ملک عظیم خداوند در خطبه غدیر

مَلِکُ‌الاملاک بودن خداوند از اوصاف الهی در بخش آغازین خطبه غدیر است. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از بیان فروتنی، ذلت، تسلیم و خضوع همه موجودات در برابر خداوند فرمود: مَلِكُ الْأَمْلَاكِ وَمُفَلِّكُ الْأَفْلَاكِ وَمُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ؛ فرمانروای همه فرمانروایی‌ها، گرداننده افلاک و مسخّرکننده خورشید و ماه است.

ملک عظیم خداوند در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	ملک عظیم خداوند و اعطای آن به پیامبر صلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام
منابع و پیوندها
آیات	نساء: ۵۴؛ آل عمران: ۲۶؛ شعراء: ۲۲۷
روایات	امام صادق علیه السلام: درباره آیه «تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشَاءُ» و غصب خلافت توسط بنی‌امیه: «خداوند خلافت را به ما داد و بنی‌امیه آن را گرفتند»

این تعبیر بر فرمانروایی، مالکیت و حاکمیت فراگیر خداوند دلالت دارد. همه موجودات آفریده اویند و هیچ‌یک در اصل وجود، بقا و آثار خود استقلال ندارند. مالکیت‌های دیگر نیز محدود، اعتباری و وابسته به اذن و اراده الهی‌اند.

معنای مَلِکُ‌الاملاک

واژه «مَلِک» به‌معنای فرمانروا و صاحب حاکمیت است و تعبیر «مَلِکُ‌الاملاک» در کاربرد دینی، فرمانروای مطلق و برتر از همه فرمانروایی‌ها معنا می‌شود. مقصود آن است که هیچ حاکمیت و مالکیتی مستقل از خداوند وجود ندارد و همه قدرت‌ها، حکومت‌ها و مالکیت‌ها در قلمرو اراده او قرار دارند. برای فهم دقیق عبارت باید میان چند واژه تفاوت گذاشت:

• مَلِک؛ فرمانروا و صاحب حاکمیت؛
• مالک؛ دارنده و صاحب چیزی؛
• مُلک؛ فرمانروایی، قدرت و حاکمیت؛
• مِلک؛ مال و چیزی که در اختیار شخص قرار دارد. خداوند هم «مَلِک» و فرمانروای همه موجودات است و هم «مالک» حقیقی آنان؛ زیرا همه‌چیز را آفریده و وجود و بقای آنها به او وابسته است.

فرمانروایی حقیقی خداوند

قرآن کریم فرمانروایی و ستایش را از آنِ خداوند دانسته است: لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ فرمانروایی و ستایش از آنِ اوست و او بر هر چیزی تواناست(تغابن:۱). مالکیت و فرمانروایی خداوند حقیقی و ذاتی است؛ یعنی از سوی کسی به او واگذار نشده و به شرایط، قرارداد یا پذیرش مردم وابسته نیست. خداوند آفریننده همه موجودات است و مالکیت او بر مخلوقات از رابطه خالق و مخلوق سرچشمه می‌گیرد. فرمانروایی انسان‌ها محدود به زمان، مکان و شرایط اجتماعی است؛ اما فرمانروایی خداوند همه جهان، دنیا و آخرت، ظاهر و باطن و همه مراتب هستی را دربرمی‌گیرد.

تفاوت مالکیت الهی و مالکیت اعتباری

مالکیت را می‌توان به دو نوع تقسیم کرد:

مالکیت حقیقی

مالکیت حقیقی و ذاتی مخصوص خداوند است. همه موجودات مخلوق اویند و در وجود و آثار خود به او وابسته‌اند. هیچ موجودی نمی‌تواند مستقل از خداوند چیزی را ایجاد یا حفظ کند. مالکیت خداوند با نابودی، انتقال، قرارداد یا سلب قانونی از میان نمی‌رود؛ زیرا این مالکیت بر آفرینندگی و احاطه وجودی او استوار است.

مالکیت اعتباری

مالکیت انسان‌ها بر خانه، زمین، اموال و دیگر اشیا، مالکیتی اعتباری و محدود است. این مالکیت بر اساس شریعت، قانون، قرارداد یا عرف اجتماعی پدید می‌آید و ممکن است با فروش، بخشش، ارث یا عوامل دیگر انتقال یابد. مالکیت اعتباری انسان در طول مالکیت خداوند قرار دارد. انسان مالک چیزی است، اما خود او و دارایی‌اش هر دو مخلوق و مملوک خداوندند. بنابراین، مالکیت خداوند و انسان در عرض یکدیگر نیستند تا اجتماع آنها بر یک شیء محال باشد؛ بلکه مالکیت انسان محدود، وابسته و در طول مالکیت حقیقی خداوند است.

تفاوت مالکیت و تصرف

مالکیت با تصرف یکسان نیست. ممکن است کسی مالک چیزی باشد، اما در آن تصرف نکند؛ همچنین ممکن است شخصی در مالی تصرف کند، ولی مالک آن نباشد. غاصب یا سارق در مال دیگران تصرف می‌کند، اما تصرف او سبب مالکیت مشروع نمی‌شود. این تفاوت در بررسی حکومت‌های غاصب نیز اهمیت دارد؛ زیرا تصرف در قدرت و حکومت، به‌تنهایی مشروعیت و حق حاکمیت ایجاد نمی‌کند. قرآن کریم درباره سرانجام ستمگران می‌فرماید: وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ؛ کسانی که ستم کرده‌اند به‌زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه بازمی‌گردند(شعراء:۲۲۷) بر این اساس، نباید پیروزی یا تسلط ظاهری حاکمان را دلیل رضایت خداوند و مشروعیت حکومت آنان دانست.

خداوند؛ مالک مُلک

قرآن کریم خداوند را «مالک مُلک» معرفی می‌کند: قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ بگو: خدایا! ای مالک فرمانروایی، به هر که بخواهی فرمانروایی می‌بخشی و از هر که بخواهی بازمی‌ستانی؛ هر که را بخواهی عزت می‌دهی و هر که را بخواهی خوار می‌کنی؛ همه خیر به‌دست توست و تو بر هر چیزی توانایی(آل عمران:۲۶) این آیه نشان می‌دهد که هرگونه فرمانروایی مشروع، اعطایی از سوی خداوند است. بااین‌حال، تصرف ظاهری افراد در حکومت همیشه به معنای اعطای مشروعیت الهی نیست؛ زیرا ممکن است شخصی قدرت را از راه ظلم و غصب به‌دست آورد.

اعطای مُلک به بندگان برگزیده

فرمانروایی ذاتی و مستقل مخصوص خداوند است؛ اما او می‌تواند مراتبی از قدرت، ولایت و حاکمیت را به بندگان برگزیده خود واگذار کند. این حاکمیت اعطایی، در طول حاکمیت خداوند قرار دارد و هرگز به معنای استقلال آنان از او نیست. قرآن کریم از اعطای کتاب، حکمت و مُلک عظیم به خاندان ابراهیم خبر داده است: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا؛ آیا به مردم، به‌سبب آنچه خداوند از فضل خود به آنان بخشیده است، حسد می‌ورزند؟ به‌راستی ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان فرمانروایی بزرگی بخشیدیم(نساء:۵۴) در روایتی، بُرید عجلی از امام باقر علیه السلام درباره «مُلک عظیم» پرسید. آن حضرت، قرارگرفتن امامان در خاندان برگزیده و وجوب اطاعت از آنان را مصداق مُلک عظیم معرفی کرد؛ به‌گونه‌ای که اطاعت از آنان اطاعت خداوند و نافرمانی آنان نافرمانی خداوند است. این مُلک، ذاتی و مستقل نیست؛ بلکه منصب و اختیاری است که خداوند به بندگان برگزیده خود عطا کرده است.

ارتباط مُلک اعطایی با غدیر

بر اساس تفسیر شیعی، ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام از شئون حاکمیتی است که خداوند به او عطا کرده و پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر آن را ابلاغ کرده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ؛ هر کس من مولای اویم، این علی مولای اوست در این تفسیر، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام در طول ولایت خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله قرار دارد. امیرالمؤمنین علیه السلام از جانب خداوند و از طریق ابلاغ پیامبر به ولایت و امامت منصوب شده است؛ بنابراین، این ولایت با فرمانروایی ذاتی خداوند منافاتی ندارد. خداوند سرچشمه و مالک حقیقی همه ولایت‌هاست و ولایت پیامبر و اهل‌بیت علیهم السلام، ولایت اعطایی و مأذون از سوی اوست.

غصب حکومت و تفاوت آن با مُلک اعطایی

در روایتی، عبدالاعلی مولی آل سام از امام صادق علیه السلام درباره آیه «تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشَاءُ» پرسید که آیا خداوند حکومت را به بنی‌امیه داده بود. امام پاسخ داد که خداوند خلافت را به اهل‌بیت علیهم السلام داده بود، ولی بنی‌امیه آن را تصرف کردند؛ همانند لباسی که متعلق به شخصی است و دیگری آن را از او می‌گیرد، بی‌آنکه مالک آن شود. همین مضمون از داود بن فرقد نیز از امام صادق علیه السلام نقل شده است. این روایات میان «حق حکومت» و «تصرف در حکومت» تفاوت می‌گذارند. هر کس که قدرت را در اختیار دارد، لزوماً از مشروعیت الهی برخوردار نیست.

تبدیل امامت به پادشاهی

پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر درباره تبدیل امامت الهی به پادشاهی غاصبانه هشدار داد: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي أَئِمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ... وَسَيَجْعَلُونَ الْإِمَامَةَ بَعْدِي مُلْكًا وَاغْتِصَابًا، أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِينَ الْمُغْتَصِبِينَ؛ ای مردم! پس از من پیشوایانی خواهند بود که مردم را به آتش دعوت می‌کنند و در روز قیامت یاری نخواهند شد... آنان امامت پس از مرا به پادشاهی و غصب تبدیل خواهند کرد. آگاه باشید که لعنت خداوند بر غاصبان و متصرفان ستمگر باد. در این فراز، میان امامت الهی و پادشاهی غاصبانه تفاوت گذاشته شده است. امامت منصبی الهی و مبتنی بر نصب و هدایت است؛ ولی پادشاهی غاصبانه از تصرف قدرت بدون حق و مشروعیت پدید می‌آید.

مُلک عظیم اهل‌بیت علیهم السلام

«مُلک عظیم» در آیه ۵۴ سوره نساء، بر اساس روایات شیعه، به مقام امامت و وجوب اطاعت از اهل‌بیت علیهم السلام تفسیر شده است. ابوالصباح کنانی از امام صادق علیه السلام درباره کسانی که در این آیه مورد حسادت قرار گرفته‌اند پرسید. امام فرمود که مقصود از محسودان، خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله‌اند. از امام کاظم علیه السلام نیز نقل شده است که مقصود از محسودان در این آیه، اهل‌بیت پیامبرند. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در خطبه غدیر مردم را از حسادت به امیرالمؤمنین علیه السلام برحذر داشت: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ إِبْلِيسَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلَا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَتَزِلَّ أَقْدَامُكُمْ؛ ای مردم! ابلیس آدم را به‌سبب حسادت از بهشت بیرون کرد؛ پس به علی علیه السلام حسد نورزید که اعمالتان نابود و قدم‌هایتان لغزان شود. بنابراین، «مَلِکُ‌الاملاک» وصف فرمانروایی ذاتی خداوند است؛ اما «مُلک عظیم» مقامی اعطایی است که بر اساس روایات، با امامت و وجوب اطاعت از اهل‌بیت علیهم السلام ارتباط دارد. این دو مفهوم با یکدیگر مرتبط‌اند، ولی نباید یکسان انگاشته شوند.

حکومت امام مهدی علیه السلام

در خطبه غدیر، پس از هشدار درباره غصب امامت، از حکومت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و پیروزی او بر ستمگران سخن گفته شده است: أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ، أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ؛ آگاه باشید که خاتم امامان، قائم مهدی علیه السلام، از ماست. آگاه باشید که او بر دین غالب و انتقام‌گیرنده از ستمگران است. حکومت امام مهدی علیه السلام در این نگرش، تحقق حاکمیت عدل بر پایه اذن الهی و ادامه همان امامت و ولایت اعطایی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر ابلاغ کرد.

جمع‌بندی

عبارت «مَلِکُ الْأَمْلاک» در خطبه غدیر، بر فرمانروایی و مالکیت حقیقی و فراگیر خداوند دلالت دارد. خداوند آفریننده همه موجودات و سرچشمه هرگونه حاکمیت و مالکیت است. مالکیت‌های انسان‌ها محدود، اعتباری و در طول مالکیت او قرار دارند. «مُلک عظیم» مفهومی مرتبط اما متفاوت است. این تعبیر در آیه ۵۴ سوره نساء آمده و بر اساس روایات شیعه، با امامت، وجوب اطاعت و ولایت اعطایی اهل‌بیت علیهم السلام پیوند دارد. ولایت پیامبر و امامان، مستقل از خداوند نیست؛ بلکه از سوی او اعطا شده و در طول حاکمیت مطلق الهی قرار دارد.

جستارهای وابسته

تسلیم و خضوع موجودات در برابر خداوند در خطبه غدیر  •  فرمانروای آسمان‌ها و زمین‌ها در خطبه غدیر  •  سلطنت خداوند در خطبه غدیر  •  مقام امامت  •  مقام خلافت  •  انتخاب امام از طرف خدا

منابع

• أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ عبدالحسین طیب، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
• البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق.
• تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ق.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.