خیثمة بن عبدالرحمن جعفی کوفی
خَیثَمة بن عبدالرحمان جعفی کوفی (درگذشت:۸۰ ق) از تابعین و راویان شیعه و اهل سنت و از خاندان علمی آل ابیسبره کوفه برشمرده شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. حاکم نیشابوری در المستدرک حدیث غدیر را از وی و او از سعد بن ابی وقاص نقل کرده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | خَیثَمة بن عبدالرحمان بن ابیسبره جعفی کوفی |
| سرشناسی | از تابعین |
| وفات | ۸۲ ق |
| خویشان سرشناس | آل ابیسبره |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | امیرالمؤمنین علیه السلام • عبدالله بن عمر |
| شاگردان | عمرو بن مره • طلحة بن مصرف |
| مذهب | مشترک بین اهل سنت و شیعه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | راوی حدیث |
| علت شهرت | نقل حدیث غدیر |
در حوزه حدیث، خیثمه از چهرههایی چون امیرالمؤمنین علیه السلام، عبدالله بن عمر، عبدالله بن عمرو بن عاص، عایشه، ابنعباس، عدی بن حاتم، براء بن عازب و دیگران روایت نقل کرده است. شاگردان او نیز از بزرگان علم حدیث بودند؛ از جمله عمرو بن مره، طلحة بن مصرف، منصور بن معتمر، اسماعیل بن ابی خالد، اعمش، ابراهیم نخعی
در میان اهل سنت یحیی بن معین، نسائی و عجلی نیز او را ثقه دانستهاند و همه اصحاب حدیث از او روایت آوردهاند. در منابع رجالی شیعه نیز وثاقت او مورد تأیید قرار گرفته است. خیثمه مردی سوارکار، ثروتمند و بخشنده بود و به گفته عجلی، اگر در مسجد مردی را با لباس کهنه میدید، به او مال میبخشید. او در فتنه ابن اشعث تنها به همراه ابراهیم نخعی نجات یافت.
جایگاه و وثاقت
یکی از تابعین که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده خیثمة بن عبدالرحمن جعفی کوفی (درگذشت:۸۰ ق) دانسته شده است.[۱] حاکم نیشابوری در المستدرک حدیث غدیر را از وی و او از سعد بن ابی وقاص نقل کرده است.[۲]
در حوزه حدیث، خیثمه از چهرههایی چون امیرالمؤمنین علیه السلام، عبدالله بن عمر، عبدالله بن عمرو بن عاص، عایشه، ابنعباس، عدی بن حاتم، براء بن عازب و دیگران روایت نقل کرده است.[۳] شاگردان او نیز از بزرگان علم حدیث بودند؛ از جمله عمرو بن مره، طلحة بن مصرف، منصور بن معتمر، اسماعیل بن ابی خالد، اعمش، ابراهیم نخعی.[۴]
در جرح و تعدیل، طلحة بن مصرف گفته است: «خیثمه و ابراهیم محبوبترین اهل کوفه نزد من بودند». یحیی بن معین، نسائی و عجلی نیز او را ثقه دانستهاند و همه اصحاب حدیث از او روایت آوردهاند.[۵] در منابع رجالی شیعه نیز وثاقت او مورد تأیید قرار گرفته است.[۶]
متن روایت
«و روی الحافظ الحاکم فی المستدرک عن خیثمة بن عبدالرحمن، عن سعد: قال له رجل: إنَّ علیّا یقع فیک أنّک تخلّفتَ عنه. فقال سعد: و اللَّه إنَّه لَرأی رأیته و أخطأ رأیی؛ إنَّ علیّ بن أبی طالب علیهماالسلام أُعطِیَ ثلاثاً لأن أکون أُعطیتُ إحداهنّ أحبُّ إلیّ من الدنیا و ما فیها: لقد قال له رسول اللَّه صلی الله علیه وآله وسلم یوم غدیر خُمّ بعد حمد اللَّه و الثناء علیه: هل تعلمون أنّی أولی بالمؤمنین؟ قلنا: بلی. قال: اللّهمّ من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، والِ من والاه، و عادِ من عاداه. و جیء به یوم خیبر و هو أرمد ما یبصر، فقال: یا رسول اللَّه إنّی أرمد، فتفل فی عینیه، و دعا له، فلم یرمَد حتی قُتِل، و فُتِح علیه خیبر. و أخرج رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم عمّه العبّاس و غیره من المسجد، فقال له العبّاس: تخرجنا و نحن عُصبتک و عمومتک و تسکن علیاً؟ فقال: ما أنا أخرجکم و أسکنه، و لکن اللَّه أخرجکم و أسکنه؛ حافظ حاکم در مستدرک از خیثمة بن عبدالرحمن از سعد روایت نموده که مردی به او گفت: همانا علی بن ابیطالب تو را نکوهش نمود برای اینکه از او تخلف نمودی. پس سعد گفت: بهخدا قسم این (تخلّف از علی) رأی من بود که بهخطا پیش گرفتم. همانا به علی بن ابیطالب علیه السّلام سه امتیاز داده شده که اگر یکی از آنها بهمن عطا شده بود، برای من از دنیا و آنچه که در دنیا است محبوبتر بود. بهطور تحقق رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روز غدیر خم پس از حمد و ثنای خداوند فرمود: آیا میدانید که من بهاهل ایمان اولی و سزاوارترم؟ گفتیم. آری. فرمود: بار خدایا هر کس من مولای اویم علی علیه السّلام مولای او است، دوست بدار آنکه را که او را دوست دارد و دشمن دار آنکه را که او را دشمن دارد. و علی علیه السّلام در روز خیبر نزد پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله آورده شد درحالیکه چشمان او بهعلت بیماری نمیدید و درد چشم خود را بهرسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عرضه داشت. پس رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آب دهان خود را در چشمهای او ریخت و درباره او دعا فرمود. از برکت دعای آن حضرت تا هنگام شهادتش دیگر مبتلا بهعارضه چشم نگشت و خیبر با نیروی او گشوده و فتح گردید و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عموی خود عبّاس و جز او را از مسجد خارج فرمود. پس عباس به او گفت ما را اخراج میفرمایی درصورتیکه وابسته و قبیله تو هستیم و علی را در مسجد باقی میگذاری؟ فرمود اخراج شماها و باقی گذاردن او در مسجد بهمیل و اراده شخص من نبوده، بلکه بر حسب امر الهی این کار انجام یافت».[۷]
زندگینامه
خَیثَمة بن عبدالرحمان بن ابیسِبُره جعفی از تابعین، فقیهان و راویان برجسته کوفه دانسته شده که بهدلیل جایگاه علمی و خانوادگی خود در میان علمای شیعه و اهل سنت شهرت داشته است. او از خاندان بزرگ و شناختهشده آل ابیسبره بود که پس از نبرد قادسیه در کوفه ساکن شدند.[۸] خیثمه از اصحاب عبدالله بن مسعود بهشمار رفته و ابونعیم اصفهانی روایات او را از شمار زیادی از بزرگان صحابه روایت کرده است؛ از جمله عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عمرو بن عاص، عدی بن حاتم، نعمان بن بشیر، عایشه، ابوهریره، ابنعباس، جد، پدر و عمویش.[۹]
جد خیثمه، ابوسبره یزید بن مالک، از اشراف جعفی و صحابی پیامبر بود که با دو پسرش به نزد پیامبر آمد و پیامبر برای او دعا کرد و زمینی در یمن به او بخشید. او در نبرد قادسیه شرکت داشت و پس از آن در کوفه ساکن شد.[۱۰] پدر خیثمه، عبدالرحمان بن ابیسبره، نیز از صحابه و سوارکاران شجاع بود که در فتح عراق حضور داشت و در وقایع مهمی چون انتخاب ابوموسی اشعری به ولایت کوفه نقش داشت.[۱۱]
خیثمه مردی سوارکار، ثروتمند و بخشنده بود و به گفته عجلی، اگر در مسجد مردی را با لباس کهنه میدید، به او مال میبخشید. او در فتنه ابن اشعث تنها به همراه ابراهیم نخعی نجات یافت.[۱۲] خیثمه در سال ۸۲ هجری قمری پس از واقعه دیرالجماجم درگذشت.[۱۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۱۴۸؛ چکیده عبقات الانوار، ص۱۶۶.
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۲۶.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۸، ص۳۷۱؛ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۰.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۸، ص۳۷۱؛ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۰.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۸، ص۳۷۱؛ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۲۱؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۳۳۸.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲۶، ص۷۱–۷۲؛ معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۸۶.
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۲۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۲۹۲–۲۹۳؛ سیر أعلام النبلاء، ذهبی، ج۴، ص۳۲۰.
- ↑ حلیة الأولیاء، ج۴، ص۱۱۳–۱۲۶.
- ↑ طبقات الکبری، ج۶، ص۱۱۹–۱۲۰؛ سیر أعلام النبلاء، ذهبی، ج۴، ص۳۲۰.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۲۹۳.
- ↑ معرفة الثقات، ج۱، ص۳۳۸–۳۳۹.
- ↑ الطبقات لخلیفه بن خیاط، ص۲۶۵.
منابع
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، تحقیق: محی الدین و محمدرضا مامقانی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانی، تحقیق: کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بیتا.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطبقات لخلیفه بن خیاط؛ خلیفة بن خیاط شیبانی عصفری بصری، تحقیق: سهیل زکار، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۴ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة؛ سید ابوالقاسم خویی، ایران: بینا، ۱۴۱۳ق.