حبة بن جوین عرنی
حَبّة بن جوین عَرَنی صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام از راویان حدیث غدیر برشمرده شده است. حبه از نخستین بیعت‌کنندگان با امیرالمؤمنین علیه السلام بود و در همه جنگ‌ها و وقایع مهم دوران خلافت امام در کنار امام شرکت داشت.
ابن‌عقده در کتاب الولایه، محمد بن احمد دولابی رازی در الکنی و الاسماء، ابن‌مغازلی در مناقب، ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب و ابن‌اثیر در اسد الغابة حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند یا او را از جمله راویان آن برشمرده‌اند.
برخی در صحت روایت حدیث غدیر توسط حبة بن جوین تردید کرده‌اند، زیرا در بخش پایانی روایت به نقل از او آمده که او در روز غدیر مشرک بوده است؛ در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله، یک سال قبل از حجة الوداع، حج‌گزاردن مشرکان به‌همراه مسلمانان را ممنوع کرده بود. در پاسخ این احتمال مطرح شده که او نه در موسم حج، بلکه در میانه راه به کاروان ملحق شده و در واقعه غدیر حضور یافته است.
برخی رجالیان اهل سنت حبه را تضعیف کرده‌اند. از نظر برخی محققان، قول رجالیان اهل‌سنت درباره ضعف روایت حبة بن جوین عرنی بیشتر به علت تشیع است که با وجود این صدق و جلالت وی انکار نمی‌شود.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
حَبّة بن جوین عَرَنی صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام از راویان حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱]
ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۲] محمد بن احمد دولابی رازی در الکنی و الاسماء،[۳] ابن‌مغازلی در مناقب،[۴] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب،[۵] ابن‌اثیر در اسد الغابة،[۶] سید بن طاووس در الطرائف،[۷] ابن‌حجر عسقلانی در الاصابه،[۸] سید بن طاووس در الطرائف[۹] و سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع المودة[۱۰] حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند یا او را از جمله راویان آن برشمرده‌اند.
روایت ابن‌عقده در کتاب الولایه چنین است: «عَنْ حَبَّةَ بْنِ جُوَيْنٍ اَلْعُرَنِيِّ البَجَلِيِّ، قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ غَدِيرُ خُمٍّ دَعَا اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ الصَلاَةُ جَامِعَةٌ نِصْفُ النَّهَار، قَالَ: فَحَمِدَ اللّٰهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا اَلنَّاسُ أَ تَعْلَمُونَ أَنِّي أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ. قَالُوا: نَعَم. قَالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاَهُ، اَللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاه وَ أَخَذَ بِيَدِ عَلِيٍّ حَتَّى رَفَعَهَا حَتَّى نَظَرْتُ إِلَى آبَاطِهِمِا، و أَنَا يَومَئِذٍ مُشْرِكٌ؛ از حبه بن جوین عرنی روایت شده که گفت: در روز غدیر خم، پیامبر صلی اللّه علیه و آله نماز جماعت را به‌مدت نصف روز اقامه کرد، سپس خدا را حمد و ثنا گفت و سپس فرمود: ای مردم، آیا می‌دانید که من نسبت به شما از خودتان سزاوارترم؟ گفتند: بله. پیامبر فرمود: هرکه من مولای اویم، علی مولای اوست. خدایا دوستی کن با کسی که با او دوست است و دشمنی کن با کسی که با او دشمن است. سپس دست علی را گرفت و آن را بالا برد، تا جایی که دیدگان مردم به زیر بغل‌های آن دو افتاد. من آن موقع مشرک بودم».[۱۱]
یک پرسش و پاسخ آن
ابن‌اثیر و ابن‌حجر عسقلانی در صحت روایت حدیث غدیر توسط حبة بن جوین تردید کرده‌اند، زیرا در بخش پایانی روایت به نقل از او آمده که او در روز غدیر مشرک بوده است؛ در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله، یک سال قبل از حجة الوداع، حج‌گزاردن مشرکان به‌همراه مسلمانان را ممنوع کرده بود.[۱۲]
محمدتقی شوشتری (درگذشت: ۱۴۱۵ق)، رجالی شیعه، اساس حرف ابن‌اثیر و ابن‌حجر در منع حج‌گزاری مشرک را قبول کرده، اما این احتمال را مطرح کرده که او نه در موسم حج، بلکه در میانه راه به کاروان ملحق شده و در واقعه غدیر حضور یافته است.[۱۳]
شخصیت و جایگاه روایی
به‌نقل از منابع، حبّة بن جوین بن علی عرنی بجلی یکی از اصحاب و شیعیان خاص امیرالمؤمنین علیه السلام[۱۴] و امام حسن علیه السلام بود[۱۵] که در جنگ‌ها کنار امیرالمؤمنین حضور داشته است[۱۶] و از راویان حدیث محسوب می‌شود.[۱۷] او به قبیله عرینه از بجیله منسوب بود و در کوفه زندگی می‌کرد.[۱۸] مشهور است که او در سال ۷۶ق در کوفه و در اوایل حکومت حجاج بن یوسف درگذشته است.[۱۹]
گفته شده که حبه از تابعین است که پیامبر صلی الله علیه و آله را درک نکرده بوده است.[۲۰] براساس نظر برخی رجالیان شیعه با تکیه بر روایت او از حدیث غدیر و حضور او در آن رخداد امکان صحابی‌بودن او داده شده است.[۲۱] صحابی‌بودن او توسط برخی رجالیان اهل سنت نیز تأیید شده است.[۲۲] به‌نقل از منابع، حبه از نخستین بیعت‌کنندگان با امیرالمؤمنین علیه السلام بود[۲۳] و در همه جنگ‌ها و وقایع مهم دوران خلافت امام در کنار امام شرکت داشت.[۲۴]
گفته شده که نقل قول‌هایی از او از سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام و درباره او در منابع موجود است؛ برای نمونه، پس از نبرد نهروان، حبّه روایت می‌کند: «وقتی از جنگ نهروان فارغ شدیم، مردی گفت: به خدا قسم، از این پس هرگز حروریی (خارجی) بیرون نخواهد آمد. امیرالمؤمنین علیه السلام بود علیه السلام فرمود: ای مالک، چنین مگو، به کسی که حبّه را شکافت و نسیم را برپاکرد سوگند، آنها در شکم مردان و رحم زنان هستند و همچنان به ظهور خواهند رسید، تا زمانی که گروهی از آنها میان دو رودخانه ظاهر شوند، تا مردی از فرزندان من به سوی آنها برود و آنها را بکشد، و پس از آن دیگر بازنمی‌گردند.[۲۵] همچنین، درباره او از سلمة بن کهیل نقل شده که «من هرگز حبه عرنی را ندیدم جز اینکه می‌گفت: سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر و جز اینکه نماز می‌خواند یا حدیث می‌خواند».[۲۶]
نظر علمای رجال درباره حبه
درمیان آثار اهل سنت درباره حبه عرنی مطالب زیر آمده است:
- ابن‌حبّان او را غالی در تشیع و ضعیف در حدیث دانسته است.[۲۷]
- ذهبی او از غلات شیعه خوانده است.[۲۸]
- احمد بن عبدالله العجلی او را توثیق کرده است.[۲۹]
- صالح بن محمد او را شیخ کوفی و متشیع دانسته که نه ضعیف است و نه متروک، بلکه متوسط است.[۳۰]
- ابن‌حجر عسقلانی او را صدوق دانسته با اشتباهاتی که در روایتش موجود است.[۳۱]
از نظر برخی محققان، قول رجالیان اهل‌سنت درباره ضعف روایت حبة بن جوین عرنی بیشتر به علت تشیع است که با وجود این صدق و جلالت وی انکار نمی‌شود.[۳۲]
کسانی که او از آنها روایت کرده یا آنان از او روایت کردند
نقل شده که حبة بن جوین از کسانی چون امیرالمؤمنین علیه السلام، ابن مسعود، حذیفة بن یمان، عمار و ابو عیاض حدیث نقل کرده است. اسماعیل بن سعید، ثابت بن هرمز حداد، حکم بن عتیبة، رشید هجری و سلمة بن کهیل از جمله راویان از او برشمرده شده‌اند.[۳۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۲.
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۳۹.
- ↑ الکنی و الاسماء، ج۳، ص۹۲۸.
- ↑ مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، ص۷۱.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۴۳۹.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ الاصابة، ج۲، ص۱۴۰.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ ینابیع المودة، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۳۹.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۴۴۰؛ الاصابه، ج۲، ص۱۴۰–۱۴۱.
- ↑ قاموس الرجال، ج۳، ص۷۶.
- ↑ تاریخ الاسلام، ج۵، ص۳۹۱.
- ↑ رجال الطوسی، ص۹۴.
- ↑ تاریخ الاسلام، ج۵، ص۳۹۱–۳۹۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: تهذیب الاحکام، ج۳، ص۲۵۳–۲۵۴.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۱.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۷۷
- ↑ خطیب بغدادی، ج۹، ص۱۹۹.
- ↑ قاموس الرجال، ج۳، ص۷۶.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۱.
- ↑ الجمل، ص۱۰۹.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۲.
- ↑ الرواة المشترکون، ج۱، ص۱۹۲.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۳.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۷۷.
- ↑ میزان الاعتدال، ج۱، ص۴۵۰.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۷۷.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۸، ص۲۷۰.
- ↑ تقریب التهذیب، ص۱۵۰.
- ↑ الرواة المشترکون، ج۱، ص۱۹۴.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۱–۳۵۲.
منابع
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- تقریب التهذیب؛ احمد بن علی بن محمد (ابن‌حجر عسقلانی)، تحقیق: محمد عوامة، سوریه: دار الرشید، ۱۴۰۶ق.
- تاریخ بغداد أو مدینة السلام؛ احمد بن علی خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- تهذیب الأحکام فی شرح المقنعة للشیخ مفید؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: سید حسن خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ق.
- تهذیب التهذیب؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة؛ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (شیخ مفید)، تحقیق: علی میرشریفی، قم: بوستان کتاب، ۱۴۱۳ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- رجال الطوسی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- الرواة المشترکون بین الشیعة و السنة: دراسه تسلط الضوء علی جانب من احوالهم و آرائهم و النقاط المضیئه فی حیاتهم؛ حسین عزیزی و همکاران، تهران: مرکز التحقیقات و الدراسات العلمیة المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- قاموس الرجال؛ محمدتقی شوشتری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- الکنی و الاسماء؛ محمد بن احمد دولابی، تحقیق: نظر محمد فاریابی، بیروت: دار ابن حزم، ۱۴۲۱ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ علی بن محمد بن شافعی (ابن‌مغازلی)، تحقیق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۲۴ق.
- میزان الاعتدال فی نقد الرجال؛ شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.
- ینابیع المودة لذوی القربی ؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.