حبیب بن ابیثابت اسدی
حبیب بن ابیثابت اسدی یکی از تابعین و از محدثان و فقهای برجسته کوفه در قرن نخست و اوایل قرن دوم هجری که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. نسایی در کتاب خصائص و حاکم نیشابوری در المستدرک علی الصحیحین و ابنکثیر در البدایة و النهایة حدیث غدیر را از حبیب بن ابیثابت و او از زید بن ارقم نقل کردهاند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابو یحیی حبیب بن أبیثابت قیس بن دینار أسدی کوفی |
| سرشناسی | الأمام الحافظ • فقیه الکوفه |
| وفات | ۱۲۲ ق |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | عبدالله بن عمر • ابنعباس • انس بن مالک • زید بن ارقم |
| شاگردان | اعمش • ابو حصین • ابوزبیر |
| مذهب | اهل سنت • ممدوح |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | فقیه • محدث |
| علت شهرت | تابعی راوی حدیث غدیر |
از حبیب بن أبیثابت در منابع رجالی شیعه و اهل سنت از او یاد شده است. بسیاری از رجالیان اهل سنت جایگاه علمی و حدیثی او را ستودهاند و به شرح حالش پرداختهاند؛ به طوری که وثاقتش نزد رجالیان اهل سنت تقریباً اجماعی دانسته شده است: به نقل از ذهبی و مزی، ابنمعین، نسائی، ابنعدی، سفیان ثوری، عجلی، ابوحاتم رازی، ابنحبان و خطیب بغدادی بر وثاقت و اعتبار او تأکید کردهاند.
گفته شده که اکثر رجالیان اهلسنت درباره مذهب حبیب بن أبیثابت سکوت کردهاند که این امر به ظاهر بر سنیبودن او دلالت دارد. برخی مانند ابنقتیبه دینوری، ابنرسته و محمد بن عبدالکریم شهرستانی او را شیعه دانستهاند. در میان علمای شیعه، برخی او را سنی و برخی شیعه معرفی کردهاند: عبدالله مامقانی، رجالی شیعه، با استناد به ذکر نام او در رجال طوسی وی را امامی بهشمار برده است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
یکی از تابعین که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده حبیب بن ابیثابت اسدی کوفی گزارش شده است. نسایی در کتاب خصائص[۱] و حاکم نیشابوری در المستدرک علی الصحیحین[۲] و ابنکثیر در البدایة و النهایة[۳] حدیث غدیر را از حبیب بن ابیثابت و او از زید بن ارقم نقل کردهاند.
متن روایت حبیب بن ابیثابت
متن روایت حدیث غدیر که توسط حبیب بن ابیثابت اسدی در کتاب خصائص نسائی نقل شده چنین است: «عن محمد بن المثنّى، قال: حدّثنا يحيى بن حمّاد قال: أخبرنا أبو عوانة، عن سليمان، عن حبيب بن أبي ثابت، عن أبي الطفيل، عن زيد بن أرقم، قال: لمّا رجع النبيّ صلى الله عليه و سلم من حجّة الوداع، و نزل غدير خُمّ، أمر بدَوْحات فقُمِمنَ، ثمّ قال: كأنّي دُعِيتُ فأجبتُ، و إنّي تارك فيكمُ الثقَلَين - أحدهما الأكبر من الآخر كتابَ اللَّه، و عترتي أهل بيتي، فانظروا كيف تخْلِفوني فيهما، فإنّهما لن يفترقا حتى يَرِدا عليَّ الحوض. ثمّ قال: إنَّ اللَّه مولاي و أنا وليّ كلّ مؤمن. ثمّ إنَّه أخذ بيد عليّ رضى الله عنه فقال: من كنتُ وليّه فهذا وليّه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه؛ از احمد بن مثنّى، از يحيى بن حمّاد، از ابوعوانه، از سليمان از حبيب بن ابى ثابت، از ابوطفيل از زيد بن ارقم آورده كه گفت: چون پيغمبر از حجّة الوداع بازگشت و در غدير خم فرود آمد، دستور داد خار و خاشاک آنجا را برطرف ساختند، آنگاه فرمود: چنين مىنمايد كه مرا به سراى ديگر فرا خواندهاند و بزودى اجابت خواهم نمود. همانا من در ميان شما دو چيز گرانبها و نفيس را بر جاى مىگذارم كه يكى از آن دو بزرگتر از ديگرى است: كتاب خدا و عترت خاندان من. پس بينديشيد كه بعد از من چگونه با آن دو رفتار خواهيد نمود؟ همانا اين دو از يكديگر جدا نشوند تا در كنار حوض بر من درآيند. سپس فرمود: همانا خداى مولاى من است و من ولىّ هرمؤمن هستم. پس از اين سخن، دست على را گرفت و گفت: هركس كه من ولىّ او و متصرّف و مختار در امور او هستم، پس از من اين على ولىّ او خواهد بود. بار خدايا دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن دار».[۴]
شخصیت، مذهب و وثاقت راوی
ابویحیی حبیب بن أبیثابت قیس بن دینار اسدی کوفی از محدثان و فقهای برجسته کوفه در قرن نخست و اوایل قرن دوم هجری بود که در منابع رجالی شیعه و اهل سنت از او یاد شده است. از میان قدما، تنها برقی و شیخ طوسی نام او را در شمار اصحاب امامان آوردهاند و نامش در آثار رجالی دیگر شیعه مانند رجال کشی و رجال نجاشی ذکر نشده است. در مقابل، بسیاری از رجالیان اهل سنت جایگاه علمی و حدیثی او را ستودهاند و به شرح حالش پرداختهاند؛ آنچنان که برای نمونه شمسالدین ذهبی[۵] و ابنحجر عسقلانی[۶] او را ستوده و توثیق کردهاند.
گفته شده که حبیب بن أبیثابت در کوفه از فقهای صاحب فتوا و دارای اعتبار اجتماعی بالا بهشمار میرفت. ذهبی او را با تعابیری چون «أحد الأعلام»، «الإمام الحافظ» و «فقیه الکوفة» ستوده است.[۷] ابوبکر بن عیاش نیز میگوید: در کوفه سه نفر بودند که همتایی نداشتند: حبیب بن أبی ثابت، حکم و حماد؛ این سه نفر صاحبان فتوا بودند و هیچکس در کوفه نبود مگر آنکه در برابر حبیب فروتنی میکرد.[۸]
در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت، روایات فراوانی از حبیب بن أبیثابت نقل شده است؛ از جمله احادیث غدیر، ثقلین و منزلت. خطیب بغدادی اشاره دارد که او صاحب کتاب نیز بوده است.[۹] شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امیرالمؤمنین،[۱۰] امام سجاد،[۱۱] امام باقر[۱۲] و امام صادق علیهم السلام[۱۳] آورده است. ابن شهرآشوب نیز نام او را با عنوان حبیب بن قیس در اصحاب امام حسن مجتبی علیه السلام[۱۴] و با عنوان حبیب بن أبیثابت در اصحاب امام سجاد علیه السلام ذکر کرده است.[۱۵] نقل شده که حبیب بن أبیثابت از افراد بسیاری چون عبدالله بن عمر، ابنعباس، حکیم بن حزام، انس بن مالک و زید بن ارقم روایت کرده و شاگردان فراوانی چون اعمش، ابوحصین، ابوزبیر، ابنجریج، شعبه، سفیان ثوری داشته است.[۱۶]
وثاقت حبیب بن أبیثابت نزد رجالیان اهل سنت تقریباً اجماعی دانسته شده است: به نقل از ذهبی و مزی، ابنمعین، نسائی، ابنعدی، سفیان ثوری، عجلی، ابوحاتم رازی، ابنحبان و خطیب بغدادی بر وثاقت و اعتبار او تأکید کردهاند.[۱۷] یحیی بن شرف نووی، رجالی اهل سنت، نیز گفته که بر توثیق و عدالت حبیب بن ابیثابت اجماع شده است.[۱۸] در میان شیعه، علامه مجلسی او را از راویان مجهولالحال شمرده،[۱۹] ولی مامقانی نیز با استناد به تعبیر «فقیه کوفه» جایگاه علمی او را ستوده است.[۲۰] وفات او را سال ۱۱۹ یا ۱۲۲ هجری قمری دانستهاند.[۲۱]
مذهب
گفته شده که اکثر رجالیان اهلسنت درباره مذهب حبیب بن أبیثابت سکوت کردهاند که این امر به ظاهر بر سنیبودن او دلالت دارد. برخی مانند ابنقتیبه دینوری،[۲۲] ابنرسته[۲۳] و محمد بن عبدالکریم شهرستانی[۲۴] او را شیعه دانستهاند. در میان علمای شیعه، برخی او را سنی و برخی شیعه معرفی کردهاند: عبدالله مامقانی، رجالی شیعه، با استناد به ذکر نام او در رجال طوسی وی را امامی بهشمار برده است.[۲۵] سید عبدالحسین شرفالدین، عالم شیعه، نیز بر تشیع او تصریح کرده و علت تضعیفش نزد برخی اهل سنت را تشیع او دانسته است.[۲۶] با این حال، برخی محققان سنیبودن او را قطعی دانستهاند و بر اساس محتوای برخی روایاتش و موقعیتش در کوفه او را از راویان عامه و نزدیک به دستگاه خلافت دانستهاند.[۲۷]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ خصائص، ص۷۱–۷۲.
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۱۸.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۵، ص۲۰۹.
- ↑ خصائص، ص۷۱–۷۲.
- ↑ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۸۸.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۷۸–۱۷۹.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۸۸؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۸۸.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۸۹.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۵، ص۲۲۳.
- ↑ رجال الطوسی، ص۶۱.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۱۲.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۳۲.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۸۵.
- ↑ مناقب آل أبیطالب، ج۴، ص۴۰.
- ↑ مناقب آل أبیطالب، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۸–۳۵۹.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۳۵۸–۳۵۹؛ سیر أعلام النبلاء، جلد۵، ص۲۸۸–۲۹۱.
- ↑ المجموع، ج۴، ص۳۷۹.
- ↑ الوجیزه، ص۱۸۲.
- ↑ تنقیح المقال، ج۱۷، ص۳۴۲.
- ↑ العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۱۱۵.
- ↑ المعارف، ص۶۲۴.
- ↑ الاعلاق النفیسة، ص۲۱۹.
- ↑ الملل و النحل، ج۱، ص۲۲۴.
- ↑ تنقیح المقال، ج۱۷، ص۳۴۲.
- ↑ المراجعات، ص۱۵۵.
- ↑ رجال تفسیری، ج۶، ص۲۴۵.
منابع
- الأعلاق النفیسة ویلیه کتاب البلدان؛ ابنرسته احمد بن عمر، بیروت: دار صادر، بیتا.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- تاریخ بغداد أو مدینة السلام؛ احمد بن علی خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- تذکرة الحفاظ؛ شمسالدین محمد بن أحمد ذهبی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، تحقیق: محی الدین و محمدرضا مامقانی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- تهذیب التهذیب؛ ابنحجر احمد بن علی عسقلانی، هند: مطبعة دائرة المعارف النظامیة، ۱۳۲۶ق.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؛ احمد بن علی نسائی، تحقیق: دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
- رجال تفسیری؛ عبدالله جوادی آملی، قم: انتشارات اسراء، ۱۴۰۳ش.
- رجال الطوسی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- العبر فی خبر من غبر؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: ابوهاجر محمدسعید زغلول، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- المجموع شرح المهذب مع تکملة السبکی والمطیعی؛ یحیی بن شرف نووی، بیروت: دارالفکر، بیتا.
- المراجعات؛ سید عبدالحسین شرف الدین، قم: المجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام، ۱۴۲۶ق.
- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- المعارف؛ ابنقتیبه عبدالله بن مسلم دینوری، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- الملل و النحل؛ محمد بن عبدالکریم شهرستانی، تحقیق: علی حسن فاعور و امیر علی مهنا، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۵ق.
- الوجیزة فی علم الرجال؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، تحقیق: عبدالله سبزالی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.