علی بن زید بن جدعان بصری
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علی بن زید بن عبدالله بن جدعان قرشی تیمی بصری |
| سرشناسی | از تابعین |
| وفات | ۱۲۷ یا ۱۲۹ یا ۱۳۱ق |
| محل دفن | بصره |
| خویشان سرشناس | محمد بن زید (برادر) |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | گرایش به تشیع |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث |
| علت شهرت | نقل حدیث غدیر |
علی بن زید بن جُدْعان بصری (درگذشت: ۱۲۷ یا ۱۲۹ یا ۱۳۱ق) یکی از تابعینی دانسته شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. حدیث او را محدثان مختلف در آثارشان آوردهاند؛ از جمله احمد بن حنبل در مسند، ابنماجه در سنن، خطیب بغدادی در تاریخ بغداد و احمد بن محمد ثعلبی در الکشف و البیان.
علی بن زید بن جدعان بصری، مشهور به «المکفوف» یا «الأعمی»، از راویان حدیث و فقیهان بصره بود که اصالتاً قرشی و تیمی و اهل مکه بود اما در بصره میزیست. او نابینا بهدنیا آمد و از بزرگان علم حدیث بهشمار میرفت. او از حاملان علم و اهل زهد و عبادت دانسته شده، اما به دلیل ضعف در حفظ و اندکی تشیع، مورد انتقاد برخی از محدثان قرار گرفته است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
علی بن زید بن جُدْعان بصری یکی از تابعینی دانسته شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است.[۱] افراد و کتبی که ذیلاً آورده میشود حدیث غدیر و داستان تهنیت در غدیر را از علی بن زید و او از براء بن عازب و انس بن مالک روایت کردهاند؛ بعضی به سند خود تا او و بعضی به نقل از کتب مصدر:
احمد بن حنبل در مسند،[۲] ابنماجه در سنن،[۳] خطیب بغدادی در تاریخ بغداد،[۴] احمد بن محمد ثعلبی در الکشف و البیان،[۵] خوارزمی در مناقب،[۶] گنجی شافعی در کفایة الطالب،[۷] حموینی در فرائد السمطین،[۸] مصنف ابن ابیشیبه،[۹] ابنکثیر در البدایة و النهایة،[۱۰] ابومحمد عاصمی در زین الفتی[۱۱] و آلوسی بغدادی در تفسیر روح المعانی.[۱۲]
حدیث او در البدایة و النهایة چنین آمده است: «عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ حتى نزلنا غدير خم بعث مُنَادِيًا يُنَادِي، فَلَمَّا اجْتَمَعْنَا قَالَ: أَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: أَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أُمَّهَاتِكُمْ؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ: قَالَ: أَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ آبَائِكُمْ؟ قُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: أَلَسْتُ أَلَسْتُ أَلَسْتُ؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهمّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ. فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: هنيئا لك يا ابن أَبِي طَالِبٍ أَصْبَحْتَ الْيَوْمَ وَلِيَّ كُلِّ مُؤْمِنٍ؛ علی بن زید از عُدی بن ثابت، از بَراء نقل کرده است که گفت: ما همراه رسول خدا صلیالله علیه و آله و سلم در سفری بودیم. پس در غدیر خم فرود آمدیم. پس ندا داده شد: نماز جماعت! و برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زیر درختی جارو شد و او نماز ظهر را خواند. سپس دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: آیا نمیدانید که من بر مؤمنان از خودشان سزاوارترم؟ گفتند: بله. فرمود: آیا نمیدانید که من بر هر مؤمنی از خودش اولی هستم؟ گفتند: بله. پس دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: خدایا، هر که من مولای اویم، علی مولای اوست. خدایا، دوست بدار هر که او را دوست دارد و دشمن بدار هر که با او دشمنی کند. بَراء میگوید: پس عمر بعد از آن به علی برخورد و گفت: گوارا باد بر تو ای پسر ابوطالب، صبح کردی و شام کردی در حالی که مولای هر مؤمن و مؤمنهای هستی».[۱۳]
شخصیت و وثاقت
علی بن زید بن جدعان بصری (درگذشت: ۱۲۷ یا ۱۲۹ یا ۱۳۱ق)، مشهور به «المکفوف» یا «الأعمی»، از راویان حدیث و فقیهان بصره بود که اصالتاً قرشی و تیمی و اهل مکه بود اما در بصره میزیست. او نابینا بهدنیا آمد و از بزرگان علم حدیث بهشمار میرفت.[۱۴]
از جمله استادان او به انس بن مالک، سعید بن مسیب، ابوعثمان نهَدی، عروة بن زبیر، ابیقلابه، حسن بصری و قاسم بن محمد اشاره شده است. از شاگردانش نیز شعبه، سفیان ثوری، حماد بن سلمه، عبدالواث، حماد بن زید، سفیان بن عیینه، اسماعیل بن علیه و شریک را نام بردهاند.[۱۵]
وثاقت
علی بن زید بن جدعان بصری از حاملان علم و اهل زهد و عبادت دانسته شده، اما به دلیل ضعف در حفظ و اندکی تشیع، مورد انتقاد برخی از محدثان قرار گرفته است.[۱۶] برای نمونه این مطالب در منابع رجالی درباره او نقل شده است:
- ابوزرعه و ابوحاتم او را قوی نمیدانند و بخاری و ابنخزیمه به او استناد نمیکنند.[۱۷]
- ترمذی و طوسی او را راستگو دانستهاند، اما گاهی روایات مرفوع نقل میکند که دیگران موقوف نقل میکنند.[۱۸]
- ذهبی او را حافظ دانسته، اما ثابت ندانسته است.[۱۹]
- از ساجی نقل شده که او اهل صدق است، اما در حد اجماع نیست.[۲۰]
- از یعقوب بن شیبه نقل شده که او ثقه است، اما اندکی به نرمی گرایش دارد. نسائی گفته که او ضعیف است. عجلی هم گفته که حدیثش نوشته میشود، اما قوی نیست.[۲۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۱۵۸؛ چکیده عبقات الانوار، ص۱۷۳.
- ↑ مسند احمد، ج۳۰، ص۴۳۱.
- ↑ سنن ابنماجه، ج۱، ص۴۳.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۷، ص۳۸۹.
- ↑ الکشف و البیان، ج۴، ص۹۲.
- ↑ المناقب للخوارزمی، ص۱۵۶.
- ↑ کفایة الطالب، ص۵۷–۵۸.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۷۱.
- ↑ مصنف ابن أبیشیبة، ج۶، ص۳۷۲.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۵، ص۲۰۹؛ البدایة و النهایة، ج۷، ص۳۴۹.
- ↑ العسل المصفی، ج۱، ص۴۹۳.
- ↑ روح المعانی، ج۳، ص۳۶۰.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۷، ص۳۴۹.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۶–۲۰۷؛ میزان الاعتدال، ج۳، ص۱۲۷.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۴۳۵–۴۳۷؛ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۷.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۰۷.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۴۳۹.
- ↑ الکاشف، ج۲، ص۴۰.
- ↑ اکمال تهذیب الکمال، ج۹، ص۳۲۳.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۷، ص۳۲۳–۳۲۴.
منابع
- إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ مغلطای بن قلیج بن عبدالله بکجری مصری حکری حنفی، تحقیق: أبو عبدالرحمن عادل بن محمد و أبومحمد أسامة بن إبراهیم، بیجا: الفاروق الحدیثة للطباعة والنشر، ۱۴۲۲ق.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- تاریخ بغداد أو مدینة السلام؛ احمد بن علی خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- تهذیب التهذیب؛ ابنحجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بیتا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی؛ محمود بن عبدالله آلوسی بغدادی، تحقیق: علی عبد الباری عطیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- سنن ابنماجه؛ أبوعبدالله محمد بن یزید قزوینی (ابنماجه)، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیجا: دار إحیاء الکتب العربیة، بیتا.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- العسل المصفی من تهذیب زین الفتی فی شرح سورة هل أتی؛ احمد بن محمد عاصمی، محمدباقر محمودی، قم: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة؛ شمسالدین محمد بن أحمد ذهبی، تحقیق: محمد عوامة أحمد و محمد نمر الخطیب، جده: دار القبلة للثقافة الإسلامیة، ۱۴۱۳ق.
- الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی؛ احمد بن محمد ثعلبی، تحقیق: علی عاشور، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۴ق.
- مسند أحمد؛ أحمد بن محمد بن حنبل شیبانی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
- مصنف ابن أبیشیبة؛ عبدالله بن محمد (ابن ابیشیبه)، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ریاض: مکتبة الرشد، ۱۴۰۹ق.
- المناقب؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
- میزان الاعتدال فی نقد الرجال؛ شمسالدین محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.