آیه ولایت در خطبه غدیر
آیه ولایت در خطبه غدیر به استناد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به آیه ۵۵ سوره مائده در یکی از نقل‌های خطبه غدیر اشاره دارد. در این نقل، پیامبر پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان برادر، وصی، خلیفه و امام پس از خود، او را «ولی مؤمنان پس از خدا و پیامبر» می‌خواند و آیه 
إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ؛ ولیّ شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند
(مائده:۵۵) را یادآوری می‌کند.[۱]
در منابع روایی شیعه و شماری از تفاسیر اهل‌سنت، نزول آیه با صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع مرتبط دانسته شده است. مفسران شیعه با توجه به واژه «إِنَّما»، وحدت سیاق ولایت خدا، پیامبر و مؤمن یادشده و گزارش شأن نزول، «ولی» را در این آیه به معنای صاحب ولایت و سرپرستی تفسیر کرده‌اند. در برابر، برخی مفسران اهل‌سنت آن را به معنای دوستی و یاری یا حکمی عام درباره مؤمنان دانسته‌اند.
متن و ترجمه آیه
آیه ولایت، آیه ۵۵ سوره مائده است:
إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ؛ ولیّ شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.(مائده:۵۵)
آیه بعد نیز پذیرش این ولایت را با پیوستن به حزب خدا مرتبط می‌سازد:
وَمَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ؛ و هر کس خدا، پیامبر او و مؤمنان را ولیّ خود بداند، پس بی‌تردید حزب خدا پیروز است.(مائده:۵۶)
آیه ولایت در متن خطبه غدیر
در نقل کتاب الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه و آله پس از معرفی مقام امامت و خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:
وَهُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبارَکَ وَتَعالیٰ بِذلِکَ آیَةً مِنْ کِتابِهِ: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ؛ او پس از خدا و پیامبرش ولیّ شماست و خداوند تبارک و تعالی دراین‌باره آیه‌ای از کتاب خود نازل کرده است: ولیّ شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.[۱]
در ادامه همین نقل، پیامبر صدقه‌دادن در حال رکوع را به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت می‌دهد. ازاین‌رو، استناد به آیه در خطبه دو کارکرد دارد:
- معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان مصداق «الَّذینَ آمَنُوا»؛
- تبیین ولایت آن حضرت در امتداد ولایت خداوند و پیامبر.
این عبارت در نقل الاحتجاج آمده است و در گزارش دانشنامه‌ای نباید بدون بررسی جداگانه، عین همین عبارت به همه نسخه‌ها و نقل‌های خطبه غدیر نسبت داده شود.
شأن نزول آیه
در منابع روایی شیعه و شماری از تفاسیر اهل‌سنت گزارش شده است که نیازمندی وارد مسجد شد و از مسلمانان درخواست کمک کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام که در حال رکوع نماز بود، با اشاره، انگشتر یا مالی را به او بخشید و پس از آن آیه ولایت نازل شد.
گزارش امام باقر علیه السلام
در روایتی منقول از امام باقر علیه السلام آمده است که گروهی از تازه‌مسلمانان از پیامبر درباره ولی و وصی پس از او پرسیدند. پس از نزول آیه ولایت، پیامبر همراه آنان وارد مسجد شد و از نیازمندی که از مسجد بیرون می‌آمد پرسید آیا کسی چیزی به او بخشیده است. او پاسخ داد که امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع انگشتری به او داده است.[۲]
این گزارش، عبارت «وَهُمْ راکِعُونَ» را ناظر به حالت امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام بخشیدن مال می‌داند.
گزارش ثعلبی
احمد بن محمد ثعلبی، مفسر اهل‌سنت، گزارشی از ابن‌عباس و ابوذر غفاری درباره نزول آیه نقل کرده است. بر اساس این گزارش، امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع انگشتر خود را به نیازمندی بخشید. پیامبر پس از آگاهی از این ماجرا، دعایی همانند دعای موسی برای وزارت هارون بیان کرد و سپس آیه ولایت نازل شد.[۳]
نقل این گزارش در یک تفسیر اهل‌سنت نشان می‌دهد که پیوند آیه با صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام منحصر به منابع شیعه نیست؛ بااین‌حال، همه مفسران اهل‌سنت درباره اعتبار سند یا دلالت کلامی آن اتفاق نظر ندارند.
تحلیل واژگان آیه
سه تعبیر در دلالت آیه ولایت نقش اساسی دارند:
«إِنَّما»
«إِنَّما» از ابزارهای حصر است. آغاز آیه با این واژه نشان می‌دهد که ولایتی ویژه برای خدا، پیامبر و مؤمنان دارای اوصاف یادشده بیان شده است.
در استدلال شیعی، حصر موجود در آیه یکی از قرائن آن است که «ولی» تنها به معنای دوست معمولی نیست؛ زیرا دوستی مؤمنان منحصر به این سه عنوان نیست و قرآن همه مؤمنان را برادر یکدیگر معرفی کرده است.
«ولی»
«ولی» در زبان عربی معانی متعددی مانند سرپرست، صاحب اختیار، یاور، دوست و نزدیک دارد. تعیین معنای آن در هر آیه به سیاق و قرائن بستگی دارد.
در تفسیر شیعی، قرارگرفتن ولایت مؤمنِ یادشده در کنار ولایت خدا و پیامبر و نیز وجود ساختار حصر، نشان می‌دهد که مقصود، ولایت و سرپرستی است. برخی مفسران اهل‌سنت «ولی» را در این آیه به معنای دوست و یاور گرفته‌اند.
بنابراین، معنای «ولی» یکی از محورهای اصلی اختلاف تفسیری آیه است.
«وَهُمْ راکِعُونَ»
ظاهر این عبارت می‌تواند حالتی را بیان کند که پرداخت زکات در آن انجام شده است؛ یعنی «درحالی‌که در رکوع‌اند». روایات شأن نزول نیز این برداشت را تأیید می‌کنند.
برخی مفسران «راکعون» را به معنای خاضعان و فروتنان دانسته‌اند. در تفسیر شیعی، هماهنگی عبارت با گزارش صدقه‌دادن در رکوع، معنای نخست را تقویت می‌کند.
مفردبودن مصداق و جمع‌بودن عبارت
در آیه، تعبیر «الَّذینَ آمَنُوا» به‌صورت جمع آمده، ولی گزارش‌های شأن نزول آن را بر امیرالمؤمنین علیه السلام تطبیق می‌کنند. درباره این مسئله چند توضیح مطرح شده است:
- در زبان عربی گاه تعبیر جمع درباره یک فرد، برای بزرگداشت یا بیان حکم در قالبی عمومی به‌کار می‌رود؛
- ممکن است آیه با تعبیری جمع، فضیلت فردی مشخص را بیان و دیگران را به همان رفتار تشویق کرده باشد؛
- برخی مفسران، جمع‌بودن عبارت را دلیلی بر عام‌بودن حکم درباره همه مؤمنان دانسته‌اند.
در تفسیر شیعی، گزارش‌های شأن نزول قرینه تعیین مصداق دانسته می‌شوند و جمع‌بودن عبارت، مانع تطبیق آن بر امیرالمؤمنین علیه السلام به‌شمار نمی‌رود.
دلالت آیه بر ولایت
استدلال شیعه به آیه ولایت بر چند پایه استوار است:
- واژه «إِنَّما» ولایت را منحصر می‌کند؛
- ولایت خدا، پیامبر و مؤمن یادشده در یک ساختار قرار گرفته است؛
- گزارش شأن نزول، مصداق «الَّذینَ آمَنُوا» را معرفی می‌کند؛
- آیه بعد، پذیرش این ولایت را با قرارگرفتن در حزب خدا مرتبط می‌سازد؛
- پیامبر در نقل خطبه غدیر، آیه را بر امیرالمؤمنین علیه السلام تطبیق کرده است.
بر این اساس، متکلمان شیعه آیه ولایت را از دلایل قرآنی ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته‌اند. این نتیجه، حاصل کنار هم قرارگرفتن متن آیه، شأن نزول و تفسیر پیامبر در نقل خطبه است.
ارتباط با مقام امامت
آیه ولایت در نقل خطبه، پس از عبارت مربوط به مقام امامت آمده است. ترتیب مطالب چنین گزارش شده است:
| مرحله | مضمون |
|---|---|
| معرفی شخص | علی بن ابی‌طالب علیه السلام |
| بیان مقام‌ها | برادر، وصی، خلیفه و امام پس از پیامبر |
| بیان منزلت | همانندی جایگاه او با هارون نسبت به موسی، جز در نبوت |
| استناد قرآنی | یادکرد آیه ولایت و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان مصداق آن |
در تفسیر شیعی، این ترتیب نشان می‌دهد که آیه ولایت در خطبه برای تأیید قرآنی جایگاه امامت و سرپرستی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌کار رفته است.[۴]
ارتباط با حدیث غدیر
آیه ولایت و حدیث غدیر هر دو در استدلال شیعه درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام به‌کار می‌روند، اما از نظر متن و جایگاه یکسان نیستند:
- آیه ولایت، آیه‌ای از قرآن و درباره ولایت خدا، پیامبر و مؤمن دارای اوصاف خاص است؛
- حدیث غدیر، سخن پیامبر در واقعه غدیر با عبارت مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ؛ هر کس من مولای اویم، علی نیز مولای اوست است؛
- در نقل خطبه، پیامبر آیه ولایت را بر امیرالمؤمنین علیه السلام تطبیق می‌کند؛
- در تفسیر شیعی، آیه و حدیث یکدیگر را در تبیین ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام تکمیل می‌کنند.
تفاوت این مدخل با «آیه ۵۵ مائده و غدیر»
موضوع اصلی این مدخل، چگونگی استفاده از آیه ولایت در متن خطبه غدیر و ارتباط آن با فرازهای پیشین و پسین خطبه است.
بررسی جامع قرائت‌ها، واژگان، شأن نزول، اسناد روایات و دیدگاه مفسران درباره خود آیه باید در مدخل آیه ۵۵ مائده و غدیر انجام شود. رعایت این تفکیک از تکرار کامل دو مقاله جلوگیری می‌کند.
دیدگاه‌های تفسیری
دیدگاه‌های اصلی درباره آیه را می‌توان چنین خلاصه کرد:
دیدگاه شیعه
مفسران و متکلمان شیعه، با استناد به روایات شأن نزول، «ولی» را به معنای صاحب ولایت و سرپرستی و مصداق «الَّذینَ آمَنُوا» را امیرالمؤمنین علیه السلام می‌دانند. کاربرد آیه در خطبه غدیر نیز از نظر آنان تفسیر و تطبیق نبوی آیه بر آن حضرت است.
دیدگاه‌های اهل‌سنت
در میان عالمان اهل‌سنت دیدگاه واحدی وجود ندارد:
- برخی مفسران، گزارش صدقه‌دادن امیرالمؤمنین علیه السلام در رکوع را نقل کرده‌اند؛
- برخی در اعتبار سند این گزارش مناقشه کرده‌اند؛
- برخی «ولی» را به معنای دوست و یاور گرفته‌اند؛
- برخی آیه را حکمی عام درباره مؤمنان نمازگزار و زکات‌دهنده دانسته‌اند.
ازاین‌رو، صحیح‌تر آن است که دیدگاه هر مفسر با نام و مأخذ خودش گزارش شود و یک روایت یا نظر به همه اهل‌سنت نسبت داده نشود.
پیام‌های فراز
- ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه غدیر با آیه‌ای از قرآن پیوند داده شده است.
- آیه ولایت، ولایت خدا، پیامبر و مؤمن دارای اوصاف خاص را در یک سیاق بیان می‌کند.
- در نقل خطبه، پیامبر مصداق آیه را امیرالمؤمنین علیه السلام معرفی کرده است.
- شأن نزول مشهور آیه با صدقه‌دادن آن حضرت در حال رکوع ارتباط دارد.
- معنای «ولی» و دلالت «وَهُمْ راکِعُونَ» از محورهای اختلاف تفسیری آیه است.
- آیه ولایت و حدیث غدیر از نظر متن متفاوت‌اند، اما در تفسیر شیعی دلالتی هماهنگ دارند.
جستارهای وابسته
آیه ۵۵ مائده و غدیر • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • حدیث غدیر • مقام امامت • مقام خلافت • مقام وصایت • حدیث منزلت در خطبه غدیر • ولایت ائمه علیهم السلام • خطبه غدیر
پانویس
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق سید محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الأمالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- الکشف والبیان عن تفسیر القرآن؛ احمد بن محمد ثعلبی، تحقیق علی عاشور، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- قرآن کریم.