سرنوشت پیروان پیشوایان گمراهی در خطبه غدیر

سرنوشت پیروان پیشوایان گمراهی در خطبه غدیر، که در برخی شرح‌های خطبه غدیر با عنوان «جایگاه پیروان امامان ضلالت» مطرح شده است، به فرازی اشاره دارد که در آن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره سرنوشت اخروی پیشوایان دعوت‌کننده به آتش و یاران، پیروان و طرفداران آنان هشدار می‌دهد. در این فراز، تعبیرهای «انصار»، «اتباع» و «اشیاع» در کنار «دَرْکِ اَسْفَل» و «جایگاه متکبران» آمده‌اند.

سرنوشت پیروان پیشوایان گمراهی در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	سرنوشت اخروی پیشوایان گمراهی و یاران و پیروان آنان
مفاهیم	امامان ضلالت؛ انصار؛ اتباع؛ اشیاع؛ درک اسفل؛ تکبر؛ امامت؛ پیروی آگاهانه؛ اصحاب صحیفه؛ مسئولیت دینی
منابع و پیوندها
آیات	نساء: ۱۴۵؛ نحل: ۲۹؛ نحل: ۲۵؛ ابراهیم: ۱۸؛ زمر: ۶۰؛ اسراء: ۷۱؛ اسراء: ۱۵؛ انعام: ۱۶۴
روایات	«إِنَّهُمْ وَأَنْصَارَهُمْ وَأَتْبَاعَهُمْ وَأَشْيَاعَهُمْ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ»؛ روایات امام باقر و امام صادق علیهماالسلام درباره پیشوایان ظالم

این بخش از خطبه با آیه ۱۴۵ سوره نساء و آیه ۲۹ سوره نحل ارتباط لفظی و محتوایی دارد. آیه نخست درباره جایگاه منافقان در پایین‌ترین مرتبه آتش و آیه دوم درباره سرنوشت متکبران است.

در منابع حدیثی امامیه، روایاتی درباره تفاوت اطاعت از امام حق و امام ظالم، مسئولیت پیشوایان گمراه‌کننده و پیروان آنان نقل شده است. برخی شارحان غدیر نیز این فراز را با گزارش‌های تاریخی مربوط به سقیفه، صحیفه ملعونه و رویدادهای پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مرتبط دانسته‌اند.

متن فراز خطبه غدیر

در نقل مفصل خطبه غدیر آمده است:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ، وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ.؛ ای مردم! پس از من پیشوایانی خواهند بود که به سوی آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نخواهند شد.

در ادامه آمده است: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ اللَّهَ وَأَنَا بَرِيئَانِ مِنْهُمْ.؛ ای مردم! خداوند و من از آنان بیزاریم.

سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُمْ وَأَنْصَارَهُمْ وَأَتْبَاعَهُمْ وَأَشْيَاعَهُمْ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ، وَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ.؛ ای مردم! آنان و یاران و پیروان و طرفدارانشان در پایین‌ترین مرتبه آتش خواهند بود، و چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران.

پس از این عبارت، به اصحاب صحیفه اشاره شده است: أَلَا إِنَّهُمْ أَصْحَابُ الصَّحِيفَةِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ فِي صَحِيفَتِهِ.؛ آگاه باشید که آنان اصحاب صحیفه‌اند؛ پس هر یک از شما در صحیفه خود بنگرد.

این عبارت‌ها در نقل مفصل خطبه به یکدیگر پیوسته‌اند. ازاین‌رو، در تفسیر فراز مربوط به پیروان پیشوایان گمراهی، توجه به عبارت‌های پیش و پس از آن ضروری است.

اختلاف ضبط در ترتیب واژه‌ها

در نسخه برخط الاحتجاج، ترتیب سه عنوان چنین آمده است: أَنْصَارَهُمْ وَأَتْبَاعَهُمْ وَأَشْيَاعَهُمْ؛ یاران و پیروان و طرفدارانشان. در برخی نقل‌ها و بازنویسی‌های خطبه، «أشیاعهم» پیش از «أتباعهم» آمده است. این تفاوت در ترتیب، معنای کلی هشدار را تغییر نمی‌دهد، اما از نظر تصحیح متن باید ثبت شود. در این مدخل، ترتیب نقل‌شده در نسخه مبنای الاحتجاج حفظ شده است.

آیات قرآنی مرتبط با فراز

دو تعبیر اصلی در این بخش، با آیات مشخصی از قرآن ارتباط دارند:

• «الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ» با آیه ۱۴۵ سوره نساء؛
• «لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ» با آیه ۲۹ سوره نحل.

هر یک از این آیات در بافت قرآنی مستقلی آمده‌اند و باید جداگانه بررسی شوند.

آیه ۱۴۵ سوره نساء

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا؛ بی‌گمان منافقان در پایین‌ترین مرتبه آتش‌اند و هرگز برای آنان یاوری نخواهی یافت.(نساء:۱۴۵)

• این آیه در مجموعه آیاتی قرار دارد که درباره نفاق و رفتار منافقان سخن می‌گویند.
• در خطبه غدیر، تعبیر «درک اسفل» درباره پیشوایان گمراهی و یاران و پیروان آنان به‌کار رفته است.
• از نظر تفسیر غدیری، این اشتراک لفظی برای نشان‌دادن شدت هشدار اخروی اهمیت دارد.

آیه ۲۹ سوره نحل

فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ؛ پس از درهای دوزخ وارد شوید، درحالی‌که در آن جاودانه خواهید بود؛ و چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران.(نحل:۲۹)

• در این آیه، سرنوشت متکبران بیان شده است.
• عبارت «فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ» با جمله پایانی فراز خطبه غدیر شباهت دارد.
• این ارتباط در شرح‌های خطبه، از شواهد اقتباس از مفاهیم قرآن دانسته شده است.

آیه ۲۵ سوره نحل؛ مسئولیت گمراه‌کنندگان

لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ؛ تا در روز قیامت بار گناهان خود را به‌طور کامل و بخشی از بار گناهان کسانی را که ناآگاهانه گمراه می‌کنند بر دوش بکشند؛ آگاه باشید چه بد باری برمی‌دارند.(نحل:۲۵)

• این آیه درباره مسئولیت کسانی است که دیگران را گمراه می‌کنند.
• در بررسی فراز خطبه غدیر، آیه یادشده می‌تواند زمینه‌ای برای توضیح مسئولیت رهبران گمراه‌کننده باشد.
• درعین‌حال، مسئولیت پیشوا و پیرو از نظر میزان آگاهی و اختیار الزاماً یکسان نیست.

معنای انصار، اتباع و اشیاع

در متن خطبه، سه واژه برای همراهان پیشوایان گمراهی آمده است. این واژه‌ها به یکدیگر نزدیک‌اند، اما از نظر لغوی بر جنبه‌های متفاوتی از همراهی تأکید می‌کنند.

انصار؛ یاران و حمایت‌کنندگان

• «انصار» جمع «ناصر» و به معنای یاران و کمک‌کنندگان است.
• این واژه می‌تواند به حمایت عملی، سیاسی، اجتماعی یا نظامی اشاره داشته باشد.
• در تفسیر برخی شارحان غدیر، انصار پیشوایان ضلالت کسانی دانسته شده‌اند که در فراهم‌کردن زمینه قدرت‌یابی یا استمرار حکومت آنان نقش مستقیم داشته‌اند.
• در این برداشت، حمایت آگاهانه از رفتار نادرست پیشوا می‌تواند برای حمایت‌کننده نیز مسئولیت ایجاد کند.

اتباع؛ پیروان

• «اتباع» جمع «تابع» و به معنای کسانی است که از فرد یا جریانی پیروی می‌کنند.
• برخی شارحان خطبه، اتباع را گروه‌هایی دانسته‌اند که روش پیشوایان نخستین را در دوره‌های بعد ادامه داده‌اند.
• در این تفسیر، پیروی تنها به حضور در کنار یک رهبر محدود نیست، بلکه استمرار عملی و اعتقادی روش او را نیز دربر می‌گیرد.

اشیاع؛ هواداران و همراهان

• «اشیاع» جمع «شیعه» در کاربرد لغوی و به معنای هواداران، پیروان و همراهان است.
• این واژه در عربی معنایی عام دارد و در متن خطبه لزوماً اصطلاحی برای یک مذهب مشخص نیست.
• برخی شارحان، اشیاع را ناظر به کسانی دانسته‌اند که در دوره‌ها و سرزمین‌های مختلف از یک جریان فکری یا سیاسی حمایت می‌کنند.

انصار و حوادث پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله

در برخی آثار شرح خطبه غدیر، واژه «انصار» بر کسانی تطبیق شده است که در رخدادهای مربوط به سقیفه و استقرار خلافت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقش حمایتی داشته‌اند. در این تحلیل، نقش همراهان و حامیان سیاسی در تحقق رویدادهای تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین برخی منابع امامیه گزارش‌هایی درباره مراجعه گروه‌هایی به خانه امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و مطالبه بیعت نقل کرده‌اند.

• از جمله، در کتاب سلیم بن قیس گزارش‌هایی درباره این رخدادها و نقش همراهان حاکمان وقت آمده است.
• در بحارالانوار نیز گزارش‌هایی درباره شمار افراد همراه و جزئیات این وقایع گردآوری شده است.

گزارش‌های مربوط به حمله به خانه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها

در برخی منابع حدیثی و تاریخی امامیه، گزارش‌هایی درباره تهدید به آتش‌زدن خانه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، گردآوری هیزم و ورود اشخاص به خانه نقل شده است. این گزارش‌ها در کتاب سلیم بن قیس و مجموعه‌هایی مانند بحارالانوار بازتاب یافته‌اند.

در برخی شرح‌های غدیر، همراهان و حمایت‌کنندگان از این اقدامات، از مصادیق «انصار» مخالفان ولایت دانسته شده‌اند. ازاین‌رو، در مقاله حاضر اصل وجود این گزارش‌ها و ارتباط تفسیری آنها با موضوع پیروی و حمایت بیان می‌شود و بررسی تفصیلی به مدخل‌های مستقل مربوط به وقایع پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله واگذار می‌گردد.

گزارش‌های مربوط به بیعت و فدک

در برخی گزارش‌های امامیه، مسئله بیعت گرفتن از امیرالمؤمنین علیه‌السلام و رخدادهای مرتبط با فدک از جمله مصادیق اختلاف‌های پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مطرح شده‌اند. در بحارالانوار مطالبی درباره چگونگی بیعت‌خواهی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است. همچنین در منابع مرتبط با ماجرای فدک، از اعتراض حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها به رفتار حاکمان وقت و نقش همراهان آنان سخن گفته شده است.

اتباع و استمرار جریان‌های سیاسی

در برخی آثار شرح خطبه غدیر، واژه «اتباع» به کسانی تعمیم داده شده است که پس از شکل‌گیری خلافت در سقیفه، از شیوه سیاسی و اعتقادی آن دفاع کرده یا آن را در دوره‌های بعد ادامه داده‌اند. در این تحلیل‌ها، از اختلاف‌های مربوط به خلافت عثمان و سپس رویارویی گروه‌هایی با حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز یاد شده است.

رویدادهای جنگ جمل، جنگ صفین و جنگ نهروان در منابع تاریخی و کلامی امامیه از جمله مباحث مرتبط با مخالفت‌های سیاسی و نظامی با امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌شمار می‌روند.

گزارش مربوط به نماز تراویح در دوران امیرالمؤمنین علیه‌السلام

در تهذیب الأحکام گزارشی درباره اختلاف بر سر اقامه نمازهای مستحبی ماه رمضان به جماعت در دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است. در این گزارش، اعتراض گروهی از مردم به دستور امیرالمؤمنین علیه‌السلام نشان‌دهنده اختلاف بر سر یک رویه دینی است. برخی شارحان خطبه غدیر، از این گزارش برای توضیح استمرار برخی روش‌های رایج پیش از حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السلام استفاده کرده‌اند.

اشیاع و استمرار هواداری در دوره‌های بعد

برخی شارحان، «اشیاع» را به هواداران و مدافعان جریانی تعمیم داده‌اند که به باور آنان پس از شهادت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در برابر امامت امیرالمؤمنین علیه‌السلام شکل گرفت. در این برداشت، هواداری می‌تواند از دوره نخست فراتر رود و در نسل‌های بعد نیز ادامه پیدا کند.

روایات درباره اطاعت از امام حق و امام ظالم

در منابع امامیه، چند روایت درباره آثار پیروی از پیشوایان حق و باطل نقل شده است. این روایات در برخی شرح‌های خطبه غدیر برای توضیح جایگاه پیروان امامان ضلالت مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

روایت نخست: اطاعت از امام ظالم و امام حق

در ثواب الأعمال روایتی از امام باقر علیه‌السلام، با نقل از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، درباره دو گروه از مسلمانان آمده است. در این گزارش، از عذاب گروهی سخن گفته می‌شود که از پیشوای ستمگر و فاقد تعیین الهی پیروی می‌کنند؛ حتی اگر برخی اعمال فردی آنان نیک باشد. در مقابل، از آمرزش گروهی یاد شده است که از امام حق پیروی می‌کنند، هرچند در کردار خود مرتکب گناه شده باشند. همین مضمون در بحارالانوار نیز نقل شده است. در تفسیر امامیه، این روایت بر اهمیت اصل پیشوایی و اطاعت دینی تأکید دارد.

روایت دوم: بی‌ثمرشدن اعمال پیشوایان ظالم و پیروانشان

در المحاسن روایتی از امام باقر علیه‌السلام نقل شده است که در آن از دوری پیشوایان ظالم و پیروان آنان از حق سخن گفته می‌شود. در این گزارش، اعمال آنان به خاکستری تشبیه شده است که باد شدید آن را پراکنده می‌کند. این روایت در بحارالانوار نیز آمده است.

تشبیه یادشده با آیه ۱۸ سوره ابراهیم ارتباط دارد: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ؛ مثل کسانی که به پروردگارشان کفر ورزیده‌اند، مانند خاکستری است که باد در روزی طوفانی بر آن سخت بوزد. آنان از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌ای نخواهند داشت؛ این همان گمراهی دور است.(ابراهیم:۱۸)

در تفسیر امامیه، این تشبیه از شواهد نقش هدایت صحیح در ارزش و سرانجام اعمال دانسته شده است.

روایت سوم: پیشوایی که معصیت می‌کند و از او اطاعت می‌شود

در روایتی از امام باقر علیه‌السلام به نقل محمد بن مسلم، از اموری سخن گفته شده است که پیامدهای سنگینی برای جامعه دینی دارند. یکی از آنها پیشوایی است که مرتکب نافرمانی خداوند می‌شود، اما مردم همچنان از او اطاعت می‌کنند و او را پیشوای خود می‌دانند. این گزارش در بحارالانوار نیز نقل شده است. این روایت در بررسی رابطه قدرت، مسئولیت رهبر و رفتار پیروان اهمیت دارد.

• در شرح فراز خطبه غدیر، از آن برای نشان‌دادن این نکته استفاده شده است که حمایت و اطاعت از پیشوا، مستقل از رفتار و مشروعیت او ارزیابی نمی‌شود.

روایت چهارم: ادعای امامت بدون شایستگی

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام، آیه ۶۰ سوره زمر بر مدعیان ناحق امامت تطبیق شده است. وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ؛ روز قیامت کسانی را که بر خدا دروغ بسته‌اند می‌بینی که چهره‌هایشان سیاه شده است. آیا در دوزخ جایگاهی برای متکبران نیست؟(زمر:۶۰)

در روایت امام صادق علیه‌السلام، یکی از مصادیق نسبت‌دادن دروغ به خداوند، ادعای امامت بدون برخورداری از این جایگاه معرفی شده است. در ادامه گزارش، تصریح شده که انتساب نسبی به خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز به‌تنهایی برای مشروعیت چنین ادعایی کافی نیست. این گزارش در بحارالانوار نیز نقل شده است.

• در تفسیر امامیه، این روایت با الهی‌بودن جایگاه امامت و ضرورت شایستگی و تعیین معتبر امام ارتباط دارد.

رابطه پیروی از پیشوا با ارزش اعمال

در برخی روایات امامیه، پذیرش ولایت و امامت با ارزش و پذیرش اعمال دینی ارتباط داده شده است. ازاین‌رو، برخی شارحان خطبه غدیر، همراهی با امام ظالم را عاملی مؤثر در سرنوشت معنوی انسان معرفی کرده‌اند.

قاصر و مقصر در مسئله شناخت امام

در کلام امامیه، میان «جاهل قاصر» و «جاهل مقصر» تفاوت گذاشته می‌شود.

• جاهل قاصر کسی است که امکان کافی برای آگاهی یا تحقیق درباره حقیقت نداشته است.
• جاهل مقصر کسی است که توانایی و امکان شناخت وظیفه را داشته، اما در تحقیق یا انجام آن کوتاهی کرده است.

برخی شارحان غدیر این تمایز را در توضیح مسئولیت پیروان پیشوایان گمراهی مطرح کرده‌اند. بر این اساس، مسئولیت شخصی که آگاهانه و با اختیار از رفتاری نادرست حمایت می‌کند، با فردی که به دلیل شرایط واقعی امکان شناخت کافی نداشته است یکسان تلقی نمی‌شود.

مسئولیت فردی در قرآن

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ؛ بگو آیا جز خداوند پروردگاری بجویم، درحالی‌که او پروردگار هر چیزی است؟ هیچ‌کس کاری انجام نمی‌دهد مگر آنکه مسئولیت آن بر عهده خود اوست؛ و هیچ‌کس بار گناه دیگری را برنمی‌دارد. سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان است و او شما را از آنچه درباره‌اش اختلاف داشتید آگاه می‌کند.(انعام:۱۶۴)

• این آیه بر مسئولیت فردی انسان تأکید دارد. در موضوع پیروی از پیشوایان، این اصل نشان می‌دهد که مسئولیت فرد باید با توجه به انتخاب‌ها و رفتارهای خود او بررسی شود.

اتمام حجت و مسئولیت اخروی

مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا؛ هر کس هدایت یابد، به سود خود هدایت یافته است و هر کس گمراه شود، به زیان خود گمراه شده است؛ و هیچ‌کس بار گناه دیگری را برنمی‌دارد و ما تا پیامبری برنینگیزیم عذاب‌کننده نیستیم.(اسراء:۱۵)

• این آیه از مستندات بحث درباره عدالت الهی و اتمام حجت است.
• در مباحث کلامی، وجود دلیل و امکان آگاهی از شرایط مهم مسئولیت انسان به‌شمار می‌روند.
• بنابراین، هشدارهای عمومی درباره پیروی از پیشوایان گمراهی را باید در کنار مبانی مربوط به آگاهی و اختیار بررسی کرد.

امام و پیروان او در قیامت

يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا؛ روزی که هر گروه از مردم را با امامشان فرا می‌خوانیم؛ پس کسانی که نامه اعمالشان به دست راستشان داده شود، نامه خود را می‌خوانند و کمترین ستمی به آنان نمی‌شود.(اسراء:۷۱)

• در تفاسیر اسلامی، درباره معنای «امام» در این آیه دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد.
• در برخی روایات تفسیری امامیه، آیه بر ارتباط انسان با پیشوای دینی خود تطبیق شده است.
• در تفسیر غدیری، این مضمون با مسئولیت انتخاب و پیروی از پیشوای حق ارتباط پیدا می‌کند.

معنای درک اسفل

• «دَرْک» در زبان عربی در کاربردهای مربوط به مراتب پایین به‌کار می‌رود و «اَسْفَل» به معنای پایین‌تر یا پایین‌ترین است.
• تعبیر «الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ» در آیه ۱۴۵ نساء بر مرتبه‌ای بسیار پایین از عذاب دلالت می‌کند.
• در شرح‌های خطبه غدیر، این تعبیر با شدت عذاب پیشوایان گمراهی و پیروان آنان ارتباط داده شده است.

گزارش‌های روایی درباره چاه درک اسفل

در برخی منابع حدیثی امامیه، گزارش‌هایی درباره وجود چاهی در ژرفای دوزخ نقل شده است.

• در کتاب سلیم بن قیس گزارشی منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره چنین جایگاهی آمده است.
• این گزارش در بحارالانوار نیز بازتاب یافته است.
• در این نقل‌ها، چاه یادشده با شدت عذاب و جایگاه برخی اشخاص تاریخی مرتبط دانسته شده است.

روایت مقایسه عذاب با جایگاه ابلیس

• در بحارالانوار گزارشی درباره شدت عذاب برخی اشخاص تاریخی و مقایسه آن با جایگاه ابلیس نقل شده است.
• در برخی شرح‌های خطبه غدیر، از این گزارش برای توضیح شدت تعبیر «درک اسفل» استفاده شده است.

روایت منسوب درباره مشاهده طبقات دوزخ

• در بحارالانوار گزارشی نقل شده است که در آن، از گفت‌وگویی میان امیرالمؤمنین علیه‌السلام و ابلیس و توصیف مراتب آتش دوزخ سخن می‌رود. در این گزارش، ابلیس از مشاهده طبقات مختلف جهنم و شدت عذاب در مراتب پایین آن خبر می‌دهد و در پایان، به جایگاه دو شخص اشاره می‌شود.
• در برخی شرح‌های خطبه غدیر، این روایت برای توضیح مراتب عذاب و مفهوم درک اسفل به‌کار گرفته شده است.

گزارش منسوب درباره احوال هنگام مرگ

در کتاب سلیم بن قیس گزارشی منسوب درباره احوال ابوبکر هنگام مرگ و گفت‌وگوی او با محمد بن ابی‌بکر آمده است. در این گزارش، از مشاهده پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام و اشاره به پیمانی منسوب به برخی اشخاص سخن گفته شده است. مضمونی از این گزارش در بحارالانوار نیز نقل شده است. در برخی آثار امامیه، این گزارش با مسئله صحیفه ملعونه و جایگاه اخروی اشخاص مرتبط دانسته شده است.

ارتباط اصحاب صحیفه با فراز خطبه

در ادامه هشدار درباره پیشوایان گمراهی و پیروان آنان آمده است: أَلَا إِنَّهُمْ أَصْحَابُ الصَّحِيفَةِ؛ آگاه باشید که آنان اصحاب صحیفه‌اند. برخی شارحان خطبه غدیر این عبارت را با گزارش‌های مربوط به پیمانی منسوب به گروهی از اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مرتبط دانسته‌اند.

• در منابع امامیه، به‌ویژه کتاب سلیم بن قیس، گزارش‌هایی درباره چنین پیمان‌هایی وجود دارد.
• گزارش دیگری در همان کتاب، با جزئیاتی متفاوت، درباره این موضوع آمده است.
• در برخی آثار شرح خطبه، میان این گزارش‌ها و رخدادهای سقیفه ارتباط برقرار شده است.

گزارش‌های صحیفه در منابع دیگر

• در متن پیشین مقاله ویکی غدیر، برای بحث صحیفه ملعونه به المعجم الأوسط نیز ارجاع داده شده بود.
• همچنین در برخی آثار امامیه به کتاب سلیم بن قیس و گزارش‌های منسوب درباره پیمان‌های سیاسی پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله استناد شده است.

رابطه اصحاب صحیفه با سقیفه

برخی نویسندگان امامیه، گزارش اصحاب صحیفه را با حوادث مربوط به سقیفه بنی ساعده و اختلاف درباره جانشینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مرتبط دانسته‌اند. در این برداشت، پیمان‌های منسوب به اشخاص تاریخی از عوامل مؤثر در تحولات سیاسی پس از رحلت پیامبر معرفی می‌شوند.

تکبر در برابر فرمان الهی

در پایان فراز خطبه آمده است: وَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ؛ و چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران. تکبر در آموزه‌های قرآنی از صفات نکوهیده است و در مواردی با سرپیچی از حقیقت ارتباط دارد. در برخی شرح‌های غدیر، پیشوایان گمراه‌کننده به سبب مقدم‌داشتن خواسته‌های خود بر فرمان الهی از مصادیق تکبر دانسته شده‌اند. در کتاب غدیر در قرآن، قرآن در غدیر نیز پیوند مفهوم تکبر با مخالفت آگاهانه با فرمان الهی بررسی شده است.

آیا تکبر پیشوایان ضلالت از تکبر ابلیس شدیدتر است؟

در برخی تحلیل‌های کلامی مرتبط با خطبه غدیر، مخالفت آگاهانه با فرمان الهی و تلاش برای تغییر احکام دین، از شدیدترین مصادیق تکبر دانسته شده است. برخی شارحان حتی با مقایسه رفتار اشخاص مورد نقد خود با ابلیس و فرعون، درباره شدت سرپیچی آنان سخن گفته‌اند.

رابطه امامت و مسئولیت پیروان

در اندیشه امامیه، امامت منصبی الهی است و شناخت امام حق از مباحث بنیادی دین به‌شمار می‌رود. در این چارچوب، پیروی از امام حق و خودداری از اطاعت پیشوای ظالم، با مسئولیت دینی انسان مرتبط است. برخی روایات امامیه بر اهمیت ولایت و اطاعت از امام تأکید کرده‌اند.

بررسی دلالت فراز خطبه

برای فهم دقیق این بخش از خطبه غدیر، باید چهار سطح را از یکدیگر جدا کرد.

دلالت مستقیم خطبه

• در نقل خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از پیشوایان دعوت‌کننده به آتش، یاران و پیروان آنان و سرنوشت اخروی‌شان سخن می‌گوید.
• همچنین از «اصحاب صحیفه» یاد می‌کند.

ارتباط قرآنی

• تعبیر «درک اسفل» با آیه ۱۴۵ نساء و عبارت «لبئس مثوى المتكبرين» با آیه ۲۹ نحل ارتباط دارد.
• آیات دیگری مانند نحل: ۲۵ نیز از نظر موضوعی درباره مسئولیت گمراه‌کنندگان قابل بررسی‌اند.

تفسیر کلامی امامیه

• در تفسیر امامیه، این فراز با ضرورت پیروی از امام منصوب الهی و پرهیز از همراهی آگاهانه با پیشوایان نامشروع مرتبط دانسته شده است.

گزارش‌های تاریخی و روایی

• گزارش‌های مربوط به سقیفه، اصحاب صحیفه، حوادث خانه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و روایات مراتب عذاب، منابعی مستقل از عبارت اصلی خطبه هستند.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • امامان ضلالت در قرآن • امامت از نسل پیامبر • آیه ۱۴۵ نساء • آیه ۲۹ نحل • صحیفه ملعونه • صحیفه ملعونه اول • صحیفه ملعونه دوم • سقیفه

منابع

• قرآن کریم.
• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• تفسیر القمی؛ منسوب به علی بن ابراهیم قمی، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
• تهذیب الأحکام؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، ۱۴۱۷ق.
• ثواب الأعمال و عقاب الأعمال؛ محمد بن علی ابن‌بابویه قمی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: مکتبة الصدوق، بی‌تا.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
• غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة، ۱۴۰۷ق.
• المحاسن؛ احمد بن محمد بن خالد برقی، تحقیق سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ق.
• المعجم الأوسط؛ سلیمان بن احمد طبرانی، ریاض: مکتبة المعارف، ۱۴۰۵ق.