مدح امیرالمؤمنین علیه السلام در قرآن و خطبه غدیر
مدح امیرالمؤمنین علیه السلام در قرآن و خطبه غدیر از موضوعات مطرح‌شده در خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخشی از خطبه، هنگام معرفی فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، می‌فرماید:
وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ؛ و هیچ آیه مدح و ستایشی در قرآن نازل نشده مگر درباره او.
در شرح این عبارت، برخی عالمان و پژوهشگران امامیه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از برجسته‌ترین مصادیق آیات ستایش مؤمنان، پرهیزکاران، مجاهدان و نیکوکاران دانسته‌اند.[۱]
این برداشت بر جایگاه ممتاز آن حضرت در برخورداری از فضائل ایمانی و اخلاقی تأکید دارد. بااین‌حال، از نظر روش تفسیر قرآن باید میان معنای عمومی آیات مدح، شأن نزول خاص و تطبیق روایی یک آیه بر امیرالمؤمنین علیه‌السلام تفاوت گذاشت.
بنابراین، مدح امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این فراز به معنای نفی شمول عمومی آیات ستایش نسبت به دیگر مؤمنان نیست؛ بلکه در تفسیر امامیه، بر جامعیت فضائل و جایگاه ممتاز آن حضرت در میان مصادیق ستوده‌شده قرآن دلالت دارد.
عبارت خطبه غدیر
در بخشی از خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله چند ویژگی امیرالمؤمنین علیه‌السلام را در کنار یکدیگر بیان می‌کند:
وَاللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَأَنَا عَنْهُ رَاضِيَانِ، وَمَا نَزَلَتْ آيَةُ رِضًى إِلَّا فِيهِ، وَمَا خَاطَبَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ، وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ؛ خداوند عزوجل و من از او خشنودیم؛ هیچ آیه رضایتی نازل نشده مگر درباره او؛ خداوند مؤمنان را خطاب نکرده مگر اینکه از او آغاز کرده است؛ و هیچ آیه مدحی در قرآن نازل نشده مگر درباره او.[۲]
در این مجموعه، سه موضوع قرآنی درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام مطرح شده است:
- رضایت خداوند از آن حضرت؛
- تقدم آن حضرت در خطاب‌های قرآنی به مؤمنان؛
- جایگاه آن حضرت در آیات مدح و ستایش.
هر یک از این موضوعات، قابلیت بررسی مستقل در تفسیر روایی و مطالعات قرآنی غدیر را دارد.
معنای مدح در قرآن
«مدح» در زبان عربی به معنای ستایش و یادکرد ویژگی‌های پسندیده است.
در قرآن، ستایش انسان‌ها معمولاً با ویژگی‌هایی مانند ایمان، تقوا، عدالت، جهاد، انفاق، صبر، احسان و وفاداری به پیمان ارتباط دارد. برخی آیات، گروهی از بندگان را با اوصاف عمومی می‌ستایند و برخی دیگر به اعمال یا رخدادهایی اشاره می‌کنند که در منابع تفسیری برای آنها مصادیق مشخصی گزارش شده است. ازاین‌رو، در بررسی مدح امیرالمؤمنین علیه‌السلام باید دو نوع آیه را از یکدیگر تفکیک کرد:
- نخست: آیاتی که دارای مضمون عمومی ستایش‌اند و بر اساس تفسیر روایی یا اعتقادی، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته آنها دانسته می‌شود.
- دوم: آیاتی که در برخی روایات تفسیری، نزول آنها با رفتار، فضیلت یا واقعه‌ای مربوط به امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط یافته است.
این تفکیک، از تعمیم بی‌دلیل شأن نزول خاص به همه آیات مدح جلوگیری می‌کند.
تفسیر فراز «وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ»
برخی شارحان خطبه غدیر، عبارت «وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ» را ناظر به جامعیت فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام دانسته‌اند.[۳] بر اساس این تفسیر، هنگامی که قرآن از مؤمنان راستین، پرهیزکاران، مجاهدان، عالمان، نیکوکاران یا صاحبان دیگر فضائل انسانی ستایش می‌کند، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته آن فضائل است.
در این برداشت، مقصود آن نیست که همه آیات مدح از نظر تاریخی تنها درباره یک فرد نازل شده باشند؛ بلکه مدح‌های قرآنی از جهت مصداق برتر و جامع صفات کمال، بر آن حضرت نیز تطبیق می‌شوند. در پژوهش‌های غدیری نیز این عبارت در چارچوب معرفی جایگاه قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در جریان خطبه غدیر تفسیر شده است.[۴]
آیات مدح و مصداق اکمل
«مصداق اکمل» به فردی گفته می‌شود که یک ویژگی عمومی را در مرتبه‌ای برجسته و کامل داراست. برای نمونه، هنگامی که قرآن از مجاهدان در راه خدا یا مؤمنان فداکار ستایش می‌کند، حکم آیه می‌تواند شامل همه کسانی شود که واجد آن ویژگی‌اند. در عین حال، یک روایت تفسیری ممکن است فرد مشخصی را به‌عنوان نمونه برجسته آن معرفی کند. بر این اساس، در شرح خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته ایمان، جهاد، تقوا و دیگر فضائل دانسته شده است.[۵]
این شیوه تفسیر با عنوان «تطبیق» یا «جری و تطبیق» شناخته می‌شود؛ یعنی بیان مصداقی برای یک مضمون عمومی قرآنی، بدون آنکه معنای آیه الزاماً به همان فرد محدود شود.
نمونه‌های قرآنی مدح امیرالمؤمنین علیه‌السلام
آیه ۶۹ سوره عنکبوت؛ ستایش مجاهدان
خداوند می‌فرماید:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ؛ و کسانی که در راه ما مجاهدت کنند، قطعاً آنان را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم؛ و بی‌گمان خداوند با نیکوکاران است.
(عنکبوت:۶۹) این آیه از کسانی ستایش می‌کند که در راه خدا مجاهدت می‌کنند و وعده هدایت الهی را به آنان می‌دهد. مفهوم آیه عمومی است و به یک شخص اختصاص ندارد. در شرح خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام به دلیل جایگاه برجسته خود در جهاد و یاری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، از مصادیق ممتاز این آیه معرفی شده است.[۶]
بنابراین، ارتباط این آیه با امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این بحث از نوع تطبیق مضمون عمومی آیه است، نه اثبات شأن نزول اختصاصی آن.
آیه ۱۱۱ سوره توبه؛ ستایش فداکاری مؤمنان
قرآن می‌فرماید:
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ؛ خداوند از مؤمنان جان‌ها و اموالشان را خریده است تا بهشت برای آنان باشد. (توبه:۱۱۱) این آیه معامله معنوی مؤمنان با خداوند را بیان می‌کند و از کسانی ستایش می‌کند که جان و مال خود را در راه او فدا می‌کنند. در تفسیر برخی شارحان خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام به سبب فداکاری‌هایش در راه اسلام، از مصادیق برجسته این مضمون دانسته شده است.[۷] از نظر تفسیری، این آیه حکم و مضمونی عمومی دارد و شامل دیگر مؤمنان واجد شرایط نیز می‌شود.
آیه ۲۰۷ سوره بقره؛ فداکاری در راه رضایت خداوند
خداوند می‌فرماید:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ؛ و از مردم کسی است که جان خود را برای به دست آوردن خشنودی خداوند می‌فروشد؛ و خداوند نسبت به بندگان مهربان است. (بقره:۲۰۷) در شماری از منابع تفسیری و روایی شیعه، این آیه با فداکاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در واقعه لیلة المبیت مرتبط دانسته شده است. بر اساس این گزارش، آن حضرت در شب هجرت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بستر ایشان خوابید تا جان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از خطر دشمنان محفوظ بماند. این گزارش در مباحث فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام یکی از نمونه‌های مهم ارتباط مدح قرآنی با رفتار آن حضرت است.
آیه ۵۵ سوره مائده؛ ولایت و ایمان
قرآن می‌فرماید:
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛ سرپرست شما تنها خداوند و پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند. (مائده:۵۵) در تفسیر امامیه، این آیه با واقعه بخشیدن انگشتر از سوی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در حال رکوع مرتبط دانسته شده و از ادله قرآنی ولایت آن حضرت به‌شمار می‌رود. این آیه برخلاف دو نمونه نخست، صرفاً برای بیان یک فضیلت عمومی مطرح نشده، بلکه در منابع تفسیری شیعه دارای گزارش شأن نزول مشخص درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
در میان مفسران اهل‌سنت نیز گزارش‌هایی درباره ارتباط این آیه با آن حضرت نقل شده است.
آیات ۸ و ۹ سوره انسان؛ ستایش ایثار
قرآن می‌فرماید:
وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا؛ و خوراک را با وجود علاقه به آن، به نیازمند و یتیم و اسیر می‌دهند. (انسان:۸) و در ادامه: إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا؛ ما شما را تنها برای رضای خداوند اطعام می‌کنیم و از شما پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم. (انسان:۹)
- در روایات تفسیری شیعه، این آیات با ایثار امیرالمؤمنین علیه‌السلام، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و خاندان ایشان مرتبط دانسته شده است.
این گزارش در برخی منابع اهل‌سنت نیز آمده است. در خطبه غدیر نیز پس از بیان جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در آیات مدح، به سوره انسان اشاره شده است. ازاین‌رو، آیات سوره انسان از نمونه‌های مهم ارتباط مدح قرآنی با فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام در پژوهش‌های غدیری به‌شمار می‌روند.
مدح امیرالمؤمنین علیه‌السلام در روایات تفسیری
در منابع حدیثی و تفسیری اهل‌سنت، گزارش‌هایی درباره جایگاه ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در آیات قرآن نقل شده است. یکی از مشهورترین گزارش‌ها، سخنی منسوب به ابن‌عباس است که بر جایگاه ممتاز آن حضرت در خطاب‌های قرآنی به مؤمنان تأکید می‌کند.
گزارش فضائل الصحابة
در فضائل الصحابة از ابن‌عباس نقل شده است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در میان مخاطبان آیات ایمان جایگاهی ممتاز دارد.[۸] این مضمون با الفاظ نزدیک در منابع دیگری نیز گزارش شده است.
گزارش المعجم الکبیر
در المعجم الکبیر نیز از ابن‌عباس روایتی درباره جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در آیات خطاب به مؤمنان آمده است.[۹]
گزارش الشریعة
در الشریعة نیز گزارشی در فضائل قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است.[۱۰]
دیگر منابع
گزارش‌هایی با مضامین نزدیک در منابع دیگری نیز آمده‌اند:
- حلیة الأولیاء؛[۱۱]
- کفایة الطالب؛[۱۲]
- مجمع الزوائد؛[۱۳]
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛[۱۴]
- الصواعق المحرقة؛[۱۵]
- شواهد التنزیل.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹]
باید توجه داشت که این گزارش‌ها الزاماً همگی لفظ «وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ» را نقل نمی‌کنند. برخی از آنها درباره تقدم امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ایمان یا جایگاه ویژه آن حضرت در خطاب‌های «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» هستند. بنابراین، در بررسی سندی و دلالی، باید میان روایت عین عبارت خطبه و روایات هم‌مضمون درباره فضائل قرآنی تفاوت گذاشت.
تفاوت مدح عمومی و شأن نزول اختصاصی
یکی از مهم‌ترین مسائل روش‌شناختی در این موضوع، تفاوت میان آیات عمومی و آیاتی است که دارای گزارش شأن نزول خاص‌اند.
برای نمونه:
| آیه | موضوع مدح | نوع ارتباط با امیرالمؤمنین علیه‌السلام |
|---|---|---|
| عنکبوت: ۶۹ | جهاد در راه خدا | تطبیق عمومی بر مصداق برجسته مجاهدان |
| توبه: ۱۱۱ | فداکاری جان و مال | تطبیق عمومی بر ایثار و جهاد آن حضرت |
| بقره: ۲۰۷ | فداکاری برای رضایت خداوند | ارتباط با لیلة المبیت در برخی روایات تفسیری |
| مائده: ۵۵ | ولایت و انفاق در حال رکوع | گزارش شأن نزول درباره آن حضرت در منابع تفسیری |
| انسان: ۸–۹ | ایثار و اطعام نیازمندان | گزارش تفسیری درباره امیرالمؤمنین و خاندان ایشان |
این جدول نشان می‌دهد که همه آیات مدح از یک نوع ارتباط برخوردار نیستند. برخی آیات دارای معنای عمومی‌اند و برخی در روایات تفسیری با واقعه مشخصی مربوط به امیرالمؤمنین علیه‌السلام پیوند یافته‌اند.
آیا همه آیات مدح در قرآن شأن نزول اختصاصی دارند؟
خیر.
در قرآن، آیات متعددی درباره فضائل عمومی انسان‌ها وجود دارد؛ مانند ستایش صابران، متقین، محسنین، صادقین و مجاهدان. چنین آیاتی ممکن است بر افراد متعدد در زمان‌ها و مکان‌های مختلف صدق کنند. ازاین‌رو، عبارت خطبه غدیر را نباید بدون توضیح به این معنا گرفت که برای هر آیه مدح در قرآن، یک شأن نزول تاریخی مستقل درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام وجود دارد. تفسیر این عبارت به جامعیت فضائل و برترین‌بودن مصداق، راهی است که برخی شارحان خطبه غدیر برای توضیح گستره آن ارائه کرده‌اند.[۲۰]
ارتباط مدح قرآنی با ایمان
قرآن در آیات متعددی ایمان را با رفتارهای پسندیده همراه کرده است. از جمله می‌توان به نماز، انفاق، تقوا، جهاد، وفای به عهد، عدالت و صبر اشاره کرد. در منابع فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، آن حضرت نمونه‌ای برجسته از اجتماع این ویژگی‌ها معرفی شده است. از این جهت، وصف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر را می‌توان در پیوند با جایگاه ایمانی و عملی امیرالمؤمنین علیه‌السلام بررسی کرد.
بااین‌حال، برای انتساب یک آیه مشخص به آن حضرت، باید به روایت یا منبع تفسیری مربوط به همان آیه مراجعه شود.
ارتباط مدح قرآنی با جهاد
یکی از برجسته‌ترین زمینه‌های مدح امیرالمؤمنین علیه‌السلام در منابع تاریخی و روایی، حضور و فداکاری آن حضرت در نبردهای صدر اسلام است. حضور در بدر، احد، خندق و خیبر در منابع سیره و تاریخ گزارش شده است. در شرح خطبه غدیر، آیات مربوط به جهاد و فداکاری به‌عنوان نمونه‌هایی از مدح قرآنی مطرح شده‌اند که امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق برجسته آنها دانسته می‌شود.[۲۱]
این ارتباط از نوع تطبیق فضیلت است، مگر آنکه برای آیه مورد بحث، روایت مستقلی درباره شأن نزول وجود داشته باشد.
ارتباط مدح قرآنی با تقوا و عدالت
تقوا و عدالت از مهم‌ترین معیارهای ارزش‌گذاری انسان‌ها در قرآن‌اند.
خداوند می‌فرماید:
إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ؛ گرامی‌ترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست. (حجرات:۱۳) این آیه معیاری عمومی برای فضیلت انسان‌ها بیان می‌کند. در تفسیر کلامی امامیه، تقوا و عدالت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از ویژگی‌های برجسته آن حضرت شمرده شده است.
اما خود آیه حجرات: ۱۳ به‌صورت مستقیم نام امیرالمؤمنین علیه‌السلام را ذکر نمی‌کند؛ بنابراین، تطبیق آن بر حضرت نیازمند استدلال یا گزارش روایی جداگانه است.
جمع فضائل در شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در شرح خطبه غدیر گفته شده است که اوصاف پسندیده‌ای مانند ایمان، شجاعت، عدالت، سخاوت، علم، تقوا، جهاد و ایثار در شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام اجتماع یافته‌اند.[۲۲] بر اساس این دیدگاه، هنگامی که قرآن از این فضائل ستایش می‌کند، می‌توان امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از برجسته‌ترین مصادیق آن دانست. در این تفسیر، جامعیت فضائل، محور اصلی توضیح عبارت «وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ» است.
- این برداشت، دیدگاهی تفسیری و کلامی در چارچوب فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام است و نباید با ادعای شأن نزول اختصاصی تک‌تک آیات قرآن یکسان دانسته شود.
ارزیابی روایات مرتبط با مدح قرآنی
در بررسی این موضوع، سه دسته گزارش وجود دارد:
- روایت خطبه غدیر که عبارت «وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ» را دربردارد؛
- روایات تفسیری مربوط به نزول آیات مشخص درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
- گزارش‌های کلی درباره برتری آن حضرت در ایمان و فضائل قرآنی.
از نظر علم حدیث، اعتبار هر یک از این گزارش‌ها باید بر اساس سند و منبع همان روایت بررسی شود. همچنین نقل یک گزارش در منابع اهل‌سنت به‌تنهایی به معنای تصحیح آن از سوی همه محدثان اهل‌سنت نیست. در مقابل، وجود اختلاف سندی نیز لزوماً به معنای بی‌اعتباری همه گزارش‌های مربوط به فضائل قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیست. بنابراین، روش دقیق آن است که اصل نقل، ارزیابی سند و تفسیر کلامی جداگانه گزارش شوند.
جایگاه این فراز در خطبه غدیر
این عبارت در بخشی از خطبه غدیر قرار دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام را معرفی می‌کند. در همین بخش، سه موضوع با یکدیگر پیوند یافته‌اند:
- نخست: رضایت خداوند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
- دوم: تقدم و جایگاه ویژه آن حضرت در خطاب‌های قرآنی به مؤمنان.
- سوم: مدح آن حضرت در آیات قرآن.
پس از این عبارات نیز خطبه به موضوع سوره انسان می‌پردازد. از نظر ساختاری، این فراز بخشی از معرفی قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه غدیر است و در کنار دیگر ادله ولایت و امامت آن حضرت مورد توجه پژوهشگران امامیه قرار گرفته است.
نسبت مدح قرآنی با امامت
در اندیشه امامیه، فضائل قرآنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مبانی شناخت جایگاه دینی و شایستگی آن حضرت برای امامت به‌شمار می‌روند. بر اساس این دیدگاه، ایمان، علم، عدالت، شجاعت و تقوای برتر از ویژگی‌های لازم برای رهبری دینی امت هستند. ازاین‌رو، آیات و روایات مربوط به فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کنار حدیث غدیر، حدیث منزلت، حدیث ثقلین و دیگر ادله امامت بررسی می‌شوند.
بااین‌حال، دلالت عبارت «وَلَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ» بر امامت، یک نتیجه استدلالی در کلام امامیه است؛ زیرا در خود این عبارت، واژه «امامت» یا «خلافت» به‌صراحت نیامده است.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۲۲–۲۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ فضائل الصحابة، ج۲، ص۸۱۳، ح۱۱۱۴.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۱۱، ص۲۱۱، ح۱۱۶۸۷.
- ↑ الشریعة، ج۳، ص۱۹۷، ح۱۵۴۸.
- ↑ حلیة الأولیاء، ج۱، ص۶۴.
- ↑ کفایة الطالب، ص۱۳۹–۱۴۰.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۱۲.
- ↑ فضائل الثقلین، ص۱۶۴.
- ↑ الصواعق المحرقة، ص۱۵۵.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۰، ح۱۳.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۶۴، ح۷۰.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۶۸، ح۷۸.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۸۰، ح۸۱.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۳، ص۴۲۵.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانی، تحقیق کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بی‌تا.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- الشریعة؛ محمد بن حسین آجری، تحقیق ولید بن محمد نبیه سیف النصر، مؤسسة قرطبة، ۱۴۱۷ق.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت علیهم‌السلام؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تهران: مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۱ق.
- الصواعق المحرقة فی الرد علی أهل البدع و الزندقة؛ احمد بن محمد ابن حجر هیتمی، تهران: بی‌نا، بی‌تا.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- فضائل الصحابة؛ احمد بن حنبل، تحقیق وصی‌الله محمد عباس، قاهره: دار ابن الجوزی، ۱۴۳۰ق.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم‌السلام، ۱۴۰۴ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی.
- مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.