ضحاک بن مزاحم هلالی خراسانی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوالقاسم ضحاک بن مزاحم بن یزید هلالی خراسانی |
| سرشناسی | از تابعین |
| وفات | ۱۰۲ یا ۱۰۵ق |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سعید بن جبیر • ابنعباس |
| مذهب | اهل سنت یا امامی مجهول |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر قرآن • حدیث |
| علت شهرت | روایت حدیث غدیر |
ضَحّاک بن مُزاحم هلالی خراسانی از جمله تابعینی دانسته شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. حموینی در فرائد السمطین حدیث غدیر را از ضحاک بن مزاحم و او از ابنعباس روایت کرده است. او از مفسران و راویان تابعی سده نخست هجری است که بهسبب تبحر در تفسیر قرآن و نقل روایت از بزرگان عصر خود شهرت یافته است. در منابع، گاه بهعنوان خراسانی و گاه با نسبت کوفه معرفی شده است. ضحاک از اهالی بلخ و سمرقند بود و در این شهرها اقامت داشت.
ضحاک از اصحاب امام زین العابدین علیه السلام شمرده شده و شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام علی بن الحسین علیه السلام آورده و تابعی دانسته است. برخی از رجالیان شیعه، از جمله عبدالله مامقانی، او را «امامی» مجهول دانستهاند. گفته شده که در مورد وثاقت و اعتبار روایات ضحاک اختلاف نظر وجود دارد؛ احمد بن حنبل، یحیی بن معین، ابو زرعه، ابنحبان، عجلی و دارقطنی او را توثیق کردهاند و ابن حجر او را از رجال حدیث چهار کتاب صحیح اهل سنت دانسته است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
ضحاک بن مزاحم هلالی خراسانی از جمله تابعینی دانسته شده که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است.[۱] حموینی در فرائد السمطین حدیث غدیر را از ضحاک بن مزاحم و او از ابنعباس روایت کرده است:
أبو القاسم [سليمان] بن أحمد الطبراني عن الحسين بن [إسحاق] التستري عن يوسف بن محمد بن سابق، عن أبي مالك الجنبي عن جويبر عن الضحاك، عن عبداللّه بن عباس: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يوم غدير خمّ: اللهم أعنه و أعن به، و ارحمه و ارحم به، و انصره و انصر به، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه؛ از عبداللّه بن عباس: رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز غدير خم به دعا درباره على علیه السلام پرداخت و فرمود: بار خدايا او را يارى فرما و بهسبب او مسلمانان را يارى كن و او را مورد رحم و عطوفت خود قرار ده و بهسبب او بر مسلمانان رحم آور، و نصرت خود را شامل حال او فرما و بهسبب او مسلمانان را نصرت عطا كن، بار خدايا دوست بدار آنكس را كه او را دوست دارد و دشمن دار آنكس را كه او را دشمن دارد».[۲]
شخصیت و وثاقت
بهنوشتهٔ برخی محققان، ابوالقاسم (ابومحمد) ضحاک بن مزاحم بن یزید هلالی خراسانی از مفسران و راویان تابعی سده نخست هجری است که بهسبب تبحر در تفسیر قرآن و نقل روایت از بزرگان عصر خود شهرت یافته است. در منابع، گاه بهعنوان خراسانی و گاه با نسبت کوفه معرفی شده است. ضحاک از اهالی بلخ و سمرقند بود و در این شهرها اقامت داشت.[۳]
ضحاک از حاملان علم و از تابعان بزرگ بهشمار رفته و بهویژه از سعید بن جبیر، که خود از چهرههای برجسته تفسیر بوده، روایت کرده است. او در علم تفسیر بسیار توانا بود و آراء بیمانندی ارائه داده است.[۴] وی دارای دو تفسیر کبیر و صغیر بوده که هر دو، مرجع بسیاری از مفسران بزرگ بعد از خود، مانند طبری و طبرسی قرار گرفته است.[۵]
ابنندیم نیز از کتاب تفسیر او با عنوان «تفسیر نهشل عن الضحاک بن مزاحم» یاد کرده است.[۶] داودی در طبقات المفسرین او را در شمار مفسران آورده و تصریح کرده که عبید بن سلیمان تفسیر او را روایت کرده است.[۷] بسیاری از کتابهای تفسیری شیعه و سنی، از جمله جامع البیان طبری، الدر المنثور سیوطی، الجامع لاحکام القرآن قرطبی، فتح القدیر شوکانی، زاد المسیر ابنجوزی، تفسیر القرآن عبدالرزاق، مجمع البیان طبرسی، تفسیر القمی و تفسیر فرات الکوفی از ضحاک روایت یا نکته تفسیری نقل کردهاند که این نیز گواهی دیگر بر جایگاه تفسیری او دانسته شده است.[۸]
ضحاک از اصحاب امام زین العابدین علیه السلام شمرده شده و شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام علی بن الحسین علیه السلام آورده و تابعی دانسته است.[۹] برخی از رجالیان شیعه، از جمله عبدالله مامقانی، او را «امامی» مجهول دانستهاند.[۱۰] در میان استادان و راویانی که ضحاک از آنان حدیث نقل کرده نامهایی چون ابنعباس، ابوسعید خدری، ابن عمر، انس بن مالک، اسود بن عامر، سعید بن جبیر، عطاء و طاووس بهچشم میخورد.[۱۱] با این حال، برخی از اهل علم معتقدند که او ابنعباس را ندیده و تنها سعید بن جبیر را در شهر ری ملاقات کرده و تفسیر را از او آموخته است.[۱۲] در مقابل، در برخی نقلها آمده که ضحاک هفت سال با ابنعباس مجاورت داشته است.[۱۳] از جمله کسانی که از ضحاک روایت نقل کردهاند، به عمارة بن ابیحفصه، ابو سعد بقال، جویبر بن سعید، مقاتل بن حیان، علی بن حکم، ابوروَق عطیه، ابوجناب کلبی، نهشل بن سعید، عمر بن رماح، عبدالعزیز بن ابی رواد و قره بن خالد اشاره شده است.[۱۴]
گفته شده که ضحاک علاوه بر علم، معلمی دلسوز و پرتلاش بود؛ گفتهاند که او مکتبی بزرگ با سه هزار کودک داشت و خود سوار بر الاغ میشد و بر شاگردانش نظارت میکرد. او در تفسیر قرآن و قصهگویی مهارت ویژهای داشت و سفیان ثوری دربارهاش گفته است که ضحاک بدون دریافت هیچ اجرتی به آموزش میپرداخت. نقل شده که ضحاک تا سن هشتاد سالگی همچنان نیرومند بود. درباره سال وفات او نیز اختلاف است: برخی سال ۱۰۲، برخی ۱۰۵ و برخی دیگر ۱۰۶ هجری قمری را زمان وفات او دانستهاند.[۱۵]
وثاقت
گفته شده که در مورد وثاقت و اعتبار روایات ضحاک اختلاف نظر وجود دارد؛ احمد بن حنبل، یحیی بن معین، ابو زرعه، ابنحبان، عجلی و دارقطنی او را توثیق کردهاند و ابن حجر او را از رجال حدیث چهار کتاب صحیح اهل سنت دانسته است. اما یحیی بن سعید او را تضعیف کرده و برخی گفتهاند که در روایت تدلیس میکرده است. داوودی نیز با اینکه او را صدوق دانسته، اشاره کرده که فراوان مرسل بدون سند روایت میکرده است.[۱۶]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۱۵۳؛ چکیده عبقات الانوار، ص۱۷۰.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۶۷.
- ↑ التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۴۱–۲۴۲.
- ↑ التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۴۲.
- ↑ التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۴۲.
- ↑ الفهرست، ص۵۱.
- ↑ طبقات المفسرین، ج۱، ص۲۲۲.
- ↑ تاریخ تفسیر قرآن کریم، ص۱۷۰–۱۷۱.
- ↑ رجال الطوسی، ص۱۱۶.
- ↑ تنقیح المقال، ج۳۶، ص۱۶۹.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۵۹۸–۶۰۰. الرواة المشترکون، ج۱، ص۵۰۱.
- ↑ تاریخ تفسیر قرآن کریم، ص۱۷۱.
- ↑ تاریخ تفسیر قرآن کریم، ص۱۷۱.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۵۹۸–۶۰۰؛ الرواة المشترکون، ج۱، ص۵۰۱.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۵۹۹–۶۰۰.
- ↑ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۵۹۹–۶۰۰؛ تنقیح المقال، ج۳۶، ص۱۷۱.
منابع
- تاریخ تفسیر قرآن کریم؛ علیاکبر بابایی، قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، بیتا.
- التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب؛ محمدهادی معرفت، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۴۲۵ق.
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، تحقیق: محی الدین و محمدرضا مامقانی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- رجال الطوسی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- الرواة المشترکون بین الشیعة و السنة: دراسه تسلط الضوء علی جانب من احوالهم و آرائهم و النقاط المضیئه فی حیاتهم؛ حسین عزیزی و همکاران، تهران: مرکز التحقیقات و الدراسات العلمیة المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- طبقات المفسرین؛ علی بن محمد داودی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- الفهرست؛ محمد بن اسحاق (ابنندیم)، بیروت: دارالمعرفة، بیتا.