حمد کثیر و شکر دائم پروردگار در خطبه غدیر
حمد کثیر و شکر دائم پروردگار از مضامین بخش آغازین خطبه غدیر است که در آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از بیان صفات الهی و شایستگی خداوند برای ستایش و سپاس، از حمد فراوان و شکر همیشگی خود نسبت به پروردگار سخن می‌گوید.
در این فراز، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با عبارت «أَحْمَدُهُ کَثِیرًا وَأَشْکُرُهُ دَائِمًا» به دو ویژگی در بندگی خویش اشاره می‌کند: فراوانی حمد و استمرار شکر. در ادامه نیز با عبارت «عَلَی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ»، گستره این حمد و شکر در خوشی، ناخوشی، سختی و آسایش بیان می‌شود.
شارحان خطبه غدیر در توضیح این فراز به تفاوت دو قید «کَثِیرًا» و «دَائِمًا»، مراتب شکرگزاری، جایگاه پیامبر در ستایش خداوند و ارتباط نام‌های «احمد» و «محمد» با مفهوم حمد پرداخته‌اند.[۱][۲]
در تفسیر امامیه، نعمت غدیر و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز از مصادیق نعمت‌های الهی معرفی شده است که شایسته حمد و سپاسگزاری‌اند.[۳]
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر آمده است: أَحْمَدُهُ كَثِيرًا وَأَشْكُرُهُ دَائِمًا عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، وَأُؤْمِنُ بِهِ وَبِمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ. او را بسیار ستایش می‌کنم و همواره سپاس می‌گویم؛ در خوشی و ناخوشی و سختی و آسایش؛ و به او و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبرانش ایمان دارم.[۴]
این فراز در ادامه عبارت مربوط به شایستگی خداوند برای حمد و شکر قرار گرفته است: الَّذِي اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ يَشْكُرَهُ وَيَحْمَدَهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ. همان کسی که سزاوار است هر یک از آفریدگانش در هر حال او را سپاس و ستایش کنند.
در ساختار خطبه، میان این دو عبارت پیوندی معنایی وجود دارد. در عبارت نخست، شایستگی خداوند برای حمد و شکر بیان می‌شود؛ در عبارت دوم، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله حمد و شکر خود را اظهار می‌کند.
ازاین‌رو، فراز حاضر را می‌توان ادامه عملی و گفتاری مضمون فراز پیشین دانست. برای بررسی اصل استحقاق خداوند برای سپاس و ستایش، به مقاله حمد و شکر خدا در همه حال مراجعه شود.
بررسی واژگان فراز
«أَحْمَدُهُ»؛ خداوند را ستایش می‌کنم
«أَحْمَدُهُ» فعل مضارع متکلم وحده از ریشه «حمد» است و در این عبارت به معنای «او را ستایش می‌کنم» به‌کار رفته است. ضمیر «هُ» به خداوند بازمی‌گردد. حمد در کاربرد دینی، ستایش خداوند به سبب کمالات، صفات پسندیده و افعال حکیمانه اوست. در این عبارت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ستایش پروردگار را به خود نسبت می‌دهد و از فراوانی آن سخن می‌گوید.
«کَثِیرًا»؛ فراوانی حمد
«کَثِیرًا» به معنای «بسیار» و «فراوان» است. این واژه در عبارت «أَحْمَدُهُ کَثِیرًا» بر کثرت حمد تأکید می‌کند. از نظر دلالت لفظی، این قید بیانگر فراوانی است و به‌تنهایی لزوماً به معنای استمرار بدون هیچ وقفه نیست. بااین‌حال، کثرت حمد می‌تواند در قالب تکرار ستایش، توجه مستمر به کمالات الهی و اظهار حمد در موقعیت‌های گوناگون تحقق یابد.
«أَشْکُرُهُ»؛ خداوند را سپاس می‌گویم
«أَشْکُرُهُ» فعل مضارع متکلم وحده از ریشه «شکر» است. شکر به سپاسگزاری در برابر نعمت و احسان مربوط می‌شود. در این فراز، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شکرگزاری از خداوند را در کنار حمد او مطرح می‌کند. این همراهی نشان می‌دهد که ستایش کمالات الهی و سپاسگزاری از نعمت‌های پروردگار، هر دو در بیان عبودیت پیامبر جایگاه دارند.
«دَائِمًا»؛ استمرار شکر
«دَائِمًا» به معنای «همواره» و «پیوسته» است. این قید در عبارت «أَشْکُرُهُ دَائِمًا» به استمرار شکرگزاری اشاره دارد. در شرح خطبه غدیر، این استمرار با توجه به مراتب مختلف شکر، از جمله شکر قلبی، زبانی و عملی توضیح داده شده است.[۵]
بر این اساس، شکر دائم لزوماً به معنای اشتغال پیوسته زبان به گفتن یک ذکر مشخص نیست؛ بلکه می‌تواند با استمرار روحیه سپاسگزاری و استفاده صحیح از نعمت‌ها نیز ارتباط داشته باشد.
تفاوت «حمد کثیر» و «شکر دائم»
از موضوعات اصلی شرح این فراز، تفاوت میان دو تعبیر «حمد کثیر» و «شکر دائم» است. در متن خطبه، برای حمد قید «کَثِیرًا» و برای شکر قید «دَائِمًا» به‌کار رفته است.
هرچند این دو قید با یکدیگر ارتباط دارند، از نظر معنایی یکسان نیستند.
| معیار | حمد کثیر | شکر دائم |
|---|---|---|
| عبارت خطبه | أَحْمَدُهُ کَثِیرًا | أَشْکُرُهُ دَائِمًا |
| معنای اصلی | خداوند را بسیار ستایش می‌کنم | خداوند را همواره سپاس می‌گویم |
| قید | کثرت و فراوانی | استمرار و دوام |
| موضوع | ستایش کمالات و صفات الهی | سپاسگزاری در برابر نعمت‌ها و احسان الهی |
| توضیح تفسیری | فراوانی اظهار حمد و ستایش | استمرار سپاسگزاری در قلب، زبان و رفتار |
در یکی از شرح‌های خطبه غدیر، تفاوت این دو قید چنین توضیح داده شده است که کثرت حمد لزوماً به معنای مشغول‌بودن دائمی زبان به ذکر حمد نیست؛ اما شکر می‌تواند با توجه به مراتب قلبی، زبانی و عملی، در سراسر زندگی استمرار داشته باشد.[۶]
این توضیح، برداشتی اخلاقی و تفسیری از عبارت خطبه است.
نباید از تفاوت دو قید نتیجه گرفت که حمد نمی‌تواند استمرار داشته باشد یا شکر نمی‌تواند فراوان باشد؛ زیرا هر دو مفهوم ممکن است از ویژگی کثرت و استمرار برخوردار شوند.
حمد فراوان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
در آموزه‌های اسلامی، حمد و ستایش خداوند از جلوه‌های مهم عبودیت پیامبران است. در فراز مورد بحث، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله حمد فراوان خداوند را به‌صراحت بیان می‌کند. از نظر ساختار خطبه، این اظهار حمد پس از توصیف عظمت و صفات خداوند قرار گرفته است.
بنابراین، حمد در اینجا صرفاً یک عبارت مستقل و جدا از محتوای خطبه نیست، بلکه با شناخت و بیان صفات الهی پیوند دارد.
حمد فراوان و ذکر زبانی
یکی از پرسش‌های مرتبط با این فراز آن است که آیا «أَحْمَدُهُ کَثِیرًا» به معنای مشغول‌بودن پیوسته زبان به حمد خداوند است؟ از نظر لغوی، «کَثِیرًا» بر فراوانی دلالت دارد، نه ضرورتاً بر پیوستگی بدون وقفه؛ بنابراین، از این تعبیر به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که زبان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در تمام لحظات زندگی، بدون هیچ فاصله‌ای به ذکر لفظی حمد مشغول بوده است. بااین‌حال، فراوانی حمد می‌تواند با استمرار توجه به خداوند و اظهار ستایش در موقعیت‌های مختلف همراه باشد.
شارحان خطبه غدیر در توضیح این موضوع، افزون بر ذکر زبانی، به جایگاه حمد در شخصیت و نام‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز توجه کرده‌اند.[۷]
ارتباط نام‌های «احمد» و «محمد» با حمد
از مباحث موجود در شرح این فراز، ارتباط نام‌های «احمد» و «محمد» با ریشه لغوی «حمد» است. هر دو نام با ماده «حمد» ارتباط دارند؛ اما از نظر ساخت صرفی و دلالت، یکسان نیستند.
معنای نام «احمد»
«أحمد» از نظر ساخت صرفی بر وزن «أَفْعَل» است. این ساخت در زبان عربی می‌تواند در معنای تفضیل به‌کار رود.
در برخی توضیحات لغوی و تفسیری، برای نام «احمد» دو برداشت مطرح شده است:
- کسی که خداوند را بیش از دیگران حمد و ستایش می‌کند؛
- کسی که به سبب کمالات و صفات پسندیده خود، بیش از دیگران شایسته ستایش است.
در تفسیر أطیب البیان، در بحث نام‌های پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، این دو وجه مطرح شده و هر دو با فضیلت و برتری آن حضرت ارتباط داده شده‌اند.[۸]
ازاین‌رو، برخی شارحان خطبه غدیر، نام «احمد» را با عبارت «أَحْمَدُهُ کَثِیرًا» مرتبط دانسته‌اند. این ارتباط، توضیحی تفسیری است و نباید آن را معنای مستقیم قید «کَثِیرًا» به‌شمار آورد.
معنای نام «محمد»
«مُحَمَّد» از نظر ساخت صرفی، اسم مفعول باب تفعیل از ریشه «حمد» است. این نام با مفهوم ستایش‌شدن و برخورداری از صفات ستوده ارتباط دارد. در شرح موجود مقاله، بر این نکته تأکید شده است که نام «محمد» به مقام محمودیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اشاره می‌کند. در تفسیر أطیب البیان نیز ساخت لغوی این نام در ارتباط با فضیلت و کمالات پیامبر مورد توجه قرار گرفته است.[۹]
بنابراین، نام‌های «احمد» و «محمد» هر دو با مفهوم حمد ارتباط دارند؛ اما یکی در ساخت «أفعل» و دیگری در ساخت اسم مفعول باب تفعیل قرار می‌گیرد.
شکر دائم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
در ادامه فراز آمده است: وَأَشْكُرُهُ دَائِمًا ترجمه: و همواره او را سپاس می‌گویم. این جمله، استمرار شکرگزاری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را بیان می‌کند. در شرح خطبه غدیر، شکر دائم با مراتب مختلف شکر و استمرار روحیه بندگی مرتبط دانسته شده است.[۱۰] از نظر اخلاقی، شکرگزاری تنها به گفتن الفاظ سپاس محدود نیست؛ بلکه شناخت نعمت، توجه قلبی به نعمت‌بخش و استفاده درست از امکانات نیز از جلوه‌های آن به‌شمار می‌رود.
شکر قلبی
شکر قلبی به شناخت نعمت و توجه درونی به نعمت‌بخش اشاره دارد. در این مرتبه، انسان منشأ نعمت‌ها را از یاد نمی‌برد و نسبت به وابستگی خود به خداوند آگاهی دارد. استمرار شکر قلبی می‌تواند با حفظ توجه به خداوند در فعالیت‌های روزمره همراه باشد.
شکر زبانی
شکر زبانی، اظهار سپاس و ستایش به‌وسیله گفتار است. گفتن ذکرهایی مانند «الْحَمْدُ لِلَّهِ» و بیان نعمت‌های الهی از نمونه‌های شکر زبانی است. در این مرتبه، انسان نعمت و احسان خداوند را یادآوری و سپاس خود را اظهار می‌کند.
شکر عملی
شکر عملی، استفاده شایسته از نعمت‌های الهی است. در این مرتبه، انسان تلاش می‌کند توانایی‌ها و امکانات خود را در مسیر مسئولیت‌های دینی و اخلاقی به‌کار گیرد.
قرآن کریم می‌فرماید: 
اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ؛ ای خاندان داوود! برای سپاسگزاری عمل کنید و اندکی از بندگان من بسیار سپاسگزارند
(سبأ:۱۳) در این آیه، شکر با عمل پیوند یافته است.
ازاین‌رو، در تبیین اخلاقی، شکر دائم می‌تواند فراتر از تکرار ذکر زبانی، در رفتار و شیوه زندگی انسان نیز جلوه کند.
حمد و شکر در خوشی و ناخوشی
در ادامه فراز خطبه آمده است: عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ ترجمه: در خوشی و ناخوشی و سختی و آسایش. این عبارت، از بخش‌های مهم فراز مورد بحث است؛ زیرا نشان می‌دهد که حمد و شکر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به وضعیت خاصی محدود نشده است.
چهار واژه اصلی در این عبارت، دو مجموعه معنایی مرتبط را تشکیل می‌دهند.
«سَرّاء» و «ضَرّاء»
«سَرّاء» به وضعیت خوشایند، شادی و برخورداری اشاره دارد. در مقابل، «ضَرّاء» به وضعیت ناخوشایند، رنج و دشواری مربوط است. این دو واژه در کنار یکدیگر، گستره‌ای از حالات متضاد زندگی را بیان می‌کنند. از نظر معنایی، حمد و شکر در چنین شرایطی به استمرار رابطه عبادی انسان با خداوند اشاره دارد.
«شِدّة» و «رَخاء»
«شِدّة» به معنای سختی و دشواری است. «رَخاء» به معنای آسایش و گشایش در زندگی به‌کار می‌رود. در عبارت خطبه، این دو واژه نیز در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند. به این ترتیب، چهار تعبیر «سراء»، «ضراء»، «شدة» و «رخاء» بر فراگیری حمد و شکر در شرایط متفاوت زندگی تأکید می‌کنند.
شکرگزاری در شرایط آسایش
در شرایط آسایش، انسان ممکن است از نعمت‌هایی مانند سلامتی، امنیت، امکانات مادی و فرصت‌های علمی و معنوی برخوردار باشد. شکرگزاری در این شرایط با شناخت نعمت، پرهیز از غرور و استفاده مسئولانه از امکانات ارتباط دارد.
قرآن کریم می‌فرماید: وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ؛ و هنگامی که پروردگارتان اعلام کرد: اگر سپاسگزاری کنید، قطعاً بر شما می‌افزایم و اگر ناسپاسی کنید، بی‌گمان عذاب من سخت است.(ابراهیم:۷)
در این آیه، شکرگزاری با افزایش نعمت مرتبط دانسته شده است.
حمد و شکر در شرایط سختی
در شرح فراز مورد بحث، تأکید شده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در شادمانی‌ها و اندوه‌ها و نیز در سختی و آسایش، شکرگزار خداوند بوده است.[۱۱] از منظر اخلاقی، استمرار شکر در دشواری‌ها می‌تواند به معنای از یاد نبردن نعمت‌های باقی‌مانده، حفظ امید و توجه به خداوند باشد. بااین‌حال، شکرگزاری در سختی نباید به معنای مطلوب‌دانستن همه رنج‌ها یا خودداری از تلاش برای رفع مشکلات تفسیر شود.
در آموزه‌های دینی، صبر، دعا، درمان بیماری، کمک به نیازمندان و کوشش برای برطرف‌کردن دشواری‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ بنابراین، حمد و شکر خداوند در شرایط سختی با مسئولیت‌پذیری و تلاش برای اصلاح وضعیت منافات ندارد.
ارتباط شکر دائم با صبر و رضا
در اخلاق اسلامی، شکر، صبر و رضا از مفاهیم مرتبط با بندگی خداوند هستند.
- شکر به شناخت نعمت و سپاسگزاری از نعمت‌بخش اشاره دارد.
- صبر به پایداری و خویشتن‌داری در مسیر انجام وظیفه و رویارویی با دشواری‌ها مربوط است.
- رضا در مباحث اخلاقی به پذیرش و خشنودی نسبت به تدبیر حکیمانه الهی ارتباط داده می‌شود.
این مفاهیم از نظر معنا یکسان نیستند؛ اما می‌توانند در زندگی مؤمن هم‌زمان حضور داشته باشند. در فراز مورد بحث، حمد و شکر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در حالات متفاوت زندگی، زمینه‌ای برای بررسی این ارتباط فراهم می‌کند. بااین‌حال، خود عبارت خطبه در این قسمت به‌صورت مستقیم از اصطلاح «رضا» استفاده نکرده است.
شکر نعمت‌های بی‌شمار الهی
یکی از مبانی شکرگزاری در آموزه‌های دینی، گستردگی نعمت‌های الهی است.
قرآن کریم می‌فرماید: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ؛ و اگر نعمت خدا را بشمارید، نمی‌توانید آن را به‌شمار آورید؛ بی‌گمان خداوند آمرزنده و مهربان است(نحل:۱۸)
بر اساس این مضمون، نعمت‌های الهی به موارد محدود و آشکار زندگی انسان منحصر نیستند. نعمت‌های مادی، امکانات شناخت و یادگیری، فرصت عبادت و هدایت دینی از موضوعاتی هستند که در آثار اخلاقی مورد توجه قرار می‌گیرند. استمرار شکرگزاری در چنین چارچوبی، با یادآوری نعمت‌ها و استفاده صحیح از آنها ارتباط می‌یابد.
حمد و شکر برای نعمت غدیر
یکی از مباحث مطرح‌شده در شرح این فراز، حمد و شکر خداوند برای نعمت غدیر و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. در تفسیر امامیه، ولایت و امامت اهل‌بیت علیهم‌السلام از نعمت‌های معنوی و مرتبط با هدایت دینی شمرده می‌شود. بر همین مبنا، برخی شارحان خطبه غدیر، فراوانی حمد و استمرار شکرگزاری را الگویی برای مواجهه مؤمنان با نعمت هدایت و ولایت دانسته‌اند.[۱۲]
این توضیح، از نظر موضوعی با مجموعه خطبه غدیر ارتباط دارد؛ زیرا در بخش‌های بعدی خطبه، مسئله ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و استمرار امامت مطرح می‌شود. بااین‌حال، عبارت «أَحْمَدُهُ کَثِیرًا وَأَشْکُرُهُ دَائِمًا» به‌تنهایی نام امیرالمؤمنین علیه‌السلام را دربر ندارد.
ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان نعمت هدایت
در باور امامیه، اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در غدیر با استمرار هدایت دینی پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ارتباط دارد. ازاین‌رو، این واقعه در چارچوب نعمت‌های معنوی الهی تفسیر می‌شود. در این نگاه، سپاسگزاری برای نعمت ولایت، تنها به اظهار زبانی محدود نیست؛ بلکه با شناخت جایگاه امامت و عمل به آموزه‌های دینی نیز ارتباط پیدا می‌کند. در شرح خطبه غدیر نیز بر حمد و شکر خداوند به سبب نعمت پذیرش ولایت و توفیق پیروی از اهل‌بیت علیهم‌السلام تأکید شده است.[۱۳]
شکر نعمت ولایت در زندگی مؤمنان
در تبیین اخلاقیِ این موضوع، شکر نعمت ولایت را می‌توان در چند زمینه بررسی کرد:
- شناخت جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام در اعتقادات امامیه؛
- توجه به آموزه‌های اخلاقی و دینی منقول از آنان؛
- کوشش برای عمل به معارف دینی؛
- انتقال صحیح و مستند آموزه‌های مربوط به غدیر به دیگران.
این موارد، نمونه‌هایی از کاربرد اخلاقی مفهوم شکر هستند و نباید آنها را الفاظ صریح فراز حاضر معرفی کرد.
حمد و شکر پیامبر به‌عنوان الگوی بندگی
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در این فراز، حمد و شکر را به‌صورت اول‌شخص بیان می‌کند. این ویژگی، عبارت را از توصیف صرف صفات الهی متمایز می‌سازد. در بخش پیشین خطبه، بر استحقاق خداوند برای حمد و شکر تأکید شده است؛ اما در فراز حاضر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از حمد و شکر خود سخن می‌گوید. از نظر تربیتی، این شیوه بیان می‌تواند الگویی برای توجه مخاطبان به ستایش و سپاسگزاری از خداوند باشد.
در شرح خطبه غدیر نیز بر پیروی مؤمنان از این سنت نبوی و استمرار شکرگزاری در حالات و رفتارهای زندگی تأکید شده است.[۱۴]
جایگاه این فراز در ساختار خطبه غدیر
بخش آغازین خطبه غدیر به حمد و ثنای خداوند اختصاص دارد. در این بخش، مجموعه‌ای از اوصاف الهی بیان می‌شود و سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از ایمان و فرمان‌برداری خویش نسبت به خداوند سخن می‌گوید. فراز «أَحْمَدُهُ کَثِیرًا وَأَشْکُرُهُ دَائِمًا» در میان این دو موضوع قرار گرفته است.
از نظر ترتیب متن، می‌توان سه مرحله را تشخیص داد:
- توصیف صفات خداوند و بیان شایستگی او برای حمد و شکر؛
- اظهار حمد فراوان و شکر دائم از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله؛
- بیان ایمان به خداوند، فرشتگان، کتاب‌های آسمانی و پیامبران.
در نتیجه، حمد و شکر در این بخش، مقدمه‌ای معنایی برای بیان ایمان و اطاعت پیامبر نیز به‌شمار می‌رود.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ أطیب البیان، ج۱، ص۹۹.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۳–۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۴.
- ↑ خطبة الغدیر، ص۳۰–۳۱.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۳–۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۳–۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۳–۳۷۴.
- ↑ أطیب البیان، ج۱، ص۹۹.
- ↑ أطیب البیان، ج۱، ص۹۹.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۳–۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۳–۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۴.
منابع
- أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ عبدالحسین طیب، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- خطبة الغدیر؛ محمدباقر انصاری، متن عربی خطبه غدیر، ص۳۰–۳۱. متن برخط.
- قرآن کریم؛ سوره‌های فاتحه، بقره، مائده، ابراهیم، نحل، نمل، سبأ و احقاف.