سهل بن سعد ساعدی
سهل بن سعد ساعدی (درگذشته ۸۸ یا ۹۱ق) از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام که از جمله راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان به آن در جریان احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام در رحبه کوفه به حدیث غدیر برشمرده شده است.
ابن‌عقده در کتاب الولایه، سید بن طاووس در الطرائف، احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل، علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین و سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع المودة حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند یا او را از جمله راویان آن برشمرده‌اند.
سهل بن سعد ساعدی هنگام شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله ۱۵ سال داشت و نام اولیه‌اش «حَزن» بود که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به سهل تغییر داد. از فضایل او به دو بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله، نمازگزاردن به دو قبله و حضور در جنگ تبوک اشاره شده است.
در واقعه کربلا، امام حسین علیه السلام از سهل به‌عنوان شاهد فضایل خود در سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله یاد کرد. همچنین سهل پس از شهادت امام حسین علیه السلام با پرداخت ۴۰۰ دینار، برای کاهش نگاه مردم به اهل‌بیت امام حسین علیه السلام، سر مبارک امام را از کاروان فاصله داد. در دوران بنی‌مروان نیز از امیرالمؤمنین علیه السلام دفاع کرد.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
سهل بن سعد ساعدی از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام که از جمله راویان حدیث غدیر و شهادت‌دهندگان به آن در جریان احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام در رحبه کوفه به حدیث غدیر برشمرده شده است.[۱]
ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۲] سید بن طاووس در الطرائف،[۳] احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل،[۴] علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین[۵] سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع المودة،[۶] قاضی بهلول بهجت زنگنه‌زوری در تاریخ آل محمد علیهم السلام[۷] و محمد بن عبدالرحمن سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف[۸] حدیث غدیر را از او نقل کرده‌اند یا او را از جمله راویان آن برشمرده‌اند.
عبدالحسین امینی در الغدیر روایت او را چنین نقل کرده است: «عن أبی الطفیل، قال: إنَّ علیّا علیه السلام قام، فحمد اللَّه، و أثنی علیه، ثمّ قال: أَنشُد اللَّه من شهد یوم غدیر خُمّ إلّا قام، و لا یقوم رجل یقول: إنّی نُبِّئتُ أو بلغنی، إلّا رجل سمعت أُذُناه، و وعاه قلبه. فقام سبعة عشر رجلًا، منهم: خزیمة بن ثابت، و سهل بن سعد، و عدیُّ بن حاتم، و عقبة بن عامر، و أبو أیّوب الأنصاری، و أبو سعید الخُدری، و أبو شریح الخزاعی، و أبو قدامة الأنصاری، و أبو لیلی، و أبو الهیثم بن التیّهان، و رجالٌ من قریش، فقال علیّ علیه السلام و عنهم: هاتوا ما سمعتم. فقالوا: نشهد أنَّا أقبلنا مع رسول اللَّه صلی الله علیه وآله من حجّة الوداع، حتی إذا کان الظهر خرج رسول اللَّه صلی الله علیه وآله فأمر بشجرات فشُذِّبنَ و أُلقی علیهنّ ثوبٌ، ثمّ نادی بالصلاة، فخرجنا، فصلّینا، ثمّ قام، فحمد اللَّه، و أثنی علیه، ثمّ قال: أیّها الناس ما أنتم قائلون؟ قالوا: قد بلّغت. قال: اللّهمّ اشهد. ثلاث مرّات. قال: إنّی أُوشِک أن أُدعی، فأجیب، و إنّی مسؤولٌ، و أنتم مسؤولون. ثمّ قال: أیّها الناس إنّی تارکٌ فیکم الثّقَلَین: کتاب اللَّه، و عترتی أهل بیتی، إن تمسّکتم بهما لن تَضِلّوا، فانظروا کیف تخلفون فیهما، و إنَّهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض، نبّأنی بذلک اللطیف الخبیر. ثمّ قال: إنَّ اللَّه مولای، و أنا مولی المؤمنین، أ لستم تعلمون أنّی أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی ذلک. ثلاثاً. ثمّ أخذ بیدک یا أمیر المؤمنین فرفعها، و قال: من کنتُ مولاه فهذا علیٌّ مولاه: اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه. فقال علیٌّ: صدقتم و أنا علی ذلک من الشاهدین.؛ أبی‌طفیل گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام ایستاد، خدا را حمد و ثنا گفت، سپس فرمود: از خدا می‌خواهم هرکس که در روز غدیر خم شاهد بوده است بلند شود و هر کسی که بگوید به من خبر داده‌اند یا به من رسیده است، مگر آن کسی که این مطلب به‌گوشش رسیده و در قلبش جای گرفته، بلند نشود. هفده نفر برخاستند، از جمله: خزیمه بن ثابت، سهل بن سعد، عدی بن حاتم، عقبه بن عامر، ابوایوب انصاری، ابوسعید خدری، ابوشریح خزاعی، ابوقدامه انصاری، ابولیلی، ابوالهیثم بن تیهان، و مردانی از قریش. امیرالمؤمنین علیه السلام به آنان گفت: آنچه شنیده‌اید بیان کنید. آنها گفتند: شهادت می‌دهیم که ما همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله از حجّةالوداع آمدیم، تا وقتی ظهر شد، پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون آمد و دستور داد درختانی هرس و بریده شدند و روی آنها پارچه‌ای انداخته شد. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله ندا داد به نماز، ما بیرون رفتیم و نماز خواندیم. سپس پیامبر ایستاد، خدا را حمد و ثنا کرد و گفت: ای مردم، شما چه می‌گویید؟ آنان گفتند: به تحقیق که ابلاغ کردید. پیامبر گفت: خدایا شاهد باش. سه بار گفت. سپس فرمود: من به‌زودی دعوت می‌شوم، دعوت را پاسخ می‌گویم و من مورد سؤال قرار می‌گیرم و شما نیز مورد سؤال قرار می‌گیرید. سپس فرمود: ای مردم، من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: کتاب خدا و عترت و اهل بیت من، اگر به آنها چنگ بزنید، هرگز گمراه نخواهید شد. پس مواظب باشید پس از من چگونه با آنها رفتار خواهید کرد و این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا به کنار حوض در قیامت بازگردند، این خبر را از لطیف خبیر به من رسیده است. سپس فرمود: خدا مولای من است و من مولای مؤمنانم. آیا نمی‌دانید که من نسبت به شما از خودتان سزاوارترم؟ آنان گفتند: بله، این را سه بار گفتیم. سپس دست شما را گرفت ای امیر مؤمنان، بالا برد و فرمود: هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست، خدایا دوست بدار هر کس او را دوست دارد و دشمن بدار هر کس با او دشمنی کند. آنگاه امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: شما راست گفتید و من بر این امر از شاهدانم».[۹]
زندگی و شخصیت
به‌نقل از منابع، سهل بن سعد بن مالک ساعدی خزرجی انصاری از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که در زمان شهادت حضرت ۱۵ سال بیشتر نداشت.[۱۰] گفته شده که نام اولیه‌اش حزن بود که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به سهل تغییر داد.[۱۱]
ازجمله فضایل سهل به دو بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله، نمازگزاردن به دو قبله و همچنین تمجید پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره شده است.[۱۲] نیز، خواهرانش از زنان بیعت‌کننده با پیامبر در مدینه برشمرده شده‌اند.[۱۳] او از شرکت‌کنندگان جنگ تبوک بوده است.[۱۴]
بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله
در جریان واقعه کربلا، امام حسین علیه السلام در خطبه‌ای که برای بیداری کوفیان خواند، سهل بن سعد را به‌عنوان شاهد بر فضایل خود در کلام رسول‌الله معرفی صلی الله علیه و آله کرد: «اگر مرا باور ندارید هنوز کسانی در میان شما هستند که اگر در این باره از آنها بپرسید به شما می‌گویند؛ از جابر بن عبدالله انصاری، ابوسعید خدری، سهل بن سعد ساعدی، زید بن ارقم و انس بن مالک بپرسید تا به شما بگویند که این سخن پیامبر (این دو سرور جوانان بهشت هستند) را درباره من و برادرم از رسول خدا شنیده‌اند».[۱۵]
روایاتی دیگر از رخدادهای پس از شهادت امام حسین علیه السلام از او نقل شده است: وقتی که اهل بیت امام حسین علیه السلام را به شام بردند، سهل خود را به کاروان اهل بیت(ع) رساند و به سکینه دختر امام حسین گفت: اگر خواسته‌ای داردی به من بگو. او خواست سر امام را کمی با فاصله از کاروان حمل کنند تا مردم کمتر به آنان بنگرند؛ او نیز با دادن ۴۰۰ دینار به نیزه‌دار این خواسته را عملی کرد.[۱۶] نقل دیگری از او وجود دارد که در آن سیمای سر امام حسین علیه السلام بر نیزه را وصف کرده است.[۱۷]
در نقلی آمده که در زمان حکومت آل مروان، در حضور سهل بن سعد، با اهانت به کنیه ابوتراب امیرالمؤمنین علیه السلام، سهل و عقیده‌اش مورد تحقیر قرار گرفت، اما او با نشان‌دادن وفاداری خود به امیرالمؤمنین علیه السلام این اهانت‌ها را پاسخ داد.[۱۸] عمر او هنگام درگذشت بین ۹۶ تا ۹۹ سال گزارش شده و گفته شده که او آخرین صحابه در قید حیات در مدینه بوده است.[۱۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۵۰؛ دانشنامه غدیر، ج۱۳، ص۶۷.
- ↑ کتاب الولایه، ص۱۹۶–۱۹۷.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۷.
- ↑ جواهر العقدین، ج۲، ص۸۰.
- ↑ ینابیع المودة، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ تاریخ آل محمد علیهم السلام، ص۵۸.
- ↑ استجلاب ارتقاء الغرف، ج۱، ص۳۴۹.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۳۵۸.
- ↑ اسد الغابه، ج۲، ص۳۲۰.
- ↑ اسد الغابه، ج۲، ص۳۲۰.
- ↑ الجمل، ص۱۰۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۷۸.
- ↑ معجم الصحابه، ج۳، ص۹۲.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۲۵.
- ↑ بحار الانوار، ج۴۵، ص۱۲۷.
- ↑ کامل بهائی، ص۶۴۰.
- ↑ تاریخ الطبری ج۲، ص۴۰۹.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۶۶۵.
منابع
- استجلاب ارتقاء الغرف بحب اقرباء الرسول صلی الله علیه و سلم و ذوی الشرف؛ محمد بن عبدالرحمن سخاوی، تحقیق: نزار المنصوری، قم: مؤسّسة المعارف الاسلامیة، ۱۴۲۱ق.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ آل محمد علیهم السلام؛ قاضی بهلول بهجت زنگنه‌زوری، تهران: بنیاد بعثت، ۱۳۷۰ش.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا، بی‌تا.
- الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة؛ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (شیخ مفید)، تحقیق: علی میرشریفی، قم: بوستان کتاب، ۱۴۱۳ق.
- جواهر العقدین فی فضل الشرفین؛ علی بن عبدالله سمهودی، بغداد: مطبعة العانی، ۱۴۰۵ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- کامل بهائی؛ حسن بن علی طبری، تحقیق: اکبر صفدری قزوینی، تهران: انتشارات مرتضوی، ۱۳۸۳ش.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- معجم الصحابة؛ عبدالله بن محمد بغوی، تحقیق: محمد الأمین بن محمد الجکنی، کویت: مکتبة دار البیان، ۱۴۲۱ق.
- ینابیع المودة لذوی القربی ؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.