش مذهبی جمالالدین حسینی محدث میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد:
- برخی مانند نورالله شوشتری با استناد به شیعهبودن خاندان دشتکی، گرایش سنی ظاهری او را ناشی از تقیه در محیط سنیمذهب هرات دانستهاند.[۱۵]
- برخی دیگر مانند خوانساری بر این باورند که وی ابتدا گرایشهای سنی داشت، اما به تدریج به مذهب امامیه گروید.[۱۶]
درباره مذهب جمالالدین حسینی شواهد تاریخی هم در منابع نقل شده است:
- در ۹۱۳ق با تصرف هرات توسط محمدخان شیبانی (از اهل سنت)، جمالالدین حسینی از جمله استقبالکنندگان از او بود.[۱۷]
- در ۹۱۶ق پس از فتح هرات توسط شاه اسماعیل صفوی، بهتحریک نماینده شاه، خطبهای در مناقب ائمه شیعه علیهم السلام ایراد کرد که نشاندهنده تغییر موضع دانسته شده است.[۱۸]
به نوشته برخی محققان به نظر میرسد گرایش به تشیع و اظهار ارادت به اهل بیت علیهم السلام در اواخر دوره تیموری در خراسان رواج داشته، هرچند ممکن است این اعتقاد با همه آموزههای شیعی همراه نبوده باشد.[۱۹]
وفات
جمالالدین حسینی محدث در دوم ربیعالاول ۹۲۷ ق در هرات درگذشت و در مزار شیخ صوفی علی بهخاک سپرده شد.[۲۰] پسرش، نسیمالدین محمد (میرک شاه)، که عالمی در حدیث بود، جانشین وی شد.[۲۱]
تألیفات
برای جمالالدین حسینی آثاری در تاریخ، حدیث و تفسیر نقل شده است؛ از جمله آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- روضة الاحباب فی سیر النبی و الآل و الاصحاب
- اولاد امیرالمؤمنین و انسابهم و احوالهم
- تحفة الاحباء فی مناقب آل العبا
- اربعون حدیثاً من احادیث سید المرسلین فی مناقب امیرالمؤمنین.[۲۲]
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۲۸۵.
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۲۸۵.
- ↑ نفحات الازهار، ج۶، ص۱۱۳.
- ↑ تاریخ الخمیس، ج۱، ص۵۵؛ تاریخ الخمیس، ج۱، ص۶۹–۷۱؛ حبیب السیر، ص۴۳؛ حبیب السیر، ص۲۸۴–۲۸۵.
- ↑ نفحات الازهار، ج۸، ص۱۹۶.
- ↑ نفحات الازهار، ج۸، ص۲۴۶–۲۵۰.
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۴۵۶؛ غدیر در قرآن، ج۱، ص۸۷.
- ↑ نفحات الازهار، ج۶، ص۱۱۳؛ چکیده عبقات الانوار، ص ۴۹۸.
- ↑ «نسبنامه سادات دشتکی شیراز»، ص۶۴.
- ↑ فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۰۳۸.
- ↑ نفحات الازهار، ج۱۹، ص۲۲۶–۲۲۸.
- ↑ مجالس المؤمنین، ج۱، ص۵۲۶.
- ↑ حبیب السیر، ج۴، ص۳۳۲؛ حبیب السیر، ج۴، ص۳۵۸–۳۵۹.
- ↑ رساله اصول الحدیث (دهلوی). المرقاة فی شرح المشکاة (ملا علی قاری): مقدمه کتاب. مدارج النبوة (عبدالحق دهلوی)، الخمیس (دیاربکری) إزالة الخفاء (ولی اللَّه دهلوی).
- ↑ مجالس المؤمنین، ج۱، ص۵۲۷.
- ↑ روضات الجنات، ج۵، ص۱۹۲؛ روضات الجنات، ج۷، ص۱۷۷–۱۷۸.
- ↑ حبیب السیر، ج۴، ص۳۷۴؛ حبیب السیر، ج۴، ص۳۷۷.
- ↑ حبیب السیر، ج۴، ص۵۱۵؛ روضة الصفویه، ص۲۴۵.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲، ص۷۷۵.
- ↑ حبیب السیر، ج۴، ص۳۳۲–۳۳۳.
- ↑ حبیب السیر، ج۴، ص۳۵۹.
- ↑ «جمالالدین حسینی عطاءالله بن فضلالله»، ص۶۳۳–۶۳۵.
منابع
- تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری؛ رسول جعفریان، قم: انتشارات انصاریان، ۱۳۷۵ش.
- تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس؛ حسین بن محمد دیاربکری، بیروت: دار صادر، بیتا.
- «جمالالدین حسینی عطاءالله بن فضلالله»؛ سید علی آقایی، در دانشنامه جهان اسلام (ج۱۰)، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- حبیب السیر فی أخبار البشر؛ غیاثالدین بن همامالدین حسینی (خواندمیر)، تحقیق: محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات خیام، ۱۳۸۰ش.
- روضة الصفویه (تاریخ دوره صفویه)؛ میرزابیگ بن حسن، تحقیق: غلامرضا طباطبایی مجد، ۱۳۷۸ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- فارسنامه ناصری ؛ حسن بن حسن فسایی، تحقیق: منصور رستگار فسایی، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۲ش.
- مجالس المؤمنین؛ نورالله بن شریفالدین شوشتری، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۷۷ش.
- نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار للعلم الحجة آیة الله السید حامدحسین اللکهنوی؛ سید علی حسینی میلانی، بیجا: سید علی حسینی میلانی، ۱۴۱۴ق.
- «نسبنامه سادات دشتکی شیراز»؛ جعفر بدیعی، در نشریه تحقیقات کتابداری و اطلاعرسانی دانشگاهی، شماره ۱۲، اردیبهشت ۱۳۶۷ش.