نزول سه مرحله‌ای آیه تبلیغ و خطبه غدیر
نزول سه‌مرحله‌ای آیه تبلیغ عنوانی برای گزارشی روایی است که در آن، فرمان ابلاغ، تأکید بر انجام مأموریت و وعدهٔ حفاظت از مردم، در سه مرحله برای پیامبر صلی الله علیه و آله بیان می‌شود. این گزارش، در روایتی از زراره از امام صادق علیه السلام، به نقل از «جامع الأخبار» در «عوالم العلوم» آمده است.[۱]
در خطبه غدیر نیز پیامبر از سه بار آمدن جبرئیل برای ابلاغ فرمان معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گوید. بااین‌حال، عبارت خطبه به‌تنهایی، تقسیم متن آیه به سه مرحله یا مکان و زمان هر نوبت را مشخص نمی‌کند.[۲]
گزارش دیگری در مقدمهٔ روایت مفصل غدیر، از تکرار فرمان در مواضع مختلف سفر، از جمله موقف حج، مسجد خیف، کراع الغمیم و غدیر خم یاد می‌کند. ازاین‌رو، برای بررسی موضوع باید میان این گزارش‌ها تفاوت گذاشت.
متن فراز خطبه و ترجمه
پیامبر در بیان سبب نزول آیهٔ تبلیغ می‌فرماید:
إِنَّ جَبْرَئِيلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ هَبَطَ إِلَيَّ مِرَارًا ثَلَاثًا، يَأْمُرُنِي عَنِ السَّلَامِ رَبِّي، وَهُوَ السَّلَامُ، أَنْ أَقُومَ فِي هَذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أَبْيَضَ وَأَسْوَدَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَخِي وَوَصِيِّي وَخَلِيفَتِي وَالْإِمَامُ مِنْ بَعْدِي.؛ جبرئیل علیه السلام سه بار نزد من فرود آمد و از سوی پروردگارم، سلام ـ که او سلام است ـ مرا فرمان داد که در این اجتماع به‌پا خیزم و به هر سفید و سیاهی اعلام کنم که علی بن ابی‌طالب، برادر، وصی، جانشین و امام پس از من است.[۳]
در ادامهٔ همین فراز، جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام با جایگاه هارون نسبت به موسی مقایسه شده و بر نبود پیامبری پس از پیامبر اسلام تأکید می‌شود.
معنای «مراراً ثلاثاً»
تعبیر مِرَارًا ثَلَاثًا به سه بار وقوعِ آمدن جبرئیل در ارتباط با فرمان مورد بحث اشاره دارد. محتوای فرمان نیز در ادامه توضیح داده می‌شود: اعلام عمومی جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان برادر، وصی، خلیفه و امام پس از پیامبر.[۴]
در این عبارت، زمان و مکان هر یک از سه نوبت بیان نشده است. همچنین از خود آن نمی‌توان نتیجه گرفت که در هر نوبت، کدام بخش از آیه خوانده شده است؛ این جزئیات در گزارش‌های دیگری مطرح شده‌اند.
تفاوت گزارش‌های مربوط به تکرار فرمان
در منابع مورد استفادهٔ این بحث، سه صورت از گزارش دیده می‌شود:
| ردیف | نوع گزارش | محتوای اصلی | ویژگی |
|---|---|---|---|
| ۱ | عبارت خطبهٔ غدیر | جبرئیل سه بار برای ابلاغ فرمان معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام نزد پیامبر آمده است. | تقسیم متن آیه و محل هر نوبت در این عبارت مشخص نشده است.[۵] |
| ۲ | روایت زراره از امام صادق علیه السلام | در سه نوبت، فرمان ابلاغ، تأکید بر مسئولیت و وعدهٔ حفاظت بیان می‌شود. | منشأ توضیح سه‌مرحله‌ای‌بودن خواندن بخش‌های آیه است.[۶] |
| ۳ | گزارش تفصیلی مقدمات غدیر | فرمان معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در مواضع مختلف سفر تکرار می‌شود. | موقف حج، مسجد خیف، کراع الغمیم و غدیر خم در آن مطرح شده‌اند.[۷] |
موضوع مشترک این گزارش‌ها، تکرار فرمان ابلاغ ولایت است؛ اما جزئیات زمانی، مکانی و شیوهٔ نقلِ بخش‌های آیه در آنها یکسان نیست.
روایت سه‌مرحله‌ای
در «عوالم العلوم»، به نقل از «جامع الأخبار»، روایتی از زراره از امام صادق علیه السلام آمده است که پس از بازگشت پیامبر از حج، جبرئیل در راه نزد او می‌آید و فرمان ابلاغ را می‌خواند. در این روایت، ادامهٔ فرمان در روز دوم و وعدهٔ حفاظت در روز سوم نقل شده است.[۸]
مرحلهٔ نخست: فرمان ابلاغ
در نوبت نخست، این بخش از آیه خوانده می‌شود: 
یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن.
(مائده:۶۷) در ادامهٔ روایت، پیامبر از تازه‌مسلمان‌بودن مردم و نگرانی دربارهٔ واکنش آنان سخن می‌گوید.[۹]
مرحلهٔ دوم: تأکید بر مسئولیت
در نوبت دوم، فرمان ابلاغ همراه با این بخش نقل می‌شود: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای. (مائده:۶۷) در این مرحله نیز، روایت از نگرانی پیامبر دربارهٔ مخالفت برخی مخاطبان یاد می‌کند.[۱۰]
مرحلهٔ سوم: وعدهٔ حفاظت
در نوبت سوم، عبارت زیر نیز در نقل فرمان آمده است: وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند. (مائده:۶۷) بر اساس روایت، پیامبر پس از شنیدن وعدهٔ حفاظت، دستور توقف می‌دهد و اعلام می‌کند تا رساندن پیام پروردگار از آن مکان حرکت نخواهد کرد. سپس معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام و بیان حدیث ولایت گزارش می‌شود.[۱۱]
جدول مراحل در این روایت
| مرحله | مضمون افزوده‌شده در گزارش | محور |
|---|---|---|
| نخست | فرمان رساندن آنچه از سوی خداوند نازل شده است. | مأموریت ابلاغ. |
| دوم | تأکید بر اینکه بدون انجام این مأموریت، رسالت ابلاغ نشده است. | اهمیت انجام فرمان. |
| سوم | وعدهٔ حفاظت پیامبر از مردم. | پشتیبانی الهی در انجام مأموریت. |
گزارش فرمان ابلاغ در مواضع سفر
در مقدمهٔ روایت مفصل غدیر در «الاحتجاج»، از نزدیک‌شدن پایان زندگی پیامبر، سپردن میراث نبوت و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام سخن رفته است. سپس درخواست حفاظت و تکرار فرمان در چند موضع نقل می‌شود.[۱۲]
مواضع نام‌برده‌شده
| ردیف | موقعیت | مضمون گزارش |
|---|---|---|
| ۱ | موقف حج | فرمان سپردن میراث نبوت، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام و تجدید عهد و بیعت.[۱۳] |
| ۲ | مسجد خیف | تکرار فرمان معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام؛ در این بخش، وعدهٔ حفاظت مورد درخواست پیامبر هنوز گزارش نشده است.[۱۴] |
| ۳ | کراع الغمیم | تکرار فرمان و بیان نگرانی از تکذیب و نپذیرفتن سخن پیامبر دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام.[۱۵] |
| ۴ | غدیر خم | رسیدن فرمان همراه با وعدهٔ حفاظت و فراهم‌شدن زمینهٔ اجتماع و ابلاغ عمومی.[۱۶] |
همین توالی در نقل «البرهان فی تفسیر القرآن» نیز دیده می‌شود.[۱۷]
در این گزارش، نام‌بردن چند موقعیتِ سفر، با تقسیم متن آیه به سه بخش یکسان نیست. ازاین‌رو، نباید جدول مراحل روایت زراره را بدون توضیح بر این توالی مکانی منطبق کرد.
کراع الغمیم و غدیر خم
کراع الغمیم در گزارش، موضعی میان مکه و مدینه معرفی شده است. غدیر خم نیز در نزدیکی جحفه قرار دارد و در روایت، محل اجتماع و ابلاغ عمومی معرفی می‌شود.[۱۸]
پیامبر به‌عنوان بیان‌کنندهٔ آیه
پیش از عبارت «مراراً ثلاثاً»، پیامبر اعلام می‌کند که سبب نزول آیه را برای مخاطبان بیان می‌کند:
وَأَنَا مُبَيِّنٌ لَكُمْ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.؛ و من سبب نزول این آیه را برای شما بیان می‌کنم. در این سیاق، پیامبر پس از خواندن آیه، موضوع مأموریت را توضیح می‌دهد و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام را به فرمان الهی مرتبط می‌کند.[۱۹]
قرآن نیز در بخشی از آیهٔ چهل‌وچهارم سورهٔ نحل، وظیفهٔ تبیین را بیان می‌کند: وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ؛ و این یادآوری را بر تو نازل کردیم تا آنچه را برای مردم نازل شده است برای آنان روشن کنی؛ باشد که بیندیشند. (نحل:۴۴)
جبرئیل به‌عنوان پیک وحی
در فراز خطبه، جبرئیل رسانندهٔ فرمان خداوند معرفی می‌شود. تعبیر يَأْمُرُنِي عَنِ السَّلَامِ رَبِّي، منشأ فرمان را پروردگار می‌داند.[۲۰]
قرآن دربارهٔ نقش جبرئیل در نزول وحی می‌فرماید: قُلْ مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَهُدًی وَبُشْرَیٰ لِلْمُؤْمِنِینَ؛ بگو: هر کس دشمن جبرئیل است، او این قرآن را به فرمان خداوند بر قلب تو نازل کرده است؛ در حالی که تصدیق‌کنندهٔ کتاب‌های پیش از آن و هدایت و بشارت برای مؤمنان است. (بقره:۹۷)
در آیهٔ پس از آن نیز آمده است: مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِیلَ وَمِیکَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْکَافِرِینَ؛ هر کس دشمن خداوند، فرشتگان، فرستادگان او، جبرئیل و میکائیل باشد، همانا خداوند دشمن کافران است. (بقره:۹۸)
این آیات، جایگاه جبرئیل در رساندن وحی را بیان می‌کنند. جزئیات مأموریت او در غدیر، از گزارش خطبه و روایات مربوط به واقعه نقل می‌شود.
درخواست حفاظت و نگرانی از مخالفت
در گزارش تفصیلی، پیامبر از احتمال تکذیب، نپذیرفتن فرمان و پراکندگی مردم اظهار نگرانی می‌کند و از جبرئیل می‌خواهد حفاظت الهی را درخواست کند.[۲۱] در متن خطبه نیز، درخواست معافیت با اشاره به وضعیت منافقان، آزارها و نیرنگ استهزاکنندگان بیان شده است.[۲۲]
وعدهٔ حفاظت، در این سیاق با انجام مأموریت ابلاغ مرتبط است. بحث تفصیلی معنای این وعده در مقالهٔ ضمانت خداوند برای پیامبر آمده است.
اقدام پیامبر پس از وعدهٔ حفاظت
در روایت زراره، پس از دریافت وعدهٔ حفاظت، پیامبر می‌فرماید: أَنِيخُوا نَاقَتِي، فَوَاللَّهِ مَا أَبْرَحُ مِنْ هَذَا الْمَكَانِ حَتَّى أُبَلِّغَ رِسَالَةَ رَبِّي.؛ شتر مرا بخوابانید؛ به خدا سوگند، از این مکان حرکت نمی‌کنم تا پیام پروردگارم را ابلاغ کنم.[۲۳] سپس برپایی منبر، سخنرانی و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام با عبارت «من کنت مولاه» گزارش شده است.[۲۴]
در گزارش مفصل «الاحتجاج» نیز، پس از رسیدن وعدهٔ حفاظت، از گردآوردن جمعیت و آماده‌سازی محل سخنرانی یاد می‌شود.[۲۵]
گزارش حضور جبرئیل پس از خطبه
در گزارشی جداگانه از امام صادق علیه السلام، پس از پایان خطبه، مردی خوش‌سیما دربارهٔ استواری پیمان ولایت سخن می‌گوید. در ادامه، پیامبر او را «روح‌الامین، جبرئیل» معرفی می‌کند.[۲۶]
این روایت به حضور جبرئیل پس از خطبه مربوط است و در شمار سه نوبتِ مورد اشارهٔ عبارت «مراراً ثلاثاً» قرار نمی گیرد.
نکات مربوط به نقل و استناد
تفاوت راویان گزارش‌ها
روایت سه‌مرحله‌ایِ نقل‌شده از «جامع الأخبار»، در «عوالم العلوم» از زراره از امام صادق علیه السلام آمده است. گزارش مفصل مقدمات خطبه، در نقل‌های دیگر به امام باقر علیه السلام نسبت داده شده است. یکسان‌گرفتن این دو انتساب، موجب آمیختگی گزارش‌ها می‌شود.[۲۷][۲۸]
تفاوت تکرار فرمان و تکرار نزول آیه
آمدن چندبارهٔ جبرئیل برای یک مأموریت، لزوماً تمام جزئیات شیوهٔ نزول یا تکرار خواندن آیه را مشخص نمی‌کند. در این موضوع، باید به عبارت هر روایت توجه کرد: برخی نقل‌ها از تکرار فرمان سخن می‌گویند و برخی، بخش‌های خوانده‌شدهٔ آیه را نیز گزارش می‌کنند.[۲۹][۳۰]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۲–۱۴۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۲–۱۴۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۶۹–۷۰.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۲–۱۴۳.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۲.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۳.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۶۹–۷۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۶۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۰.
- ↑ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۲۸–۲۲۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۶۹–۷۰.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۳.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۰–۷۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۴.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۲–۱۴۳.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۴۴–۱۴۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۰.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۴۲–۱۴۳.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تعلیقات: سید محمدباقر خرسان، نجف: دارالنعمان للطباعة والنشر، جلد نخست؛ صفحهٔ ۶۹؛ صفحهٔ ۷۰؛ صفحهٔ ۷۳؛ صفحهٔ ۸۴.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، تحقیق: بخش مطالعات اسلامی مؤسسهٔ بعثت، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق، جلد دوم؛ نسخهٔ الکترونیکی، صفحهٔ ۲۲۸.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآیات والأخبار والأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، بخش زندگی امیرالمؤمنین علیه السلام؛ صفحهٔ ۱۴۲ و صفحهٔ ۱۴۳. روایت سه‌مرحله‌ای در این بخش از «جامع الأخبار» نقل شده است.