عطیة بن سعد بن جناده عوفی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | عطیّه بن سعد بن جناده عوفی |
| سرشناسی | از تابعین |
| وفات | ۱۱۱ق |
| خویشان سرشناس | سعد بن جناده (پدر و از صحابه) |
| اطلاعات علمی | |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر قرآن • حدیث • فقه |
| علت شهرت | نقل حدیث غدیر • همراهی با جابر بن عبدالله انصاری در نخستین زیارت اربعین امام حسین علیه السلام |
عطیة بن سعد بن جُناده عوفی از تابعین برجسته شیعی بهشمار رفته که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است. احمد بن حنبل در مسند، سبط ابنجوزی در تذکرة الخواص و متقی هندی در کنز العمال حدیث غدیر را از عطیة بن جناده نقل کردهاند.
عطیه عوفی از تابعین و از راویان مورد اعتماد شیعه و اهل سنت دانسته شده است. او شاگردانی چون ابنعباس، جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن عمر و ابوسعید خدری داشت و خود نیز روایات بسیاری را نقل کرده است. ابنسعد و دیگر رجالیون اهل سنت، او را فردی ثقه و صالح دانستهاند.
عطیه افزون بر نقل حدیث، در تفسیر قرآن نیز جایگاه ویژهای داشت و گفته میشود پنج جلد تفسیر قرآن تألیف کرده است. وی خود نقل میکند که سه بار تفسیر کامل قرآن را نزد ابنعباس فراگرفته و هفتاد بار قرآن را نزد او تلاوت کرده است.
عطیة بن سعد در رخدادهای مهم سیاسی و دینی عصر خود حضور داشته است؛ از جمله: قیام مختار و قیام عبدالرحمن بن محمد بن اشعث علیه حجاج بن یوسف. یکی از نقاط برجسته زندگی عطیه، همراهی او با جابر بن عبدالله انصاری در نخستین زیارت اربعین امام حسین علیه السلام دانسته شده است.
جایگاه: راوی حدیث غدیر
عطیة بن سعد بن جناده عوفی از تابعین برجسته شیعی بهشمار رفته که حدیث غدیر را از صحابه نقل کرده است.[۱] احمد بن حنبل در مسند،[۲] سبط ابنجوزی در تذکرة الخواص[۳] و متقی هندی در کنز العمال[۴] حدیث غدیر را از عطیة بن جناده نقل کردهاند.
روایت او در مسند احمد بن حنبل چنین آمده است: حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ يَعْنِي ابْنَ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ خَتَنًا لِي حَدَّثَنِي عَنْكَ، بِحَدِيثٍ فِي شَأْنِ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ، فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْكَ، فَقَالَ: إِنَّكُمْ مَعْشَرَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فِيكُمْ مَا فِيكُمْ، فَقُلْتُ لَهُ: لَيْسَ عَلَيْكَ مِنِّي بَأْسٌ، فَقَالَ: نَعَمْ، كُنَّا بِالْجُحْفَةِ فَخَرْجَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَيْنَا ظُهْرًا وَهُوَ آخِذٌ بِعَضُدِ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟ قَالُوا: بَلَى. قَالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ، فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ؛ عطیة بن سعد بن جناده عوفی مىگويد: به زید بن ارقم گفتم که داماد من از قول تو درباره على بن ابىطالب علیه السلام ماجراى غدير را نقل كرده و من دوست دارم از خودت بشنوم. زيد گفت: هنگام ظهر بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله بيرون آمد و سپس در حالى كه بازوى على بن ابىطالب علیه السلام را گرفته بود گفت: اى مردم، آيا قبول داريد من نسبت به مردم صاحب اختيارتر از خود آنانم؟ گفتند: آرى. فرمود: هر کس من مولای اویم، پس علی مولای اوست».[۵]
شخصیت و وثاقت
عطیة بن سعد بن جناده عوفی از شخصیتهای برجسته شیعه در سده نخست هجری و از تابعین بهشمار رفته است. او در کوفه، در فاصله سالهای ۳۶ تا ۴۰ هجری قمری، همزمان با خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، دیده به جهان گشود. پدرش سعد بن جناده، از صحابه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و از قبیله بنیعوف بن امرؤالقیس بود و مادرش نیز از اهالی روم و از آزادشدگان بهشمار میرفت.[۶]
نقل شده که پس از تولد عطیه، پدرش او را نزد امیرالمؤمنین علیه السلام برد و از او خواست تا نامی برای فرزندش انتخاب کند. امام او را در آغوش گرفت و فرمود: «هذا عطیة الله؛ این موهبت خداوند است» و بدین سبب نام او را «عطیه» گذاشتند. کنیهاش «ابوالحسن» و از القابش به عوفی، جدلی، قیسی و کوفی اشاره شده است.[۷]
عطیه عوفی از تابعین و از راویان مورد اعتماد شیعه و اهل سنت دانسته شده است. او شاگردانی چون ابنعباس، جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن عمر و ابوسعید خدری داشت و خود نیز روایات بسیاری را نقل کرده است. ابنسعد و دیگر رجالیون اهل سنت، او را فردی ثقه و صالح دانستهاند.[۸]
عطیه افزون بر نقل حدیث، در تفسیر قرآن نیز جایگاه ویژهای داشت و گفته میشود پنج جلد تفسیر قرآن تألیف کرده است. وی خود نقل میکند که سه بار تفسیر کامل قرآن را نزد ابنعباس فراگرفته و هفتاد بار قرآن را نزد او تلاوت کرده است.[۹]
عطیه دارای فرزندانی به نامهای علی، حسن، حسین و عبدالله بود. فرزندش حسن نیز پسری به نام حسین داشت که در دوران هارون الرشید منصب قضاوت را بر عهده گرفت. نسل عطیه با لقب عوفی شناخته میشوند.[۱۰]
رخدادهای مهم حیات
عطیة بن سعد در رخدادهای مهم سیاسی و دینی عصر خود حضور داشته است؛ از جمله:
- در قیام مختار ثقفی شرکت کرد و به فرمان مختار، برای نجات بنیهاشم و محمد بن حنفیه به مکه اعزام شد.[۱۱]
- در قیام عبدالرحمن بن محمد بن اشعث علیه حجاج بن یوسف شرکت نمود. پس از شکست قیام، به فارس گریخت. حجاج بن یوسف دستور داد که عطیه را احضار کرده و وادار به لعن امیرالمؤمنین علیه السلام کنند. عطیه از این کار امتناع ورزید و به همین دلیل چهارصد ضربه شلاق خورد و موی سر و صورتش تراشیده شد.[۱۲]
- یکی از نقاط برجسته زندگی عطیه، همراهی او با جابر بن عبدالله انصاری در نخستین زیارت اربعین امام حسین علیه السلام دانسته شده است. این واقعه، عطیه را بهعنوان یکی از نخستین زائران اربعین در تاریخ شیعه مشهور کرد. او نقل میکند که همراه جابر به کربلا رفت و جابر پس از غسل در فرات، با آداب خاص به زیارت قبر امام حسین علیه السلام پرداخت.[۱۳]
- عطیه، پس از تحمل شکنجههای حجاج، مدتی در خراسان زندگی کرد. با روی کار آمدن عمر بن هبیره در عراق، عطیه با نامهای از او اجازه بازگشت به کوفه را گرفت و سرانجام در سال ۱۱۱ق در کوفه درگذشت.[۱۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۱۵۷؛ چکیده عبقات الانوار، ص۱۷۳.
- ↑ مسند احمد، ج۳۲، ص۲۹.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۳۶.
- ↑ کنز العمال، ج۱۳، ص۱۰۴؛ کنز العمال، ج۱۳، ص۱۰۵.
- ↑ مسند احمد، ج۳۲، ص۲۹.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۰۵؛ ج۲۰، تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۱۴۷–۱۴۹.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۰۵؛ تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۱۴۵–۱۴۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۰۵؛ تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۱۴۶.
- ↑ تنقیح المقال، ج۲، ص۲۵۳.
- ↑ الأنساب، ج۹، ص۴۰۵.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۷۵–۷۶.
- ↑ تاریخ الاسلام، ج۷، ص۴۲۴.
- ↑ بحار الانوار، ج۹۸، ص۱۹۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۰۵.
منابع
- الانساب؛ عبد الکریم بن محمد سمعانی مروزی، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- تذکرة الخواص؛ یوسف بن قزاوغلی (سبط ابنجوزی)، قم: منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
- تنقیح المقال فی علم الرجال؛ عبدالله مامقانی، نجف: بینا، بیتا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، بهکوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسامالدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
- مسند أحمد؛ أحمد بن محمد بن حنبل شیبانی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.