سمرة بن جندب فزاری
سَمُرَة بن جُنْدَب فَزاری از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله که راوی حدیث غدیر برشمرده شده است. ابن‌عقده در کتاب الولایه، ابن‌عساکر در تاریخ دمشق و شمس‌الدین ذهبی در رسالهٔ طرق حدیث غدیر حدیث غدیر را از او نقل یا او را در شمار راویان آن برشمرده‌اند.
سمرة بن جندب در برخی غزوات دوران رسول خدا شرکت داشت. یکی از مشهورترین رخدادهای زندگی او، ماجرای ورود بدون اجازه به باغ مردی انصاری بود که به صدور قاعده فقهی «لا ضرر» انجامید؛ قاعده‌ای که بر منع زیان‌رساندن به دیگران تأکید دارد.
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله، گزارش‌هایی از فعالیت‌های او در حکومت‌های خلفا و بنی‌امیه، از جمله مشروب‌فروشی، مشارکت در کشتار گسترده مسلمانان در دوران حکومت معاویه و جعل حدیث در حمایت از بنی‌امیه و علیه امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است. او مدتی والی بصره بود و سپس به کوفه رفت و در همان‌جا درگذشت.
از نظر روایی، سمره احادیث فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده و روایاتش در منابع اهل سنت پذیرفته شده است؛ با اینکه او شخصیت عادلی نبوده است. در منابع شیعه، جایگاه مثبتی ندارد و در روایتی از امام باقر علیه السلام مورد لعن قرار گرفته است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
سمرة بن جندب فزاری از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله و راوی حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱] ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۲] ابن‌عساکر در تاریخ دمشق،[۳] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب،[۴] سید بن طاووس در الطرائف،[۵] شمس‌الدین ذهبی در رسالهٔ طرق حدیث غدیر،[۶] ابن‌جزری در اسنی المطالب[۷] احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل[۸] حدیث غدیر را از او نقل یا او را در شمار راویان آن برشمرده‌اند.
روایت او از حدیث غدیر را ابن‌عقده چنین نقل کرده است: «اِبْنُ عُقْدَةَ، حَدَّثَنِي اَلْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ اللُؤْلُؤِيُّ، حَدَّثَنِي عَتابُ بْنُ كَلُوبَ أَبُو المُثَنَّى مِن كِتَابِه، أَنبَأَنَا مُطَرَّفُ بْنُ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ، اَللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ؛ ابن عُقده، حسن بن علی اشعری لؤلؤی به من حدیث گفت؛ حسن بن علی گفت: عَتّاب بن کَلّوب، ابوالْمُثَنّی، از روی کتابش به من حدیث گفت؛ او گفت: مُطَرِّف بن سَمُرَه بن جُندَب، از پدرش برای ما روایت کرد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز غدیر خُم فرمود: هرکس من مولای او هستم، علی مولای اوست. خدایا، دوست بدار هر کس را که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار هر کس را که با او دشمنی می‌کند».[۹]
زندگی و شخصیت
به‌نقل از منابع، سمرة بن جندب بن هلال بن حریج از قبیله فزاری از نوجوانی پیامبر صلی الله علیه و آله را درک کرد.[۱۰] او در بسیاری از غزوات پیامبر(ص) شرکت داشت.[۱۱] از جمله رخدادهای مشهور درباره سمره در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله رخدادی است که قاعده «لا ضرر» در فقه اسلامی از آن نشأت گرفته است:[۱۲]
سمره باغی داشت که آن را با استثنای نخل وسط باغ به یکی از انصار فروخت، اما برای دیدن نخل به باغ وارد می‌شد و بدون اجازه به حریم خصوصی آن خانواده تجاوز می‌کرد. مرد انصاری شکایت کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله به سمره فرمان داد هنگام ورود اجازه بگیرد، سمره این خواسته را رد کرد. پیامبر به سمرة پیشنهاد کرد که درخت را بفروشد یا آن را ببخشد تا در ازای آن درختی در بهشت داشته باشد. اما او هر دو پیشنهاد را رد کرد. پیامبر به مرد انصاری اجازه داد نخل را از ریشه بکند و به‌سوی سمره پرتاب کند، زیرا اسلام اجازه ضررزدن به دیگران را نمی‌دهد.[۱۳]
پس از پیامبر صلی الله علیه و آله
از دورهٔ پس از پیامبر صلی الله علیه و آله، در برخی از منابع روایی اصلی اهل سنت آمده که سمرة بن جندب در دوران خلافت عمر بن خطاب مشروب‌فروشی می‌کرده است. گفته شده که پس از آنکه عمر از کار سمره آگاه شد گفت: خداوند او را بکشد.[۱۴]
نقل شده که در دوران حکمرانی معاویه، سمرة یکی از عاملان حکومت زیاد بن ابیه والی بصره بود. در این دوره، او کشتار وسیعی انجام داد و به گفته طبری، بالغ بر هشت هزار نفر را به‌قتل رساند.[۱۵] نقل شده که حتی کسانی که حافظ قرآن بودند از دست او در امان نبودند.[۱۶] حملات و خشونت‌های سمره به‌گونه‌ای بود که به قتل افراد بی‌گناه نیز می‌انجامید که نمونه‌هایی از آن در منابع تاریخی ثبت شده است.[۱۷]
در دوران معاویه، سمرة به جعل حدیث نیز متهم شد؛ ادعا شده که او با دریافت مبالغ کلان، احادیثی جعلی ساخته که به نفع بنی‌امیه و علیه امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است.[۱۸] پس از مرگ زیاد بن ابیه، معاویه سمرة را به‌عنوان والی بصره منصوب کرد، ولی پس از مدت کوتاهی او را عزل نمود.[۱۹] براساس نقلی، سمره در مجلسی که عبیدالله بن زیاد پس از واقعه عاشورا به سر امام حسین(ع) اهانت کرد حضور داشته و به این کار اعتراض کرده است.[۲۰]
سمرة پس از عزل، به کوفه رفت و در محله بنی‌اسد خانه‌ای ساخت و همان‌جا درگذشت.[۲۱] گفته شده در اواخر عمرش دچار بیماری کزاز و احساس سرمای شدید شد. برخی منابع نیز از مرگ او در دیگ آب جوش، که برای گرم کردنش استفاده می‌شد، خبر داده‌اند.[۲۲] پیامبر صلی الله علیه و آله گفته بود که یکی از سه نفر صحابه که دیرتر از بقیه می‌میرند، در آتش خواهد بود و سمرة آخرین آنها بود.[۲۳] دختر سمره، ام‌ثابت، همسر مختار بن ابی‌عبیده ثقفی، کشندهٔ سران سپاه کوفه در کربلا، بوده است.[۲۴]
جایگاه روایی
از سمره روایات زیادی در منابع اهل سنت از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است.[۲۵] گفته شده با آنکه سمره شخصیت عادلی نبوده و در زندگی خود لغزش‌های فراوانی، از جمله کشتار مسلمانان، داشته، به‌عنوان یکی از صحابه، مورد اعتماد اهل سنت بود و روایات او پذیرفته شده است.[۲۶]
در متون شیعه او شخصیت مقبولی نیست؛ آنچنان که در کتاب تهذیب الحکام نوشتهٔ شیخ طوسی در روایتی از امام محمدباقر علیه السلام نقل شده که سمره را لعنت کرده است.[۲۷]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۹؛ دانشنامه غدیر، ج۱۱، ص۴۲۹.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۰۸.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۲۳۰.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۱۰۰.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۷.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۰۸.
- ↑ اسد الغابة، ج۲، ص۳۰۲؛ الإصابة، ج۳، ص۱۵۰.
- ↑ اسد الغابة، ج۲، ص۳۰۲.
- ↑ قاعدة لا ضرر و لا ضرار، ص۲۲۸.
- ↑ وسائل الشیعة، ج۲۵، ص۴۲۸.
- ↑ صحیح مسلم، ج۳، ص۱۲۰۷؛ سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۱۱۲۲.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۶–۲۳۷.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۷.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۳۷.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۳، ص۲۱۵.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۸، ص۲۸۴.
- ↑ تسلیة المجالس، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱۳، ص۱۸۶.
- ↑ الإستیعاب، ج۲، ص۶۵۴.
- ↑ الإستیعاب، ج۲، ص۶۵۴.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۶، ص۶۶.
- ↑ کشف المشکل من حدیث الصحیحین، ج۲، ص۳۳.
- ↑ جمل من أنساب الأشراف، ج۵، ص۲۱۲.
- ↑ تهذیب الأحکام، ج۷، ص۱۴۷.
منابع
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا، بی‌تا.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تسلیة المجالس و زینة المجالس؛ سید محمد کرکی حائری، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۸ق.
- تهذیب الاحکام؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: سید حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- قاعدة لا ضرر و لا ضرار؛ سید محمدباقر صدر، تحقیق: سید کمال حیدری، قم: دارالصادقین، ۱۴۲۰ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- سنن ابن‌ماجه؛ أبوعبدالله محمد بن یزید قزوینی (ابن‌ماجه)، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.
- صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- کشف المشکل من حدیث الصحیحین؛ جمال‌الدین ابوالفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد جوزی، تحقیق: علی حسین البواب، ریاض: بی‌نا، بی‌تا.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة؛ محمد بن الحسن الحرّ العاملی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.