عایشه
عایشه بنت ابوبکر، دختر نخستین خلیفه اهل سنت و یکی از همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بود. او پس از پیامبر نقش مهمی در تحولات سیاسی، به‌ویژه شورش علیه عثمان و راه‌اندازی جنگ جمل داشت و از راویان بزرگ احادیث در منابع اهل سنت به‌شمار می‌رود. شخصیت عایشه به‌سبب حسادت، کینه با اهل بیت علیهم السلام و حضور فعال در تحولات سیاسی صدر اسلام، همواره نزد شیعه و سنی محل بحث و مناقشه بوده است.
عایشه و غدیر
عایشه بنت ابوبکر همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و صحابی او از جمله راویان حدیث غدیر و بیعت‌کنندگان در غدیر و در عین حال از دشمنان غدیر برشمرده شده است:[۱]
روایت حدیث غدیر
از جمله راویان حدیث غدیر که این حدیث را از عایشه نقل کرده‌اند به این افراد اشاره شده است: ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۲] ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب،[۳] شمس‌الدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر،[۴] سید بن طاووس در الطرائف،[۵] احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل[۶] و محمدباقر مجلسی در بحار الانوار.[۷]
فتنه‌انگیزی و دشمنی علیه غدیر
گفته شده که بسترسازی علیه غدیر از پیش از آن آغاز شده بود؛ آنچنان که یکی از مسائلی که اوضاع اجتماع مسلمانان را در سال‌های آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله و در غدیر وخیم کرده بود، حرکات عایشه و حفصه به‌نفع پدرانشان بود. آنان از داخل خانهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله بر ضد او توطئه می‌کردند. این نفاق اهرم شکننده‌ای بود که هر لحظه مشکل جدیدی به‌وجود می‌آورد.[۸]
این بسترسازی بعدها نمود کاملی در دشمنی با غدیر یافت: در زمان حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام پیروان سقیفه بار دیگر در جریان جنگ جمل خودنمایی کردند. بار اول همسر پیامبر صلی الله علیه و آله در میدان جنگ در برابر امام علیه السلام ظاهر شد، در حالی که طلحه و زبیر در کنار او بودند.
حضور زن در میدان جنگ از یک‌سو و همسر پیامبر صلی الله علیه و آله بودن از سوی دیگر برای عوام‌فریبی تأثیر به‌سزائی هم داشت، ولی دختر مؤسس سقیفه بودن و سابقه‌های که از جاسوسی برای پدر در حیات و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله داشت عاملی برای نمایندگی او از سقیفه در مقابل غدیر بود.[۹]
نقش عایشه در برنامه‌های ضد غدیر
براساس برخی اطلاعات تاریخی[۱۰] گفته شده که پس از ماجرای صحیفه ملعونه اول و آغاز تحرکات سیاسی درباره مسئله خلافت، عایشه و حفصه با توجه به حضور در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله، از وقایع و تحولات داخلی آگاهی داشتند و اطلاعات مربوط را به پدران خود، ابوبکر و عمر، منتقل می‌کردند.
با آغاز برنامه‌های اعلام ولایت پس از حج، گزارش‌های مربوط به این رویدادها در اختیار ابوبکر و عمر قرار می‌گرفت و بر اساس آنها اقداماتی از جمله طرح پرسش‌ها و برنامه‌ریزی‌های سیاسی انجام می‌شد. در مقطعی نیز ارتباط پیامبر صلی الله علیه و آله با عایشه و حفصه قطع شد و سپس با وساطت و عذرخواهی آن دو از سر گرفته شد.
در روزهای پایانی عمر پیامبر صلی الله علیه و آله، اخبار مربوط به وضعیت جسمانی ایشان از طریق پیام‌رسان‌هایی به ابوبکر و عمر منتقل می‌شد. همچنین بازگشت این دو نفر از لشکر اسامه به مدینه در ارتباط با تحولات سیاسی و مسئله جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح شده است.[۱۱]
افشای اسرار ولایت و واکنش پیامبر صلی الله علیه و آله
با اقداماتی که عایشه و حفصه در سفر حجةالوداع در مکه انجام دادند و اسرار پیامبر صلی الله علیه و آله درباره برنامه ولایت را به پدرانشان خبر دادند، آن حضرت پس از بازگشت به مدینه دیگر به خانه عایشه و حفصه نرفت و آنان را به حضور نپذیرفت و انزجار خود را نسبت به آن دو به همه نشان داد.
آن دو این مسئله را نزد پدرانشان مطرح کردند. آنان گفتند: ما می‌دانیم چرا این‌گونه رفتار کرده است. شما نزد او بروید و با محبت او را نسبت به خود متمایل نمایید، که او را با حیا و کریم خواهید یافت. شاید این‌گونه بتوانید آنچه در قلب اوست بیرون آورید و از خشم او بکاهید. پیرو این تصمیم، عایشه به‌تنهایی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و آن حضرت را در خانه ام‌ّ‌سلمه یافت، در حالی که امیرالمؤمنین علیه السلام نیز نزد آن حضرت بود.
پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: برای چه آمده‌ای. گفت: یا رسول اللَّه، برایم غیرعادی بود که پس از بازگشت از این سفر به خانه خود نیامدی و من از نارضایتی تو به خدا پناه می‌برم. حضرت فرمود: اگر این‌گونه است که می‌گویی، نباید رازی را که سفارش کتمان آن را به تو نمودم افشا می‌کردی. با این کار هم خود را هلاک نمودی و هم گروهی از مردم را به هلاکت انداختی. اینجا بود که خداوند در ادامه آیات سوره تحریم -که درباره خیانت عایشه و حفصه در افشای راز پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه نازل شده بود- در آیه ۱۰ سوره تحریم خیانت‌کاری آنان را صراحتاً اعلام کرد و آن دو را به دو همسر خیانتکار حضرت نوح و حضرت هود علیهما السلام تشبیه کرد.[۱۲]
سپس پیامبر صلی الله علیه و آله در مجلسی با حضور همسران خود و امیرالمؤمنین علیه السلام، او را به‌عنوان برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرد و بر لزوم اطاعت از دستورات ایمام تأکید نمود. همچنین از همسران خود خواست تا در صورت پایبندی به این دستورات، تحت سرپرستی امیرالمؤمنین علیه السلام باقی بمانند.
در ادامه، پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به مخالفت احتمالی عایشه با دستورات خود و نافرمانی او از امیرالمؤمنین علیه السلام هشدار داد. با وجود ازسرگیری ارتباط پیامبر صلی الله علیه و آله با عایشه و حفصه، موضوع انتقال اطلاعات داخلی خانه پیامبر به برخی افراد و ارتباط آن با تحولات پس از غدیر همچنان مطرح بود.
همچنین در منابع درباره نقش عایشه و حفصه در مسمومیت پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح شده است. بر اساس این روایت، آنها دارویی را برخلاف خواست پیامبر صلی الله علیه و آله به او خوراندند و پس از به‌هوش‌آمدن پیامبر، در پاسخ به اعتراض پیامبر، اقدام خود را ناشی از نگرانی درباره بیماری عنوان کردند.[۱۳]
نقش عایشه در تحولات روزهای پایانی عمر پیامبر؛ ماجرای امامت نماز
براساس متون روایی[۱۴] گفته شده که در روزهای پایانی عمر پیامبر صلی الله علیه و آله، با تشدید بیماری او، عایشه از طریق صهیب پیامی به ابوبکر فرستاد و خواستار بازگشت او به مدینه شد تا به‌جای امیرالمؤمنین علیه السلام امامت نماز جماعت را برعهده بگیرد. ابوبکر و همراهانش شبانه به مدینه بازگشتند و صبح روز بعد، با وجود حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در بستر بیماری، ابوبکر در محراب مسجد قرار گرفت.
با اطلاع پیامبر صلی الله علیه و آله از این موضوع، با وجود شدت بیماری به مسجد رفت، ابوبکر را از محراب کنار زد و خود نماز جماعت را اقامه کرد. سپس با انتقاد از بازگشت ابوبکر و همراهانش برخلاف دستور مربوط به لشکر اسامه، بر ضرورت جلوگیری از اختلاف و تمسک به قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام به‌عنوان دو یادگار و مرجع هدایت امت تأکید نمود. پیامبر صلی الله علیه و آله همچنین درباره اختلافات پس از خود و پیامدهای فاصله گرفتن از تعالیم دینی هشدار داد.[۱۵]
زندگی‌نامه و شخصیت
به‌نقل از منابع، عایشه، دختر ابوبکر، از خاندان تَیْم بود و در سال چهارم یا پنجم بعثت در مکه متولد شد.[۱۶] کنیه او را «اُم عبدالله» نوشته‌اند، چرا که خواهرزاده‌اش عبدالله بن زبیر بود.[۱۷] پیامبر صلی الله علیه و آله گاهی او را «حمیرا» –زن سرخ و سفید– خطاب می‌کرد، اما مشهور است که مستندات معتبری پشت این لقب وجود ندارد و برخی این نقل را بی‌اساس دانسته‌اند.[۱۸]
نقل شده که عایشه پس از وفات حضرت خدیجه سلام الله علیها و ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با سوده، به عقد پیامبر درآمد.[۱۹] مهریه او چهارصد درهم بود[۲۰] و زندگی زناشویی پیامبر با او حدود نه سال و پنج ماه طول کشید. درباره سن عایشه هنگام ازدواج، اختلافات بسیاری وجود دارد. روایت رایج آن است که در زمان عقد، شش یا هفت سال داشت و مراسم زفاف با پیامبر بعد از هجرت و جنگ بدر (زمانی که بیش از نه سال داشت) برگزار شد؛ اما شماری از پژوهشگران و تاریخ‌نگاران با بررسی متون متعدد، سن واقعی او را در زمان عقد تا ۱۸ سال نیز محتمل دانسته‌اند.[۲۱]
عایشه پس از شهادت پیامبرصلی الله علیه وآله، به واسطه جایگاه اجتماعی و نسبت خانوادگی با خلیفه اول اهل سنت، در جامعه اسلامی نفوذ زیادی داشت و با صدور فتواها و نقل احادیث، نقش مهمی در تقویت موقعیت ابوبکر و عمر ایفا کرد.[۲۲] او در آغاز خلافت عثمان روابط خوبی با وی داشت، اما در سال‌های بعد، با شدت گرفتن اختلافات، به مخالفت علنی و مشارکت در شورش علیه عثمان پرداخت.[۲۳] عایشه علناً با عثمان مخالفت می‌کرد، و حتی اقدام به تحریک مردم علیه او کرد؛ عثمان نیز در پاسخ، او را به همسران نوح و لوط تشبیه کرد و عایشه واکنش تندی به این اظهارات نشان داد و عثمان را شایسته مرگ دانست.[۲۴]
پس از قتل عثمان، عایشه با هدف خون‌خواهی او و همراهی طلحه و زبیر، زمینه نبرد جمل را فراهم آورد و یکی از چهره‌های اصلی این جنگ بود.[۲۵] در این نبرد مشهور، عایشه سوار بر شتری در هودجی زره‌پوش قرار داشت. پس از شکست، امام علی علیه السلام با احترام او را به مدینه بازگرداند[۲۶] و نسبت به رفتار عایشه نکاتی را در خطبه ۸۰ نهج‌البلاغه بیان کرد تا از تکرار این رویدادها در آینده پیشگیری کند. همچنین مخالفت عایشه با دفن امام حسن علیه السلام در کنار پیامبرصلی الله علیه وآله، از مهم‌ترین اقدامات سیاسی او در آن دوران بود و برخی منابع این رفتار را نشانه کینه نسبت به اهل‌بیت علیهم السلام دانسته‌اند.[۲۷]
شخصیت عایشه در منابع شیعه با ویژگی‌هایی چون بلندپروازی، حسادت و کینه نسبت به علی علیه‌السلام و حضرت زهراسلام‌الله‌علیها توصیف شده است.[۲۸] نقل‌هایی از پیامبر صلی الله علیه وآله وجود دارد مبنی بر هشدار به عایشه درباره رفتار با امیرالمؤمنین علی علیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها.[۲۹] عایشه نقش فعالی در مناقشات سیاسی پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه وآله داشت و بخش زیادی از روایت احادیث نبوی به او نسبت داده شده، هرچند صحت بسیاری از روایات مورد مناقشه صاحب‌نظران قرار گرفته است.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۵۲؛ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۱۸.
- ↑ کتاب الولایه، ص۲۴۳.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۶۳.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۶۷.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج۱۴، ص۴۵۷.
- ↑ اسرار غدیر، ص۳۰۷؛ چهارده قرن با غدیر، ص۱۹.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۹۶–۱۰۷.
- ↑ ژرفای غدیر، ص۱۳۹.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۶–۱۰۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۱۰۷؛ بحار الانوار، ج۲۲، ص۲۳۹؛ بحار الانوار، ج۲۲، ص۲۴۶؛ بحار الانوار، ج۲۲، ص۵۱۴؛ بحار الانوار، ج۲۲، ص۵۱۶.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۱۰۷–۱۱۲.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص۲۰۴.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۴۶.
- ↑ شرح نهج‌البلاغه، ج۱۴، ص۲۲.
- ↑ احادیث ام‌المؤمنین عائشة، ج۲، ص۲۵–۲۶.
- ↑ الاستیعاب، ج۴، ص۱۸۸۱.
- ↑ الروض الانف، ج۷، ص۵۳۴.
- ↑ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج۳، ص۲۸۵–۲۸۷.
- ↑ واردی، نقش همسران رسول‌خدا در حکومت امیرمؤمنان، ص۱۱۴.
- ↑ نقش عایشه در تاریخ اسلام، مجمع علمی اسلامی، ج۱، ص۱۵۰.
- ↑ تاریخ طبری، ج۴، ص۴۵۹.
- ↑ الفصول المختارة، ص۱۴۱.
- ↑ الجمل، ص۱۶۰–۱۶۹، ۳۶۹–۳۸۲
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۱۴.
- ↑ سید مرتضی عسکری، نقش عایشه در اسلام، ج۱، ص۷۳ و ۱۰۶.
- ↑ السیرة النبویه، نجاح الطائی، ج۲، ص۲۵۹
منابع
- احادیث ام‌المؤمنین عایشة؛ سید مرتضی عسکری، تهران، انتشارات دانشکده اصول دین، ۱۴۲۵ق.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجيل، ۱۴۱۲ق.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- چهارده قرن با غدير (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، ميراث مکتوب، شعر و ادب، يادگارها و يادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- رسالة طرق حديث من كنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- الروض الانف فی شرح السیرة النبویة؛ عبدالرحمن بن عبدالله سهیلی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
- ژرفای غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- شرح نهج‌البلاغة؛ عبدالحمید بن هبة الله (ابن ابی‌الحدید معتزلی)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف في معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخيام، ۱۴۰۰ق.
- فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.